IV. Historycy pruscy o stosunkach zakonu z Litwą

SB krzyżackich stosunki sąsiedzkie Litwy z za-

s takie sprawy wojenne w tym okresie. Główny historyk Prus z czasów naszych, otwarcie stronniczy dla zakonu, opisując rządy Wielkiego Mistrza Winryka de Kniprode, który był spółczesny Olgierdowi, a wtym samym roku co i Kiejstut zeszedł ze świata 23%); wydaje o tych sprawach sąd pod pewnym względem potępiający, tóm większój wagi, iż wychodzi z pod jego pióra: .

„Z roku na rok (mówi. on) dziki wróg (t. j. Litwini) nawiedzał mieczem ziemie krzyżackie, a każdego razu tam gdzie gościł, krwawe ślady po sobie zostawiał, Nawzajem hufce krzyżackie bez przestanku wkraczały do pogańskich krajów. Nie wracały nigdy bez strat dotkliwych; a ostatecznym wynikiem tych najazdów z małemi wyjątkami nie były to bitwy na wielkie rozmiary, albo walką otwarta i prawidłowa z przeciwnikiem, ale najczęścićj mordy, rabunek, pożoga. Wychodząc ze stanowiska tegoczesnego, surowa nagana powiniaby spaść

**) Winryk de Kniprode obrany został Wielkim Mistrzem roku 1351 a zeszedł ze świata w roku 1382.

uczt twendndiiedinnmt GiioóG AĆ

w —AJEPÓĘE A

| h |

=".

DEF.

92

na głowę Mistrza, że tyle ludu poświęcił, tyle drogich wszelkiego rodzaju zasobów zmarnował, tyle klęsk był sprawcą, a to wszystko dla celów, które takiemi środkami osiągnąć nie podobna.

A na innóm miejscu kreśląc szumny nekrolog tego Mistrza dodaje: „W naszych czasach nie można nie wydać wyroku potępienia na xięcia, którego sława polega na stosach trupów ludu wymordowanego li z powodu, iż inną wiarę niź on wyznawał. Ale (konkluduje autor) inaczój zapatrywano się na te sprawy w wieku XIV. Wielki Mistrz Winryk uchodził u spółczesnych *w Anglii, Francyi i Niemczech, dla nieustannych walk jego z poganami, za jednę z najdzielniejszych i najsłynniejszych osobistości czasu swego; za bohatera zakonu, któremu przewodniczył, za nieocenionego szermierza kościoła. Z krajów najodleglejszych garnęli się xiążęta i królowie, by brać udział w walkach z poganami. Równie tóż i u stolicy rzymskićj nigdy zakon nie stał tak wysoko, jak za czasów Winryka, która go w bulach swoich mianuje przedmurzem Chrześciaństwa, czcigodnym rozkrzewicielem wiary, słynnym tępicielem pogan **%). Bo też nikt do tego stopnia co on, nie był przejęty myślą, że głównóm zadaniem zakonu jest wytępienie do korzenia bałwochwalstwa, którego szczątki utrzymywały się upornie w jego sąsiedztwie, owym wschodnim zakątku Europy* **5).

Dziejopis ma słuszność. Są pewne osobistości głośne i celujące za życia, ale których sława nie prze-

Примечание 131. Qbacz w Annales eclesiastici Raynalda bulę papieską z roku 1366 (księga 29).

Примечание 132. Voigt: Geschichte Preussens t. V. str. 181—88 i str. 394--95.

trwałą próby wieków. Chcąc zaś należycie ocenić ich działalność, wykazać powody znikomój tój sławy, wypada stanąć na stanowisku czasów, w których one żyły, uwzględnić sprężyny niemi kierujące, ideje, które natenczas panowały. Ale z drugićj strony sądy ludzkie nawet spółczesne mają nieubłaganą swoją logikę. Chwilowo olśnione, przecież ostatecznie prawda zwycięstwo żawsze odniesie.

