III. Jedność synów Gedymina i wojny z zakonami - Olgierd i Kiejstut, tekst oryginalny

dędy zamach stanu szczęśliwym skutkiem uwieńPź4 czony został, wszyscy bracia Ślubowali posłuszeństwo wielkiemu xięciu Olgierdowi i zawarli umowę ze swym zwierzchnikiem, że twierdze i ziemie, które zdobędą , wiernie między siebie podzielą, że przetrwają do końca żywota we wzajemnćj zgodzie i miłości i ani sobie ani drugim dokuczać nie będą. I ugodę tę, mówi kronikarz, póki im życia stało, wiernie dotrzymali 7'),

Примечание 42. A dokonczajut meżi sebe,... szto bratii wsej posłusznu byti kniazia welikoho Olhirda... A to sobi dokończajut, czto pridobudut hradli ili wołosti, da to deliti na poły, a byti im do żywota w lubwi wo welikoj myłośti, a prawdu meżi sebe na tom dali: ne myślity lichom nikomuże na nikohoż: takoże byli do żywota swojeho w toj prawde (Kron. Lit. wydanie Daniłowicza, str. 29). Niepodobna oddać w tłumaczeniu całą jędrną prostotę oryginału; ale to samo świadczy Witołd, w zażaleniach swoich na Jagiełłę, które się przechowały w archiwum krzyżackióm: „Herczog Algart und Herczog Kinstut von jogunt (Jugend) haben sy begunst czu leben fruntlich ,* a opisawszy wygnanie wielkiego xięcia Jawnuty i oddanie stolicy Wilna Olgierdowi, mówi dalój temi samemi prawie słowy co i kronika: „ander land unde borge das teilten si in all czu male enożwei, und globten denander was man mochte in andern landen gewinnen, das solde mam

p ED WYSYWA, T<ZEAPANNSWEWZYC 1. ZWSPWĄ 0 7-

Szczytny zaiste rycerski ślub: jakieżby błogie wydał owoce, gdyby odpowiednie miał pole działania. Ale takowe znalazło się tylko na Rusi południowćj w harcach z Lachami i Tatarami. We właściwćj Litwie, ognisku głównóm Olgierda i Kiejstuta, zły sąsiad Krzyżak pożerał żywotne jćj siły; co więcćj paraliżował górnolotne widoki jej wodzów, bo wystawiał na jaw, że sami sobie zostawieni jemu stanowczo nie podołają.

W dziejach rzadko napotyka się na obraz tak ponury, jaki nam się przedstawia w stosunkach. Litwy do obu graniczących z nią zakonów, mianowicie krzyżac-

e kiego przez cały okres panowania Olgierda aż do zgonn ; Kiejstuta. Napady, które z małemi wyjątkami jako roz- | bójnicze piętnować wypada, i tylko napady ”*). Poleji gając na sumiennych w tym względzie sprawozdaniach kj kronikarzy ziem pruskich i inflanckich, było takowych ih „w wzmiankowanym okresie (od roku 1345— 1382) ze

strony Krzyżaków na Litwę sześćdziesiąt i sześć, rę Litwy na Prusy trzydzieści jeden, Kawalerów mie- | czowych na Litwę trzydzieści, Litwy na Inflanty > j e dynaście. Krzyżacy ze schyłkiem pierwszego wieku hi przybycia swego na ziemię pruską, dążyli do zaprowa- | dzenia ładu pewnego w tym względzie. Weszło niejako

! więc w prawidłowy zwyczaj, że wypraw na pogańskie

als entzwej teilen: als man im russchen Lande vil huzer hat gewunnen, das teilten sy in alczumal in die helfte und wareń

i mit enander in grosen truven.* (Script. rer. Prus., t. II. WPA str. 712 — 13.)

ESY AZYJCEY WIEMITEWA

Примечание 43. JĘkscypują się cztery większe wyprawy wojenne Krzyżaków, o których niżćj mowa będzie.

pogranicze nie więcój jak dwie w roku odbywać się ma ”9). Ale niebawem odstąpiono od tego zwyczaju ”4), Bywały lata, gdzie ich odbywano cztery, pięć, sześć (w latach 1367, 1375, 1877—79, 1381), co znowu Litwini stojący po największój części na stanowisku odpornóm, według możności starali się odwetować. Czasem liche powody dawały tym napadom początek. Zjechał do Prus jaki niemiecki lub francuski xiążę, aby przypatrzyć się z bliska mniemanym owym krucyatom 75). Zakon urządza więc naprędce expedycyą: hufce jego wkraczają do Litwy, paląc kilka pogranicznych włości i zabrawszy ile

**) Quandoquidem non solum bis in anno praedieta faciebant, sed toties quoties fratribus (cruciferis) placuit. Quas quidem invasiones resas in suo sermone vulgari vocant (tamże).

4 *) Jak w prozaicznój Polsce z dawiendawna sądzono o tych krucyatach, niby to dla rozkrzewienia wiary podjętych, niech świadczy pomiędzy innemi ustęp ze skargi w procesie między Krzyżakami a Polską, do stolicy rzymskićj ze strony Polski wniesionćj: „Fratres volentes quasi per mendicata sujffragia suae cupiditatis proposiłum facilius adimplere, milites et gentes armigeras christianas sibi in aurilium attrazerunt, tła quod de diversis partibus christianis diversi status homines eodem errore taliter seducti decepti im magna multitudine ipsis fratribus in ausilium concurrebant infideles et eorum terras invadendo molestando, (Voigt: Gesch. Preussens, t. V. str. 73.)

Примечание 44. Nec plures consveverunt in hyeme servare reysas quam duae. (Wigand z Marburga pod r. 1345 w Seript. rer. Prus., t. II. str. 507—8.) Volentes dicti haeretici (t. j. Krzyżacy) quasi ordinate et regulariter agere, bis in anno exercitibus congregatis et temporibus ad hoc negotium eis magis aptis, videlicet mensibus Februarii et Julii, partes infidelium invadebant. (Lites ac res gestae inter Polonos ordinemque cruciferorum, t. III. str. 155 — 56.) .

się dało krajowców w niewolę, wracają do kraju 75). Często był to tylko spacer przez- pograniczne lasy i puszcze, przyczóm zabijano kogo się spotkało, czasem (co prawie nie do uwierzenia) polowanie jakby na lisy i zające, najczęścićj zaś rabunek miano na oku, co kronikarze zakonu sami niekiedy przyznają 77).

Pomimo, iż obie strony z krótkiemi przerwami ciągle stały pod bronią, ani jedna ani druga nie zdołały

Berg) erat cum multis in terra, ad cuius nutum fuit * reysa, navigium in insulam vulgariter Gottts. (Script. rer.

Pruss., t. II. str. 505 — 56.)

Pod r. 1878; „Duc Albertus de Lotringen venit in Prussiam cum 70 yaleis, ad cujus honorem rcysa ordinatur. Cum marescalco eqwitat due in terram paganorum et deva* stant et inde revertuntur (tamże, str. 588 — 89).

Kodem anno duc Leopoldus de Austria cum mudtis , comes de Cie similiter erant in Prussia. Ad guorum vota magister indicit evercitum, in quo personaliter tntererant, et rveniunt in Weduclen, omnes paganos ercursitantes occiderunt; completis sex noctibus revertuniur et redeunt in Prussiam cum paucis captivis (tamże , str. 594 — 95).