Powołaniem zakonów Krzyżaków i mieczowych, głównym powodem osiedlenia ich na ziemi pruskićj, było niezaprzeczenie wytępienie pogaństwa w Prusiech, w krainie Lettów, a potóm w drugim rzędzie na Litwie i Żmudzi. Gdy pierwsze dwa zadania mnićj więcój spełnione zostały, oba zakony (około roku 1283) obróciły siły swoje na Litwę pogańską zwaną, chociaż Chrześciaństwo w obydwu postaciach t. j. wschodniego i zachodniego kościoła tam już szeroko zaszczepione było. Przy objęciu naczelnietwa w zakonie Krzyżaków ze strony Winryka (w roku 1351) trwała ta walka już blisko lat 70. Wsparty doświadczeniami poprzedników swoich mając sobie zapewnioną pomoc kawalerów mięczowych w Inflantach, z którymi stanowił zakon od roku 1237 jedno, ciało, oraz cesarzów Niemiec, królów Czech i Węgier, nakoniec ostatków krzyżowców wszystkich krajów, którzy garnęli się pod jego chorągwie, miał Mistrz wszelką sposobność skupienia wszystkich sił na wielkie i stanowczebwyprawy. Mógł w porozumieniu z zakonem mieczowym w dwóch kierunkach na właściwą Litwę uderzyć; ale przestrzenie choć i małych rozmiarów raz zajęte, wypadało bronić do ostatka, obok twierdzy krzyż dobrze Litwinom Już znany postawić, i tak stopniowo

postępować w opanowaniu ziemi, którą cesarz Niemiec zwierzchnik zakonu i tak na własność mu przyznał **7),

Nie ulega wątpliwości, że srogość i gwałty, które cechowały zawojowanie Prus i krain nadbaltyckich, i tu byłyby się powtórzyły. Ale uniewinniały je duch i dążności wieku; a Wielki Mistrz Winryk dokonawszy takie dzieło jak zabór Litwy i Żmudzi, które samo mogło dać inną przyszłość zachodnićj północy, zasługiwał w takim razie być nazwanym mieczem kościoła, przedmurzem chrześciaństwa, tępicielem pogan itd.

Twierdzić zaś, że go podczas 30letniegó urzędowania za takiego miano, jest to zadawać kłam zdrowemu sądowi ludzkości wszystkich czasów. Były wprawdzie chwilowe złudzenia: bo Krzyżacy każdćj potyczce dawali rozmiary wielkićj bitwy, każdy mały sukces głosili jako znakomite zwycięstwo. Do tego na tóm polu wyłącznie oni panowak: bo przeciwnik Litwin był niemy, nie myślał o publikacyi buletynów swoich. Zdobycie twierdzy Kowna było bez wątpienia najcelniejszóm wojennóm dziełem Winryka, chociaż wiadomo, ile strona przeciwna pomocną mu w tóm była. Ale gdy Litwini (roku 1365) wzięli odwet, zdobyli i z ziemią zrównali aż trzy twierdze: Ragnitę, Kaustritten i Splittern, które pewnie były tak warowne jak Kowno, kronikarz zakonu, co żywemi, barwami opisał zdobycie onegoż, 0 klęsce poniesionćj przez Krzyżaków, tylko suchą zrobił wzmiankę 25). A

2:8) Jqodem Anno (1365) Letwini tria castra ecpugnarunt in Prussia: Ragniten, Kawstritten et Spkttern (nad Niemnem koło Tylży). (Chron. Livoniae w Seripł. rev. Pruss., t. II. str. 85).

Примечание 133. T)onacya cesarza Ludwika powyżćj wspomniona z r. 1337.

. Sn a a

Stolica rzymska, gdy ją dochodziły sprawozdania Wielkich Mistrzów, to o zwycięztwach nad poganami i fundacyi świątyń i klasztorów na pamiątkę onych, to zdobyciu twierdz, mianowanych zawsze ostatnim przybytkiem bałwochwalstwa, nie mogła w odezwąch swych szczędzić słowy dziękczynienia i uwielbienia tak wielkich czynów. A przecież mimo tak wielkie oddalenie, już natenczas nie wielką miała wiarę w skuteczność środków przedsięwziętych przez zakon w celu nawrócenia Litwy; bo wiadomo, że podjęła się sama tego dzieła, udając. się bezpośrednio do xiążąt litewskich lub używając pośrednictwa króla polskiego , nakoniec ZSyłając do Litwy kapłanów 329), Zdumienie to sprawiać musiało, gdy dochodziły do nićj skargi prawdomownego króla Kazimierza, że zakon tak gorliwy w wytępianiu pogan, nietylko swój pomocy królowi przeciw Litwinom odmawia, lecz owszem często im jest pomocnym, gdy napadają granice polskie 180),