*y Tandem pertransiit magister cum suis desertum justa nemus grande, quod eireuivit in longum et latum, in quo multos paganos occiderunt (tamże, str. 557 —58). Recht ałs der fuechs und hasen jagt (Współczesny poemat Piotra Suchenwirt, wydany po raz pierwszy przez Alojzego Primisser r. 1827 we Wiedniu u Wallishausera, wiersz 369). Wyjątki z tego poematu znajdują się w t. II. Scripł. rer. Prus., pag. 155—170. Wigandus Anno 1372 cum 100 clectis intrat deserta rapiendi gratia et molestandi paganos (tamże, str. 572); a pod rokiem 1875: Wigamdus equitat in deserta ut rapiat. Sam Voigt przyznaje (Gesch. Preuss., t. V. str. 204): „es galt bei solchen Kriegsreisen keineswegs einen Kampf und Sieg,

sondern' thr Zweck lag oft auch nur im fortwdlurenden be-

rauben, beldstigen der Heiden.

Примечание 45. Na to dostarcza nam dowodów Kronika Wiganda. I tak pod r.1365: „Ho tempore dux de Monte (t. j. xiążę Wilhelm de

rozszerzyć granice posiadłości swoich. Twierdza Bayerburg jeszcze za panowania Gedymina wystawiona na ziemi litewskićj, która według dyplomu cesarskiego miała być stolicą przyszłego litewskiego państwa, nie dostąpiła nigdy strategicznego znaczenia, służyła tylko jako punkt oparcia przy odwrotach wojennych 78), Tożsamo twierdza druga Marienborg czyli Mergenburg, którą Krzyżacy w roku 1367 — 68 na południowym brzegu Niemna wystawili 7%), Nakoniec twierdzę

*) Castrum capitale totius terrae Lith. (mówi cesarski dyplom, Ser. rer. Prus,, t. II. pod r. 1337, str. 492 — 94). Ale pomimo tego wzniosłego przeznaczenia, pomimo, iż twierdza była wielkich rozmiarów (egregias edificiorum Juncturas), mówi dyplom, a kronika Detmara (Sertpt. rer. Prus., t. III. str. 72)

„zowie ją ene schone Borch, do dziś dnia nie udało się wyśledzić, gdzie była właściwie zbudowaną, czy na prawym, czy na lewym brzegu Niemna. Voigt w historyi Prus (t. IV. str. 545) twierdzi, że na lewym koło Giełgudyszek. Alexander Połujański (Wędrówki po gubernii Augustowskićj, Warszawa 1£59, str. 388— 91) powtórzył Voigta, nie popierając Jakiemi bądź datami zdania swojego. Historyk litewski zaś

Narbutt, którego powaga, jako z miejscowością dokładnie obznajomionego, w tym względzie wszystkie inne przewyższa, mówi, że na lewym, i na to przytacza dowody (Hist, Litwy, t. VII. dodatek dziewiąty : Dawniejsza geografia litewska), Że twierdza ta znaczącą nigdy nie była, o tóm obacz: Serżpt. rer. Prus., t. II. str. 494, Na co czasem służyła, widać ze wzmianki Wiganda, gdzie opisując pod r. 1369 wyprawę na Nowe Kowno, mówi: marescalcus tulit victualia de Beyeren necessaria exercitui et processerunt ad castrum (tamże, str. 560 — 61).

, wystawioną została przez Krzyżaków na wyspie nad Niemnem koło Wielony, na zachód od ujścia Dubissy, W r. 1867 przeniesioną została na stały ląd koło Niemna (prope Mimelum in terra, mówi Wigand). Położenie tćj nowćój twierdzy wyśledził Narbutt niżćój Kowna pod Sapieżyszkami, na połu-

| -FAMR

„CIĘ r WaKI

„

m ip= ię

Примечание 46. Marienborg (albo Mergenborg). Pierwszy raz ta twierdza

SEZ

Gotteswerdqer nad Niemnem obok starego Kowna w zimie 1369 roku wystawioną, już w lecie tego samego roku Litwini zdobyli, a gdy Mistrz Krzyżaków napowrót im ją odebrał, wiedząc, że jój nie utrzyma w swóm posiadaniu, w perzynę ją z całą załogą litewską obrócił **).

Czy wyprawy wojenne przez obie strony w owym okresie na większe rozmiary podjęte, o których kroniki ówczesne tak są głośne, znakomitsze przyniosły plony? Przypatrzmy się im bliżćj.

Pierwsza z rzędu onych z r. 1348 przeszła do potomności z powodu zwycięztwa odniesionego przez Krzyżaków nad rzeką Strawą. "

Ile z porównania pozostałych dat wypływa, i Litwini i Krzyżacy gotowali się w roku tym na wojnę. Litwini zachęceni sukcesami ostatnich trzech lat, zamierzali sąsiadom dotkliwszy jeszcze cios zadać, i w tym celu Olgierd i Kiejstut zgromadzili pod swojemi chorągwiami zaciągi Rusinów z Włodzimierza, Brześcia, Witebska, Smoleńska i Połocka 5'). Krzyżacy ze swojćj strony chcieli

dniowym brzegu Niemna, a na zachód od ujścia Niewiazy. W r. 1368 ukończono jój budowę (Script. rer. Pruss., t. II. str. 558 i Narbutt: Hist., t. V. str. 168).

8') De Lithuanis et Ruthenis wocatis ex diversis partibus, scilicet de Laudinar (Włodzimierz), Brensike (Brześć Litew-

Примечание 47. Kronika Jana de Posilge, tak zwana Lindenblatta , str. 88 w Script. rer. Prus., t. III. Wigand tamże, t. II. str. 560. Ten mówi o tćj twierdzy nowo wystawionćj: „appellantes eam Gotiswerder in vulgari.* Chron. Livoniae Hermanni de Wartberge, tamże, t. II. str. 93. Ta kronika mówi, że Litwini nie tylko dawniejszy zamek zburzyli, ale nowe dwa wystawili.

odbyć zwykłą swoją zimową razzię (reyse), ale ten raz z większemi siłami, aby wziąść odwet za poniesione świeżo porążki 5%). Świadomi jak zwykle zamiarów sąsiada, wyprzedzili go w zaczepce 5%. Według sprawozdania przechowanego w archiwum tajnóm w Królewcu, wojsko ich wkroczyło na dniu 26 stycznia w krainę Auckstetten (t. j. górną część Litwy, ciągnącą się od twierdzy Wielona nad Niemnem ku wschodowi) i z takićm okrucieństwem rabowało , paliło i mordowało przez dni 7, że coś podobnego tamże nie słyszano 5*), Gdy po 8 dniach

" ski), Witebske (Witebsk), Smalenske et Plotzeke (Połock) in consilium (Wartberge: Chron. Livoniae w Script. rer. Prus., t. II. str. 75, tożsamo Wigand z Marburga).

*) Cruciferi praeseniientes propinquum paganorum adventum Kronika Vitodurana jak wyżćj).

m 4

Примечание 48. Kronika oliwska, a za nią Wigand, mówią, że wojsko krzyżackie wynosiło 40,000 dobrze uzbrojonych (Seript. rer. Prus., t. 1. str. 724 i t. II. str. 510). Ale prawdopodobnie myłka tu zachodzi, i w pierwotnóm źródle mówiono tylko o 4000. 40,000 doborowego wojska, w któróm jak kronikarz Albertus Argent, twierdzi, było samój kawaleryi 22,000, żadne ówczesne państwo nie było w stanie wystawić, tóm mnićj Krzyżacy, którzy najwięećj na obcych rachowali ochotników, a ci właśnie chybili ten raz, bo sam Wigand mówi tylko o kilku Anglikach i Franeuzach przybyłych (quibusdam Anglicis peregrinis et Francigenis). To samo podaje kronika Jana Vitodurana z XIV. wieku, że Krzyżacy zebrali wojsko w okolicznych ziemiach, a więc w ziemi pruskićj, pomorskićj, chelmińskićj , bo zaciągi ze zagranicy chybiły: „ collectis habitatoribus christicolis itotius terrae circum adjacentis , destituti protune auailio dominorum fidelium (Seript. rer. Prus., t. IL. str. 741),

Примечание 49. A. 1348, 26 Jdnner Seifried von Tannfeld des Ordens oberster Marschalk mit grossen Heer der Christen in das Land Litten, nehmlich im Auchstetter Gegend cingezogen (o tój krainie Auchstette ob. Narbutta Hist, Litwy, t. VLL dod. 9.

! | |

wzięto się do odwrotu *5) i to prawdopodobnie w dwóch oddziałach, z których jeden wracał tą samą drogą, którą wojsko wkroczyło, t. j. wzdłuż górnego brzegu Niemna koło twierdzy Wielony 5%), a drugi 800 ludzi skręcił w bok ku Żyzmorom, aby dolną część Żmudzi złupić, jak to już z górną się stało, dopiero natenczas wojsko litewskie pod przewodnictwem Olgierda i Kiejstuta 57) ruszyło w pogoń za tym drugim oddziałem, lecz na swoje nieszczęście doścignęło go dopiero, gdy tenże już przebył rzekę Strawę $5), gdzie, jak zwykle o tym czasie, lody tajać zaczęły 59%). Na większe jeszcze nie-

szczęście , w pozycyi najmnićj korzystnój, bo mając rzekę -

wąską za sobą, przyjęło, raczćj wywołało bitwę. Sta-

Dawn. Geogr. litewska; Voigta Gesch. Preussens, t. V. str. 62, n. 2. i Ser. ręr. Pruss., t. II. str. 78, n. 4) mit solcher Grausamkeit des Raubens, Brennens und Mordens sieben Tage verwiistend, dergleichen vor nie erhort daselbst (Sprawozdanie w archiwum tajnóm krzyżackićm, w Script. rer. Pruss., t. II. str. 511).

$6) Fa (t. j. Litwini) sequuntur marscalcum dum revertitur (Wigand w Script. rer. Pruss., t. 1I. str. 510). Quem (ti. e. ecercitum fratrum) in reversione etc. ete. (Chron. Alberti Argenlinensis u Voigta Gesch. Preuss., t. V. str. 68, nota 1) Et cum (marscalcus) ad propria redire vellet (Chron. Olvense w Script. rer. Pruss., t. I. str. 724).

**) Najpodobnićj wybrali tę drogę, bo w okolicy Wielony były twierdze krzyżackie, gdzie mieli magazyny swoje (obacz wyżćj).

*) Quem usque ad glaciem fluvii revertentem rec Lith. insequitur animo eos cum simul ad glaciem venissent submergendi (Albertus Argent. u Voigta, jak wyżćj).

one aa c

Примечание 50. Że oba bracia przewodniczyli wyprawie, mówi Kronika Oliwska: rex TLithuanorum cum praedicto (t. j. Kiejstut) exercitus sui duce,

Примечание 51. Strawa (Streebe) rzeczka między Rumszyszkami „a Kroniem wpada do Niemna.

nąwszy bowiem na bagnistym i lasem pokrytym brzegu?9), gęstym gradem strzał dało znać nieprzyjacielowi, że blizko są siebie 91), Przewodniczący marszałek zakonu widząc niekorzystne położenie Litwinów, uszykował się szybko do boju i niespodzianie z boku na nich uderzył 92), Walczono ze zmiennóćm szczęściem, ale nakoniec Litwini ciśnięci coraz więcćj do rzeki, cofnąć się musieli 9%), Idąc przez rzekę, lody, które i tak tajały, pękły pod ciężarem 9); wielu utonęło, wielu zginęło od strzałów krzyżackich, pomiędzy tymi Narymunt, brat wielkiego xięcia Olgierda %5), Zwycięzcy bez przesz-

*) Im loco nemoroso (Chron. Vitodurani w ŚScrżpł. rer. Prus., t. II. str, 741).

%8) Am achten tage, nemlich Sonnabend unser Frawen lchtmesse (%,) ist ein grosser Streit am Wasser Strebe (Strawa); dann litischen Konige waren Jnen zutzogen und tre spita wider die Chwistgleubigen mit unzehlicher mennung (multitudine) der Unglaubigen gehaufet und sie aufs grausamste amgriff. Welchen der herr Marschal: mit gebiikrlicher kriegsordnung ob sie wohl nicht gehalien mit wenigen nemlich achthundertem entgegen kommen unerschrocken. (Dalszy ciąg Sprawozdania w archiwum tajnóm w Króleweu. Obacz wyżćj nota 84.)

%) Chron. Livoniae Hermanni Wartberger w Seript. rer. Pruss., t. II. str. 75. Chron. Alberti Argent. mówi, że nie jeden, ale dwaj bracia Olgierda nie mogąc umknąć, schronili się na

a NJ A 0 0 0

Примечание 52. Pagani cum lanceis suis Jecerant in Christianos , Rutheni cum arcubus et telis (Wigand jak wyżćj).

Примечание 53. Christiani iniere conflictum (Chron. Alb. Argent. jak wyżćj). A latere ipsos de hoc inconsideratos agrediuntur (Chron. Joan. Vitodurani , jak wyżćj).

Примечание 54. Pagani subsidium fugae querebant , ubi im dicto flumine multi visi sunt mortut. (Wigand jak wyżćj.) Lithuanos trudentes ad glaciem tpsorum circa sex millia submerserunt, (Chron. Alb. Argent. u Voigta, t. V. str, 64, nota 2.)

"JWRŁADŁOW A za IZA DAWAC, PZ |

kody, ale zaniechając dalszy pochód, uskutecznili powrót swój do Prus?9).

Cała wyprawa więc trwała dni ośm; była tylko zwykłą razzią, którą zakon odbywał najmnićj dwa razy do roku, co już samo wyklucza użycie 40-tysiącznój armii, o którój kroniki prawią, gdyby miał nawet takie siły do dyspozycyi swojćj *7). Zwycięztwo zaś tak sławione odniósł oddział ośmiuset zbrojnych, przeto i armia litewska nie mogła być tak liczną, aby według urzędowego sprawozdania 95) aż 10,000 ludzi w tej utarczce straciła. Było to bez wątpienia kilka hufców, które Litwa zawsze miała w pogotowiu, aby odpierać napady Krzyżaków, a w tym razie wzmocnionych Za” ciągami małolicznemi powyżćj wymienionych kniaztw i jeszcze słabszemi Wołynia i Brześcia, które wyplenione były przez Tatarów a zagrożone przez Lachów **).

drzewa ; gdy zaś ujrzeli, że Krzyżacy je podcinają, natenczas, aby nie wpaść w ręce Chrześcian, powiesili się na gałęziach!! (Voigt, t. V. str. 696.)

s) Mówiłem w tekscie o dwóch oddziałach armii krzyżackićj, z których jeden po odbytój razzii wrócił do Prus, a drugi 800 ludzi odniósł zwycięztwo: bo chociaż kroniki o tóm milczą, trudno przypuścić, aby zakon w głąb Litwy wysyłał tylko armią z ośmiuset ludzi złożoną.