Prawda zaś naga, cała doszła do wiadomości papieżów, gdy w roku 1422 proces Korony polskićj z Krzyżakami przed nią wytoczony został. Dowiedziano się

—Feria squta ante dominicam Eturge (t.j. 14 lutego) 4 reges Kynstud, Algart, Paterky de Garten et rez „Alexander tntrant terram Schalweram (Sehalauen) et vicerunt duo castrą et icinaverant Caustritten ete. (Wigand w Script. rer. Pru$8., Ę II. str. 548), Przytóm podaje wyjątkowo kronikarz rys obyczajów pogańskich: „a po spaleniu twierdz (mówi on), uradowani poganie ofiarowali bogom swoim krew byka, oraz jeńca nazwanego Hensel Neuwenstein, którego w ogień rzucili*.

*) List papiezki z roku 1856 u Voigta: Gesch. Preuss., t. V, str. 125.

Примечание 134. O tóm niżój.

23 5

zeń, że już po nawróceniu Litwy, gdy wojna zakonu z Wielkióćm Xięstwem Litewskićm wrzała z gwałtownością jak nigdy za czasów pogańskich, tak że aż legat papieski zjeżdżał aby ją uśmierzyć *'), srogość krzyżacka najwięcój czuć sią dawała neofitom Chrześcianom; a gdy ci błagali o życie świadcząc, że są już ochrzczeni, odpowiadano im: „My was ochrzcimy mieczem* 282), po nich kościołom które palono, ale wyłącznie łacińskie, bo cerkwie zostawiano nietknięte *3*). Dowiedziano się

Był to Jan biskup Messyny, który w roku 1393 żjechał do Litwy i Prus. Voigt podaje z archiwum krzyżackiego następujący ustęp tyczący się przedstawień, które czynił Wielkiemu Mistrzowi: „Dominus noster (t.j. papież) ad evitanda scandala, quae cvenire posseni, vesram magnificentiam hortaiur attente, quatenus cum domino Vladislao rege Polomiae et aliis Litwanis noviter baptizatis, prout tn partibus Litwaniae oculis propriis vidimus plures erectas ecclesias, nec non episzopum Vilnensem per ipsam civitatem Vilnae processionaliter incedentem, quem sequebatur dictus dominus reż et Lithuanorum baplizatorum mazima maultitudo, pacem et concordiam faciatis (Gesch, Preuss., t. V. str. 689--40).

Post quorum baptismum (t. j. Litwinów przez króla Władysława) magister cum suis fratribus dictas terras imwvaserunt et ipsos neophitas crudelissine trucidarunt, licet ipsi veniam implorantes Christianos se dicerent et publice affirmarent, v0- camtes se nominibus eis impositis in saero baptismo. Bt Uli responderunt: „Ego te baptizo in gladio* (Zeznanie Mikokołaja Trąby arcybiskupa gnieźnieńskiego w rzeczonym powyżój procesie (Ob. Naruszewicza Hist. Pol. t. VII. str. 292). Nie znajduje się w drukowanych aktach tego procesu. „Intrabant dietam Lith. ad vastandum, ibique necabant tam baptizatos Christianos novellos, quam alios, qui erant baptizandi (Lńtes ac res gestdie inter Polonos ordinemque ceruetferorum t. III. str. 159).

śllaesas dimittebant (tamże str. 180).

Примечание 135. Fęclesias nostras cremabant, ecelesias scismatitcorum

także, że uświęconym od lat stu zwyczajem razzie krzyżackie na Litwę odbywały się w dwóch świętach maryańskich: Oczyszczenia i Wniebowzięcia (2 lutego i 15 sierpnia) 334),