Примечание 55. Zdaje się, że jeżeli powrót uskutecznili przez rzekę Strawę, to na innóm miejscu w kierunku ku zachodowi i gdy rzeka znowu zamarzła, inaczćj trudno tłumaczyć ustęp poważnój kroniki Oliwy: glacies in quodam fluvio (Strawa) rupta fuit sub paganis, quod Christiani supra eorwum cadavera sieco pede transierunt, glacie integra permanente. (Script. rer. Prus, t. I. str. 724.)

Примечание 56. Obacz Sprawozdanie powyżćj powołane. *

Примечание 57. Kronika inflancka Wartbergera, najpoważniejsza ze wszystkich, mówi za krzyżackićm sprawozdaniem, że zginęło 10,000 Litwinów. (Seript. rer. Prus., t. II. str. 75.) Kronika Oliwy

A przypuszczając, że klęska Litwy była tak wielkich rozmiarów, jakże tłumaczyć, że zakon nie korzystał natenczas z prostracyi jój i nie zawojował całą ziemię. Tymczasem nastąpiły tylko małe wycieczki po nad brzegi Niemna i Dubissy, a (jak zwykle) w święto Wniebowzięcia N. P. t. s. r. oblężenie i spalenie twierdzy małćj Wielony, którą zaś Litwini wkrótce znowu odbudowali 100),

Jeżeli więc zapytamy się, co utarczce przypadkową katastrofą zakończonój, ale bez wagi i dalszych wyników, taki nadało rozgłos, to prawdopodobnie w tóm leży przyczyna, że ostatnie lata ubiegłe nie były nic mnićj jak świetne dla zakonu pod względem wojennym. Chybiona krucyata w r. 1345, poszlaki na jaw wyszłe porozumienia przytóm zaszłego między Mistrzem zakonu a poganami, bunt ledwie poskromiony w Estonii, zniszczenie srogie Inflant przez Olgierda '*!), szczęśliwe wycieczki tegoż do Prus, były to niepowodzenia mogące zadać dotkliwy cios wzięciu, które miał zakon u mo-

i Wigand, że 18,000 (tamże, t. I. str. 724 i t. II. str. 510— 11). Detmar z Lubeki i Kronika erfurtska, że 14,000. Kronika Vitodurana liczy 20,000 zabitych a drugie 20,000 zatopionych, Krzyżaków zaś tylko 20 zginęło ! Najskromniejsze ze wszystkich „Annales expeditiales prussici* podają stratę Litwinów na około (fere) 6000 (tamże, t. III. str. 77, 415, 12 i 741 t. II.). Poważny Voigt (t. V. str. 695) rozbiera krytycznie wszystkie sprzeczne podania, i wynik jego śledztwa jest, Że strata Litwinów wynosiła 18,000 poległych i 4000 zatopionych !! Pytanie tylko, kto to wszystko rachował.

'%) Wigand z Marburga (Script. rer. Prus., t. I. str. 513 — 15).

!1) Obacz wyżćj,

carstw ówczesnych, i ostudzić zapał, który garnął ceudzoziemców pod ich chorągwie '%).

Teraz nadarzył się sukces, któremu można było dać największe rozmiary, bo miejsce działania było w dziczy, przeciwna strona Litwa nie miała swych organów, aby z innćj strony sprawę przedstawili, a jój przewodniczyli natenczas już słynni wielki xiążę Olgierd i Kiejstut; a że brat ich Narymunt poległ w bitwie, to zwycięztwo Krzyżaków większym jeszcze otoczyło blaskiem.

Na domiar szczęścia, bitwa odbyło się 2 lutego, w dniu, w którym kościół obchodzi wielkie święto Najświętszćj Panny, patronki zakonu. Pobożne zgromadzenie nie omieszkało z tego korzystać, głosząc, że tój, którćj obraz na chorągwi głównćj istniejący, przewodniczył im we wyprawie, winni są zwycięztwo '%3). Nie obeszło się i bez cudu. Kiedy lody pękły pod uciekającymi poganami, Krzyżacy suchą nogą przeszli rzekę '*4), Na pamiątkę zwycięztwa Wielki Mistrz Krzyżaków fundował aż dwa klasztory, jeden Cystersek w Królewcu drugi Minorytów w Welawie 195). Stugębna fama przez

Примечание 58. Co się tóż stało, jak wyżćj powiedziano. O tym napływie cudzoziemców pod chorągwie krzyżackie mówi akt zaskarżenia jeden przeciw Krzyżakom temi słowy” de diversis partibus christianis diversi status homines, causa militiae, im magna multitudine ipsis fratribus in augcikium concurrebant contra infideles (Voigt: Geschichte Preussens, t. V. str. 73).

Примечание 59. Quum Domino placuit, ut Christiani triumpharent, specialiter Virgini Mariae, cuius imago in vexillo hospitum depieta erat (jak wyżćj).

Примечание 60. Christiani illaest transierunt glaciem fragilem ut sicco pede Super occisis eł submersis (tamże). Obacz wyżćj notę jak to tłumaczyć. .

Примечание 61. Tamże, i Sprawozdanie z archiwum krzyżackiego wyżćj przytoczone.

organ kronikarzy dopełniła dzieła :09). Cel osiągnięty został. Zaczęli znowu cudzoziemcy napływać do Prus, aby na cześć Matki Bożój i odpuszczenia grzechów wojować z poganami 7), Zakon zaś odzyskał wziętość swoją.

Druga znakomitsza w tym czasu okresie wyprawa Krzyżaków była oblężenie i zdobycie twierdzy litewskićj Kowno w r. 1362. Głównym powodem onćj było pojmanie Kiejstuta, który w zeszłym roku umknął z krzyżackićj niewoli: mniemano bowiem, że on się w twierdzy znajduje ''5),

') Multi quoque Almani , Anglici veniunt in Prussiam in obseqvium Virginis gloriosae et remissionem suorum delictorum (Wigand jak wyżćj).

"CE ELTEZEE MUBEC A

Примечание 62. Nietylko w Niemczech, ale i w Polsce i na Rusi kroniki mówiły o tóm wielkićm zwycięztwie Krzyżaków. Annales Miechovienses, wydane w XIX. tomie Pertza Monumenta Germaniae, mówią (str. 669): A. 1348 Cruciferi occiderunt multitudinem Lith. in Purificatione S. Mariae. Na Rusi postarał się zakon inflancki o rozpowszechnienie tój wiadomości, i dla tego z przesadą oczywistą ruskie kroniki mówią, że poległo 40,000 Litwinów. Rachując rok od 1 września, kładą bitwę na r. 1847 (Kronika Nowogrodu w Połn. Sobr. rusk. latop., t. IV. str. 58 i t. VII. str. 214). Długosz wyczytał relacyą o bitwie pod Strawą w kronice Wiganda pod fałszywą datą r. 1846; a drugą relacyą wyczytał w kronice oliwskićj, równie pod mylną datą r. 1349, Przyjął więc obie i opisuje dwie bitwy nad rzeką Strawą zaszłe, jedna w r. 1346, druga w r. 1349 (Liber IX. str. 1079 i 1090). Warto. także przeczytać w Hist. Litwy Narbutta (t. V. str. 40—44) opis strategiczny tój bitwy; autor siłuje się dać jój rozmiary bitew napoleońskich.

Примечание 63. Magister... estimans Keystut regem profugum ibi esse (Chron. Liwoniae Hermanni de Wartberge w Script. rer. Prus., t. II. str. 80 — 81).

Kowno leży w cieśninie ną brzegu prawym Niemna, tam gdzie Wilia doń wpada. Opasane więc dwiema rzekami, których brzegi znowu” okalają wzgórza **), Twierdza była mocno zbudowaną , zamek cały z cegły, a mury wysokie '19), Dowódzcą załogi zamkowćj był Wojdat, syn Kiejstuta. Zakon przewidując silny opór, wezwał zakon mieczowy w Inflantach, by mu przysłał posiłki, co tóż uczynił !!!1). Mistrz krzyżacki więc ze znakomitą siłą zbrojną oraz z przybyłemi posiłkami z Anglii, Włoch i Niemiec '!*), wyruszył na dniu trzynastego marca *'*),

Ho) Qastrum muratum, altis muris firmatum (Seript. rer. Prus., jak wyżćj). Das Veste (Kauen) unde gros was unde viel Luthe doraff wol bemażt (Chron. Jonn. de Posilge w Script. rer. Prus., t. III. str. 82). Multum alta erat et robusta (Wigand w Script. rer. Prus., t. IL. str. 531).

i Herman de Wartberge kronikarz inflancki wspomniawszy o czterech wyprawach zakonu swego do Litwy w roku 1362 odbytych, mówi: tertiam navigalem ad petitionem generalis magistri (t. j. Mistrza Krzyżaków) circa festum palmarum in destructionem castri Kauwe (Seript. rer. Prus., t. II. jak wyżćj). Uwagi godną co do stosunków między dwoma zakonami jest ta okoliczność, że żaden kronikarz pruski o tćj udzielonćj pomocy nie wspomina,

us) Magister cum potentia terrae porresit contra Kawen, habens secum hospites de Anglia, Italia, Alemannia (Wigand w Seripź. rer. Prus., t. II. str. 531 — 32).

Примечание 64. Rycinę przedstawiającą stary zamek Kowno podał Narbutt w Historyi Litwy, T. V. str. 354. On także najdobitnićj opisał położenie Kowna, że leży we widłach między Niemnem a Wilią (tamże str. 110).

Примечание 65. Historyk pruski Schiitz, który miał jeszcze pierwotwór kroniki Wiganda w języku niemieckim, odtąd zagubiony, pod ręką, mówi, że wyprawa ruszyła nad Niemen w niedzielę Reminiscere, t. j. 18 marca (am Sonntage Reminiscere zogen

Przeprawiwszy się w trzech dniach przez Niemen cichaczem, w dalszych trzech dniach rzuciwszy nań most, a drugi most na Wilii, stanął pod murami Kowna ''5), Kiejstut i Olgierd, którzy pomimo zachowanćj tajemnicy ''3) świadomi byli zamiarów Krzyżaków, przybyli na odsiecz zamku, ale po niewczasie. Zamiast połączenia, w celu wspólnego ataku, i tak słabych sił swoich, oddzielne zajęli stanowiska. Nie zdołali przeto przeszkodzić postawieniu mostów, a gdy Kiejstut próbował przebić się do zamku, odparty został, i oba bracia na sąsiednie wzgórza cofnąć się musieli 116), Na dniu 29 marca, gdy dowódzca Krzyżaków pewien już był posiłków inflanckich, rozpoczęto oblężenie Ly,

Najprzód wykopali od Wilii w dół do Niemna rów głęboki, do którego każdćj chwili wodę można było

die Schiffe die Memel hinauff mit gutem Winde; ob. Serypt. rer. Prus., t. II. str. 538), co się zgadza z innemi datami więcćj, niż bałamutne podania tłumacza Wiganda, który mówi (jak wyżćj), że jaż o tym czasie otoczony był zamek.

-j

„Ah =.

3 a $ = Ę i

PUWTYPZPOUN NOSZE — WSE EZP

Примечание 66. Nawigio prospero vento transeunt Mimelam ... descendentes infra Kawen, ubi steterant m 3 diem facientes pontes, adeuntque terram prope castrum in tertia die (Wigand, jak wyżćj).

Примечание 67. Praemeditantur insidias contra Kawen... praetereuntes silenter Welun Bisten (Wigand, jak wyżćj).

Примечание 68. Kinstut quoque cum gravi ecercitu venit in protectionem castri. Sed Christiani eum cum suis pepulerunt retrocedere (Wigand jak wyżój, a co do Olgierda niżćj). Długosz, a za nim Stryjkowski mówią, że to spotkanie miało miejsce we czwartek po wstępnój niedzieli, a więc 10 marca, co oczywiście mylne, bo tego dnia Krzyżacy nie byli jeszcze pod Kownem.

Примечание 69. Magister generalis (t. j. Mistrz Krzyżaków) feria tertia ante Judica (t. j. 29 Marca) venit ad dictum castrum (Chronicon Livoniae, ut supra).

wpuścić. Za tym wystawiono parkan z wieżyczkami, i ten j także rowem okopano '*). Jedna część wojska na wysepkę Niemna zesłana strzegła statków z prowiantami, znajdujących się na przystani, druga była w obozie, trzecia najodważniejsza wzdłuż parkanu *'*). Dzielna załoga zamku gęstym gradem strzał przeszkadzała robotom i wielkie w armii oblegającćj sprawiła luki '*9). Ale Markard cieśla z Malborga dostarczył tarana, który obalił pierwszą basztę od strony Niemna. Drugi taran, dzieło cieśli z Królewca, obalił drugą basztę od strony Wilii i uszkodził znacznie przedmurze zamkowe '*'). Przekopy, wpuszczanie nań wody, parkany palisadowane z wieżyczkami, ciężkie tarany na miejscu wyrabiane, wszystko to w owych czasach, gdzie mechanika była w dzieciństwie, wymagało wielkich trudów i nakładu, i jeżeli je przedsięwzięto, to tylko z obawy, 4 że litewscy xiążęta ponownie do odsieczy przystąpią. f Ale ci widocznie odurzeni, jakby sparaliżowani stali,

'is) Tręceruntque fossam a Nerga (Wilia) fluwio inferius im MiJE melam (Niemen) sepem fortem cum fortalitiis sive propugnai culis cireumfodientes se (Wigand jak wyżćj).

('9) Wigand mówi o dyslokacyi tćj wojska: tertiam partem circa domum, audaciores circa sepem (t. j. parkan). Ale pod słowem dómus nie można, jak zwykle, rozumieć twierdzę samą, do którćj nie doszli jeszcze, przeciwnie okopali się od nićj rowami. Z tego powodu przetłumaczyłem domus na obóz , rozumie się, krzyżacki.

Примечание 70. In castro erant sagittae multae, quibus Christianit graviter sunt ofjensi (Wigand jak wyżćj). Wiewohł die Belagerten an iłwer Gegenwehr auch nicht abgeken liessen, was dapfern und mannlichen Kriegsleuten gepuerte (Schitz: Gesch. Preussens w Script. rer. Prus., t. II. str. 538).

Примечание 71. Wigand jak wyżćj.