W Niemczech dla różnych względów nie chciano lub nie śmiano wyrzec prawdy. Ale jakże liczni uczestnicy wypraw krzyżowych na Litwę wiedzieć nie mieli, jakie to owoce przynosiły te tak zwane apostolskie prace Wielkiego Mistrza i Jego poprzedników? Jeńców wojennych ze sobą uprowadzonych zmuszano do przyjęcia chrztu, i byli to jedyni neofici, którymi zakon poszczycić się mógł, Ale gdy wracali do kraju, czy to, że się im udało umknąć z niewoli lub wymiana jeńców nastąpiła, najczęścićj wracali znowu do bałwochwalstwa * (137), Ostre zaś jedno orzeczenie Olgierda musiało być bardzo upowszechnionóm, kiedy doszło aż do wiadomości kronikarza z małego miasteczka Winterthur w Szwajcaryi: „Widzę ja jasno, miał xiążę powiedzieć, że Krzyżakom nie idzie o moją wiarę, jak kłamliwie twierdzą, ale o moje mienie, i z tego powodu zostanę przy mo-

13

Примечание 136. Item quod Dei ac Pirginis semper gloriosae debita reverentia postposita, in praecipuis S. Mariae festivitatibus videlicet Assumplionis et Purificationis, resas praedictas faciebant, transgrediendo praeceptum Domini de sanctificatione Sabbati (tamże, str. 155—56). Co i kronika Wiganda poświadcza równie, że w święto Wielkićjnocy szturm przypuszczono do twierdzy Kowna.

Примечание 137. Quo peracto (t.j. po zburzeniu twierdzy Wielony) accepit (magister) viros, mulieres et infantes, quos divisit in terram suam, faciens eos baptizare in numero 1500, nec invenitur an in fide permanebant (Wigand w Seript. rer. Prus., t. II. str. 514, pod rokiem 1347).

jój wierze **88), Ą kronikarz dodaje: „O tych Krzyżakach opłakane i wrogie dla wiary katolickićj chodzą wieści po świecie, że podbitych przez siebie pogan zostawiają przy bałwochwalstwie, byle im haracz płacili, przenosząc to nad ich nawrócenie, któreby trzeba zwolnieniem od haraczu okupić * 237).

Można śmiało twierdzić, że stosunki Krzyżaków do Litwy spóźniły o wiek cały nawrócenie tój krainy, a gdyby nie szczęśliwe zdarzenie swat Władysława Jagiełły, byłoby ono jeszcze późnićj nastąpiło. Wszak już w drugićj połowie trzynastego wieku miała Litwa w. osobie Mendoga króla katolickiego, miała biskupstwo podlegające bezpośrednio stolicy rzymskićj i dotacyą w ziemiąch opatrzone * (138), miała przeto i mnichów wędrują-

ę z Winterthur, spółezesna) pod r. 1848 w Sertpt. rer. Prus., W t. III. pod str. 740. — Wiadomo, że w pismach i kronikach | owych czasów pod wyrazem paganismus niekoniecznie bałs wochwalstwo rozumieć wypada, ale każdą wiarę nie rzymsko- ; katolicką. O tóm: Synowie Gedymina, t. II. ustęp: Lubart,

o chrześciaństwie tegoż. De his cruciferis verbum lamentabile, et si ita est, fidei orthodozae penitus tnimicum, quod absit, enarratur, quod omnes paganos, quos per bellos sibt tributarios efficiunt, malunt in suo paganismo remanere sub eorum tributo, quam a tributo eorum ecempłos, ut devote flagitabant vel adhuc kodierna die flagitant (Chron., jak wyżćj).

*s:) Odpowiednie dokumenta w Skarbcu Litwy, wydanie Daniłowieza, t. II. liczba 121, 122, 124, 133, 186, 187, 140—42, 148, 149. Narbutt: gz M Litwy, t. IV. dodatek 9, przytacza tekst pasportu wydanego od urzędu miasta Krakowa

w roka 1268 Janowi Sulninisem Litwinowi katolikowi z pro-

h wincyi Auxstette, t. j.*Litwy wyższój,

M 237

Примечание 138. Rex Lithuaniae ajebat: in hoc luculenter comprehendo, quod non meam fidem, ut simulant, sed pecuniam appetunt, et ideo in paganismo perseterabo. Chron. Joannis Vitodurani (t. j.