Kiejstut z liczną zgrają ochotników nad Niemnem, Olgierd z bojarami i własnemi zaciągami nad Wilią, i tylko czas trawili na naradach, jakby twierdza najrychićj oswobodzić się dała. Wódz naczelny krzyżacki rozmyśliwał równie, ale z lepszym skutkiem, jakby ją najrychlćj zdobyć (72),

Powiedziano wyżój, że w przedmurzu okalającóm zamek były już dwa wyłomy. Oblężeni pod obroną pozostałćj ze strony Wilii baszty zrobili wycieczkę, bez wątpienia w nadziei, że wielki xiążę Olgierd w pobliżu stojący, z przeciwnćj strony na Krzyżaków uderzy. Ale Olgierd nie ruszył się. Taran zaś już doświadczony cieśli Markarda zburzył i tę drugą basztę, którćj gruzy, Jak mówi kronikarz, gdyby liście topoli po Wilii pływały **). Jednocześnie Prusacy podpalili dom w pobliżu stojący, i przedmurze już chwiejące się, siekierami rąbać zaczęli 33. Za przybyciem Litwinów na obronę onegoż mur runął i wielu ich pod gruzami pogrzebał, reszta czołgając się wróciła do twierdzy, tylko tóm po-

13!) Wigand i Schiitz: Gesch. Preuss., jak wyżćj).

*, |*A4

Примечание 72. Rex quoque Kynstut im perturbato animo cum tngenti multiłudine stetit justa Mimilam, Algard similiter cum suis Bayoribus et Smirdens (t. j. poddani, lud pospolity) eż consiliantur et disponuni se celeriter quomodo castrum absolverent... Interim magister Wynricus cum suis praeceptoribus prudenter meditatur quomodo domum funditus everteret (Wigand jak wyżćj). Ambobus etiam regibus in opposito apparentibus (Chron. Livoniae w Seript. rer. Prus., t.1I. str. 80).

Примечание 73. Pagani fortiter se defendebant im Christianorum pracjudicium, descendunt quoque cum structuris ct propugnaculum prope Nergam, de qua magna dampna cum telis fecerunt, quam (t. j. propugnaculum) magister Marquardus sie disjecit quasi folia tiliae im Nergam (tenże; text zawiły, nadpsuty, ale sens nie może być inny, jak w texcie podany).

|2- |„sóólidw +. 1

krzepieni, że i nieprzyjaciel czterysta ludzi i jedną chorągiew utracił '*).

Ale już stała droga do twierdzy otwartą. Przez trupy i gruzy puścił się nią oddział cudzoziemski krzyżackiego wojska '*6). Cieśle wzdłuż muru zamkowego ustawieni, wzięli się do burzenia onegoż, pomagał im taran cieśli Markarda, którego mordercze pociski wstrząsały fundamenta gmachu '?7). Pomimo to niezmordowani Litwini każdą szkodę szybko naprawiali, a przez wyłom już istniejący muru, przerzedzali strzałami wroga szeregi '*8), Oblężenie trwało dni czternaście, zamek nie był jeszcze obsaczonym, a już wojsko na siłach upadało '**). Wtóm przed niedzielą palmową pojawiają się oczekiwane zaciągi inflanckie, posiłek pożądany, ale to kroniki pruskie zamilczeć wolały. Popłynęły one Dźwiną aż do Dynaburgu, a ztąd szły lądem po nad Nie-

1:4) Superveniunt pagani im defensionem ante murale, cum murum Christiani adeo debilitaverant, qvod cum paganis ruebat et Christiani eos vulnerant etc. sieque compulsi sunt pagani serpere in domum, Christiani etiam perierunt quidam (Wigand). Ale Schiitz mnićj stronniczy mówi, że przez runięcie mostu: von den Mannen des Ordens itber 400 erschlagen wurden.

ź (6) Comes de Sponheim cum vecillo viriliter aggreditur castrum, post hunc sequitur vecillum ordinis etc. (Wigand jak wyżćj.)

!28) Incolae ab intra restauraverunt, ab exctra a Christianis propulsi... foramen per quod Christianis sagittis multa mala facta sunt (tenże).

tee) Attediati fuerunmt omnes m exercitu de longa statione et faliga, quae jam duraverat 14 diebus (tenże).

Примечание 74. Frater Marquardus novam machinam erecit, qua mediante murum castri jaclibus horrendis diseidit, guod eepit cadere.. . Justa murum in igne ordinati fuerunt muwarii, qui ipsum fregerunt (Wigand).

mnem '**), Wybrzeża owe opuścił był niedawno: co Kiejstut, by z głębi Litwy ściągnąć większe siły, niż je miał dotąd, i zich pomocą odsiecz przynieść oblężonym "*'). Hufce inflanckie mogły więc bez przeszkody wkroczyć w okręg twierdzy. Gdy to nastąpiło, Mistrz krzyżacki zwołuje radę wojenną, i na nićj postanowiono przypuścić szturm do twierdzy, raczćj jój ostatków 132). W niedzielę palmową (10 kwietnia) była ona całkowicie już obsaczoną, wszelako Litwini mężnie bronili przystępu, tak, że aż do wielkiego piątku dniem i nocą pracować musiano nad rozszerzeniem istniejącego w główny murze wyłomu '*), Tegoż dnia (t. j. we wielki piątek) wrócił Kiejstut i przekonał się, że nie ma już ratunku dla twierdzy **%), Dał więc znać Mistrzowi, że życzy sobie widzieć się z nim. Mistrz przystał za danym wzajemnie glejtem, i jak kronikarz zakonu twierdzi, przyszło między nimi do następującćj rozmowy, którą historycy jedni powtórzyli, drudzy przerobili, a i my ją podajemy dla osobliwości w tłumaczeniu, jakie nas doszło, i w przechowanym oryginale.

") Kronikarz inflancki Wartberge (Serżpt. rer. Prus., t. II.

str, 80) mówi: ezpeditionem navigalem; według miejscowości

więc trzeba przypuścić, że z Rygi udali się Dźwiną do Dynaburga, a dalćj szli lądem,

Mittlerweile war Kinstoud widderumb mit etlichem Volke an-

kommen (a więc się był wydalił) und lag m der Nahe bei

der Memel (Schiitz w Script, rer. Prus., t. IL. str. 539).

131

Примечание 75. Cum impetu aggredi (Wigand).

Примечание 76. In die palmarum fratres castrum circumdederunt undique ... Introitum (Lithuani) potenter defenderunt. Consultatione habita magister conatur foramen ampliare (t. j. wyłom już przez taran zrobiony rozszerzyć) et die et noctu jussit laborare usque in feriam seztam Parasceve (tenże).

Примечание 77. Schutz.

Kiejstut więc tak zagadał Mistrza: — „Gdybym ja był w zamku, nigdybyś go nie zdobył. * (Przechwałka nieludzka, gdyż naczelnikiem twierdzy był Wojdat, syn Kiejstuta.) - :

Na co Mistrz: „A czemuż z zamku wyjechałeś? *

— „Bo moi głowy nie mieli, dla tego z nimi pozostałem,* odrzekł Kiejstut (co, nawiasem mówiąc, nie bardzo było pochlebnóm dla Olgierda, który także przybył na obronę grodu).

Mistrz: „Jeżeli mienisz, że oswobodzisz twierdzę, weź ile chcesz z twego wojska i wejdź do zamku do woli. Mamy bowiem w Bogu nadzieję, że nie zdołacie go ni obronić ni zachować.*

Kiejstut: „Jak ja mogę do zamku się dostać, kiedy cały jest parkanem obwiedziony i rowem okopany ? *

Mistrz: „Daj mi słowo, że się ze mną bić będziesz, a ja każę znieść parkan i zrównam ziemię."

Kiejstut zamilkł, na co Mistrz: „Jeżeli wódz nie ma mnie nic więcćj do powiedzenia, niech wraca do strzeżenia swoich * (78)

Примечание 78. Wigand. Jeszcze dobitnićj opiewa dochowany fragment oryginału, który po raz pierwszy w dziele polskićóm podaję: Er (Kiejstut) wollte mit im reden unde sprechen Sicherliche an at gebrechen. Der metister selbe quam dahin, Kimstut sagte im diesen Sin: (Meister) were ich selbe uf dem Hus, Ir gewunnet eż nicht mit solchem Grus Mit allen dinen Cristen mann Gewunnest du mir doch nicht an. Der Meister wider gab aniwort Wisslich und vretśsam also fort:

Wielce dobrodusznóm byłoby przypuszczenie, że na tóm ograniczyła się rozmowa Mistrza z Kiejstutem, tak bardzo przez tegoż pożądana. Kiedy twierdza Kowno,

Wes rite du nu von dem hus (Tu brakuje jeden wiersz.) Kinstut der sprach wider also : Kein haupt bi minen luten do Gewesen ist zu diser Zit. Darum ich bi der heiden strit Alwege selbe muste sin Und sten mit meines selben schin. Da sprach der kuene helt der meister Des herzuges ein guter leister : Ist sache daz konig not dir ist, So nim der hetden zu diser vrist So vil du ir wit mit dir han, Di wolie wir alle samen (t. j. zusammen) lan, Und kom mit im uf daż hus, So erlaube ich dir m und uż Hir hinan alle uraufzuge Und hitf du in nach dem Vermuge; Wtr trawen gote unserm herrn Das irz nicht kunnet erwern Vor unserm Gewalten. Do sprach der konig Kinstut Dem gar ubel wart zu muth: Wi mocht ich uf das hus komen Und schufjen da minen vromen, Di wil daz velt ist gar vergraben Und ein grozer zun erhaben. Als er war in den worten jach (t. j. jak prawdę powiedział) Der meister vortan also sprach: Und bistu konig so gevier (t. j. stole) Als ich daz solte glauben dir Und woltestu nu einen strit Mit uns machen in diser Zat, Wtr wollen niederlegen " Den zun zur erden wegen

którą miano za puklerz Litwy, już w połowie leżała w gruzach, dzielna jój załoga ze synem Kiejstutowym na czele lada chwila oczekiwać mogła, być w pień wyciętą, albo stać się pastwą płomieni: jakżeż Kiejstut w takowój chwili mógł się bawić w przechwałki, i brać za prawdę szydercze oświadczenia Mistrza! Ani wątpić, że litewski xiążę zamierzał, kiedy dla twierdzy nie było już ratunku, wybawić przynajmniej jój załogę i uzyskać, by z honorami wojskowemi z twierdzy ustąpić mogła, na co Mistrz nie przystał. W ciągu konferencyi nad tóm mógł i powyższy dyalog mieć miejsce, i ten kursował w obozie krzyżackim, Wigand, kronikarz zakonu, którego strouniczość dla swoich chlebodawców w.kronice jego łatwo da się wykazać, uchwycił gadkę i podał ją w kształcie najwydatniejszym, aby w jaskrawóm świetle przewagę wojenną Mistrza nad Kiejstutem wykazać. ;

Jak bądź, jest to karta, którą chcianoby wyciąć ze szczytnego żywotu Kiejstuta, tóm bardzićj, że, czy ustąpił z wojskiem swojóm od Kowna, czy pozostał na wzgórzach pobliskich, patrząc nieruchomy jak poszła twierdza w perzynę, zawsze ją zostawił losowi swojemu '*9).

Und daz velt machen so slecht (t. j. zrównać) Als es zuvorn was gerecht.

Da sprach der meister also fort

Hat dann. der kontg nicht me wort

*Mit uns zu reden dise zit

So warte er siner heiden strit.

(Seript. rer. Prus., t. II. str. 589.) Kotzebue w Hist. Prus (t. II. str. 209) podał tę rozmowę, ale według daleko nowszego źródła, przeto ubarwioną. Za nim poszedł Narbutt.

Примечание 79. Schitz, czy z archiwum krzyżackiego, czy tóż z innych nam nieznanych źródeł, »odał wiadomość, że Kiejstut odciągnął

Po ukończonćj konferencji zjawili się w obozie krzyżackim zbiegi z twierdzy, Michał Rusin i bojar Gilgud, i opowiadali o okropnóm położeniu, w jakićm znajduje się załoga, a że pomimo to pracuje nieustannie nad opatrzeniem zamku i sporządzeniem nowych pocisków '37). Mistrz wnosząc z tój zaciętości, że pewni są odsieczy ze strony Kiejstuta, postanowił przyspieszyć szturm. Machinę drewnianą równój wysokości jak mur zamkowy (tak zwaną Hbenhóhe) stawiono pod wyłom już istniejący i zapalono ją. Pożar był tak silny, że załoga ani go stłumić ani wycieczki zrobić zdołała. Wielkie straty przy tóćm poniosła; było to bowiem w Wielki piątek, a wolą Boga, mówi kronikarz pobożny, aby poganie ginęli w dzień, w którym Chrystus na krzyżu skonał '35).

z wojskiem z okolicy Kowna, i to jest prawdopodobnóm. Przeciwnie spółczesny Wigand twierdzi, że Olgierd i Kiejstut z wierzchołka góry, gdzie mieli stanowisko swoje, przypatrywali się spaleniu twierdzy: „hać tempestate ambo dicti reges erant im cacumine montis omnia conspicientes cum merore, nec poterant prohibere." Tożsamo jeszcze poważniejszy świadek Jan de Posilge alias Lindenblatt: „wend her alle tage, dy wyle man do vor lag, qwam rythin vor das hus* (Seript. rer. Prus., t. III. str. 82). Co zaś Wigand mówi przytóm o smutku i płaczu obu xiążąt (magno dolore urgebantur et fletu), o błaganiach ich (supplicantur magistrum), aby raczył dać na piśmie spis wziętych w niewolę, i to wszystko w przeciwstawieniu z tryumfem Krzyżaków, można uważać jako licentia poetica.

a'wbłósł .

Примечание 80. Rulhenus nomine Michael venit de domo adducens mensuram sagiiłarum (t. j. zapewne przyniósł zapas strzał, który mu był powierzony) et quidam Bayorum (bojar) nomine Gilgud Genchutte retulit, quomodo in castro angustias ferrent magnas, et sine taedio fabricarent tela (Wigand). Giełgudy więc byli jednym z najdawniejszych bojarskich rodów na Litwie.

Примечание 81. Quum dominus voluit, ut (pagani) sie ea die mortrentur, qua Christus passus est (tenże).