———L1-

cych, którzy tam opowiadali wiarę. Po zgonie Mendoga zakon wschodni, a więcój jeszcze bałwochwalstwo napowrót górę wzięły; ale nasienie raz rzucone nie było straconćm, a i stolica rzymska nie ustawała w usiłowaniach swoich 238), 1 roku 1317, kiedy już od lat trzydziestu kilku Krzyżacy z Litwą w nieprzyjącielskich byli stosun- „kach, arcybiskup Rygi oświadczył przed stolicą rzymską, że większa część Litwinów Już jest ochrzczoną : w czóm było wiele przesady, ale i wiele prawdy, bo i kościoł wschodni miał tam wielu wyznawców *40), 74, Olgierda panowania był wojewodą wileńskim Gasztołd katolik, i ten założył klasztor Franciszkanów w Wilnie 341), Widzieliśmy, że syn Kiejstutów ze Swym orszą-

Примечание 139. W roku 1268 papież Urban IV. napisał list do biskupa krakowskiego Prandoty, W którym go w skutek prośby xięcia krakowskiego (Bolesława Wstydliwego) wzywa, aby wysłał zakonników na Litwę celem opowiadania wiary. Na końcu tego listu jest wyraźny przytyk do Krzyżaków: „hon obstanlibus quibuslibet religiosorum ipsorum consuetudinibus vel stałutis contrariis, per quae hujusmodi processus negotii impediri vałeat vel difjerri (Raynald: Annales ecelesiastiei , str. 100, Nr. 88), Kotzebye: Geschichte Prenssens, t: IL. sty. 131. Z aktów procesu arcybiskupa Rygi z kawalerami mieczowymi. . „Kiedy Gasztołd dzierżył Kamieńcem Podolskim , często Jeździł do pana Buczackiego, u którego była córka wielce piękna, i starosta kamieniecki prosił o jój rękę. A Buczacki rzekł: J chętniebym ci dał moją córkę, ale Jakoś nie wypada wydawać córkę Chrześciankę za poganina; ale ochrzeij się we wierze naszćj, a ja natenczas przyjmę cię za zięcia. (Z tego by wypadało, był to ród polski, który i ćj przez Kazimierza Wiel- - kiego osiadł na granicach Podola, a uzyskawszy potóm łaskę Olgierda, otrzymał w zarząd powiat kamieniecki.) I starosta kamieniecki Gasztołą ochrzcił się w lackićj wierze i dali

kiem w Królewcu chrzest przyjął. Ród bojarski Szurwiłło, główny agent, przewodnik, drogoskażca Krzyżaków, był także już ochrzczony; tożsamo ród bojarski

mu imię Piotr. I niedługo potóm kniaź wielki Olgierd dał Piotrowi Gasztołdowiezowi Wilno. I gdy był wojewodą, sprowadził do Wilna z lackićj krainy 14 mnichów Franciszkanów i założył za zezwoleniem wielkiego kniazia klasztór Matki Bożćj. (W r. 1870 z nakazu papieża Urbana wysłano 25 Franciszkanów na Litwę. Ob. Raynald: Annales ecclesiastici,

; str. 485, Nr. 8.) I Piotr Gasztołd najpierwszy przyjął wiarę 5 rzymską i do Litwy ją przyniósł (?). (Kronika litewska, wy- |= danie Narbutta, str. 20.) Według tćjże samćj kroniki (str. 17)

inny Gasztołd, zapewnie ojciec poprzedzającego , był hetma- - nem Gedymina i pierwszym wojewodą Wilna, odkąd Gedyk ą min przeniósł tu swoją stolicę.

"Te są podania kronikarsko - swojskie o rodzie Gasztołdów. Z kronik niemieckich, z aktów procesu Korony polskićj | z Krzyżakami pod rokiem 1415, ze zezpań świadków w spoj rze granicznym między” Żmudzią a Kurlandyą z r. 1404 i tak ł zwanych litewskich drogoskazów (Lithauische Wegeberichte) | wypływa, że Gasztołdy (także Gasztowt, Gastol) był to ród ię

bojarów litewskich osiadły najpierw w okolicy Wielony. W r.1363 Gasztołd wraz z bojarami: Suriminne i Mattewike był komendantem tćj twierdzy, gdy ją Krzyżacy oblegli a po- > tóm zburzyli. Gasztołd widząc, że nie ma już dla nićj ratunku, zawołał na marszałka Krzyżaków, żeby go przyjął jako jeńca, na co tenże przystał i odesłał go do swego namiotu. Ale żołdactwo krzyżackie zabiło Gasztołda. Poczóm ród Gasztołdów przeniósł się w okolice Wiłkomierzą (ob. i Script. rer. Prus., t. II. str. 540 — 47 i str. 709 — 11). JA Gasztołda wojewoda wileński ułożył zbiór praw litewskich i uchwalonych przez króla Zygmunta I. Znajdował się w ręi kopisie w archiwum królewskićm (Naruszewicz: Hist. Polski, | t. VI str. 345, nota). ; On to na zapytanie: „dla czego sędziowie nie mieliby tak postanowieni być w Litwie, jak są w Polsce, dał tę pamię- | tną odpowiedź, charakteryzującą tak trafnie arystokratyzm | Litwy. „Nostrae longe aliter absolvuntur conventiones et quid-

Żyweź 242), Ą jeżeli jeden z bojarów Dyrsune zasłużył sobie na przydomek najzaciętszego prześladowcy Chrześcian, to musiał kogoś mieć do prześladowania (141),

A jakżeż wytłumaczyć sobie dzieło nawrócenia Litwy, które Władysław Jagiełło w przeciągu czasu tak krótkim (1387 —90) bez najmniejszego oporu przeprowadził, owe pierwsze siedm kościołów wystawione wśród rozległych pustyń, katedra we Wilnie i nad tóm wszystkićm łaciński krzyż, pod którego godłem dotąd tylko wojna ze wszystkiemi towarzyszącemi jój srogościami. i klęskami kraj ten nawiedzała?

Ta więc wojna bezowocna, od wieku z jawnóm urąganiem wiary, którą rozkrzewiać miała, a mianowicie podczas trzydziestoletnich rządów Winryka ze systematyczną dzikością prowadzona, sprawiła, że pogań- . stwo na zachodnićj Północy w tym ostatnim przybytku

quid per majestatem regiam concluditur et dominos , nobiliłas hoc nostra etequatur necesse est. Vocamus quidem ad nostros conventus etiam nobilitatem tanquam honoris gratia, re vera autem ut singulis palam sit quidquid concluserimus.*

On, jeszcze w r. 1529 tak pogardliwie wyraża się o xięciu Konstantym Ostrogskim: „Homo novus infimae conditionis et de pauperrimo ducatulo Ruthenus natus. KFjus antecessores starent "in scabello pedum majorum meoriim.* Acta Tomiciana z r. 1529. Ustępy dwa powyższe cytowane są z oryginału w piękućj rozprawie Tadeusza X. L.: Trzy rozdziały historyi skarbowości w Polsce.

Примечание 140. Porówneń wyżćj. Co do familii Żyweź, to kronika inflancka Wartbergera (Script. rer. Prus., t. II. str« 80) mówi pod rokiem 1361: „ Ttem facta ecpeditio per Arnoldum magistrum. Capta fuit tota familia Zywez Letwini. Item Zywa mestus sequens suam familiam sponte factus est ductor optimus Christianorum im Livonia. Na takich duktorów obierano zaś tylko neofitów.

Примечание 141. Obacz wyżćj,

swoim nie runęło, przeciwnie podniecone, drażnione, zdumiewało świat objawami silnego oporu do tego stopnia, że gorliwych sprzymierzeńców znalazło w Mazurach, tych odwiecznych katolikach *44), a sam król Władysław misyą swoją apostolską ograniczył na Litwę, nie śmiąc jeszcze tknąć się Żmudzi.

123 - 38

kij 5

Ą zj

nę

A rzonych wyprawach Krzyżaków i służą im za przewodni-

(SĄ ków, gdy ci znów napadają ziemie krzyżackie. (Tekst tćj

buli u Voigta Gesch. Preussens, t. V. str. 230, nota 1.)

.

„APG

Примечание 142. Świadczą o tóm dwie bule papieskie z r. 1371 wystósowane do królowćj Elżbiety, natenczas rządczyni Polski, i do Ziemowita Mazowieckiego , karcące porozumienia Mazurów z Litwinami, mianowicie, że ich ostrzegają na cząsie o zamie-

ODDZIAŁ, V.

——

Starania około nawrócenia Olgierda i Kiejstuta na Łacińską wiarę. — Wojny tych xiążąt z Kazimierzem Wielkim, — Olgierd był już Chrześcianinem. — Druga zagadka dziejowa.

O

ZWZ