Nazajutrz w Wielką sobotę taką samą machinę przystawiono do innćj części muru, a przytóm tarany i strzelby kamieniaste były w ciągłym ruchu ***), Mur runął, ale Litwini przystępu jeszcze bronili, chociaż ołowiane kule przerzedzały ich szeregi '%%), Nakoniec gdy stracili już wszelką nadzieję ratunku, przyłożyli ogień do szczątków zamku, gdzie 'się już dobili Krzyżacy. Ogień pochłonął jednych i drugich, a zamek zawalił się '*'), został tylko ułamek muru z wrotami od strony Wilii 42), Wojdat z tóm co pozostało ze załogi, t. j. 36 ludźmi, próbował przebić się przez nie, lecz odparty dostał się do niewoli '4%), Zwycięzcy na tlejących zgliszczach wśród trupów zanucili radośnie pieśń zmartwychwstania 1%). Na dopełnienie tryumfu Litwin jakiś (quidem pagamus) ofiarował Mistrzowi krowę i dwanaście wieprzów z wy-

'") Ten sam kronikarz mówi, że niewielkie strzelby (Steinbiichsen,) , ale małe, nabijane kulami ołowianemi (Lotbiichsen,) odniosły zwycięztwo (Sertpt. rer. Prus., t. UI. str. 82), tak

"© jak w ostatnich latach iglicówki.

U") Postea pagani videntes multum subsidium sibi advenisse cum Christianis, ligna et pyrum eomportarunt. Christiani perierunt tbi cum pagamis... domus cecidit (Wigand).

') Qui (murus) adhuc im parte stetit... Aliqui paganorum cucurrerunt ad portam contra Nergam sitam (tenże).

''') Wigand opisawszy, że przy szturmie ostatecznym padło Litwinów 600, a reszta załogi albo żywcem spalona albo uduszoną została, dodaje: „unde Christiani ceperunt letanter cantare: Christus surrexit, conćludentes in vulgari: Nos omnes volumus laetari, pagzmi sunt in omni poena, Kyrieleyson.

Примечание 82. Pidit pawlatim murum ruere de ietibus drietis et de structuris (tenże). Kronika Jana de Posilge, pierwój tak zwana Lindenblatta, mówi, że używano grosse Steinbuechsen.

Примечание 83. Praeter Waidot filium Kynstud, qui captivatus est cum 36 paganis.

razem żalu, że więcój ofiarować nie może '4%), W niedzielę wielkanocną biskup Sambii celebrował mszę solenną, ogłosił indulgencye, poczóm wojsko uraczywszy się święconóm i zburzywszy wśród odgłosu trąb ostatni pozostały ułam muru zamkowego, puściło się Niemnem do okrętów swoich '* (84).

Każda twierdza oblężona, jeżeli jój odsiecz nie nadejdzie, mimo najdzielniejszćj obrony upaść musi. Dziejopis jeden Litwy słusznie zarzuca xiążętom litewskim, że dali upaść twierdzy tak mocnćj, doborową załogą opatrzonćj, i to prócz bitwy wstępnój, w którćj pobici zostali, bez oporu ze swój strony. Dokładnie obznajomiony z miejscowością jest on zdania: „źe dość było spuścić Niemnem i Wilią małe tratwy naładowane pal- «nym materyałem, któryby nieochybnie mosty zapalił, i wtenczas obrócić wszelkie natężenie na zniszczenie flotyli krzyżackićj, przez co odjąłby się sposób dokonania oblężenia * '47),

Były jeszcze i inne drogi do ratowania twierdzy i przeszkodzenia robotom i tak trudnym okalania onćj, kiedy się było we własnym kraju i miano ze trzech stron wolny do takowych przystęp. Dla czego to nie nastąpiło, należy ogółem do zagadek, w które obfituje hi-

ie) Tenże kronikarz dodaje, że gdy Krzyżacy puścili się już w drogę, okoliczni mieszkańcy rzucili się na sporządzone parkany i płoty i rozebrali je; ale pewnie to zrobili w celu przywłaszczenia sobie materyału, a nie w celu napadu na odchodzących, jak sądzi, Krzyżaków.

i47) Narbutt: Dzieje Litwy, t..V. str. 124 —5.

1 s.4948_

«szal4,

Примечание 84. Item ad honorem magistri et episcopi Sambiensis quidam de paganis destinavit 12 porcos pingues et unam vaccam macram in bono animo et petiit, ut haec gratanter suscipiant (tenże).

storya Litwy. Ale pozostałe daty prowadzą na ślad niektórych powodów tćj nieczynności. Litwa rzeczywiście pod względem obronnym stała na podwalinach słabych bardzo. Co miała najlepszego w sile zbrojnój, była to załoga twierdzy Kowna, była ona tóż najliczniejszą '**). To co pozostało pod komendą Olgierda i Kiejstuta, było prawdopodobnie zbieraniną smerdów (poddanych) i niewolników musem do obozu spędzonych. Sam Kiejstut w rozmowie swojćj z Mistrzem przyznał, że wojownicy 1 jego poszliby w rozsypkę, gdyby nie stał na ich straży. Okolica Kowna była mało natenczas, jak i cała Litwa, osiedloną. Skąpo po wielkich przestrzeniach rozsiani rolnicy niekoniecznie sprzyjali panom swym w Wilnie, kiedy jeden z najcelniejszych bojarów (Giełgud) zbiegł do obozu Krzyżaków, drugi, jak się zdaje, zamożny gospodarz odważył się uczcić zdobycie Kowna darem ofiarnym dla wojska krzyżackiego. Dodajmy brak inicyatywy u Olgierda, miękkość jego w ataku tyle razy doświadczoną, odurzenie obu xiąząt gdy zoczyli cały aparat oblężniczy, mianowicie owe machiny mordercze jakby z ziemi powstające, a muićj dziwować się będziemy, dla czego odsiecz nie nastąpiła.

Jakkolwiek bądź, wzniosły epizod w dziejach Litwy stanowi zdobycie Kowna. Na tym odległym i nieznanym zakątku świata uosobniało ono walkę dwóch epok ludzkości. Wojdat Kiejstutowicz ze załogą, która się dała "

s) Według Wiganda zginęło ogółem Litwinów 3500, w niewolę wzięto tylko 36. Wiarogodniejszy Jan de Posilge albo Lindenblatt mówi o 2000 zabitych. „Mam wil, das der konig Kynstoth worlor uf dem Huse bobin (beinahe) II tusent man der besten syn” liithe (Script. rer. Pruss., t. III. str. 82).

w pień wyciąć, a natomiast odżyła. w pieśniach gminnych '*), był to dogorywający wiek średni. Cieśle z Królewca, Elbląga i Brodnicy, co stojąc w najżywszym ogniu, swojemi taranami właściwie zdobyli i ze ziemią zrównali twierdzę, byli to zwiastuny nowój ery *50),

Ale Krzyżacy, prócz tryumfu, do którego przyszli dzięki zbiegowi różnych okoliczności, nie odnieśli innćj „korzyści. Twierdza zburzona powstała po części z gruzów swoich i była pod nazwą Stare Kowno (Antiquum Kauen) przez długie lata ważnym punktem operacyjnym w zajściach nieprzyjacielskich między Litwą a zakonem '). A już w rok po jój zdobyciu (1363) wystawili Litwini w pobliżu jćj nad brzegiem Niewiaży twierdzę nazwaną Nowe Kowno z mostem na Niemnie **), "którą Krzyżacy wprawdzie niedługo potóm do szczętu

!19) Pieśni te śpiewano jeszcze w wieku XVII., jak świadczy Kołajowicz: quorum (t. j. załogi) indignam inter flammas flagrantis arcis mortem nunc etiam vulgaribus naeniis populus decantat (Hist. Lith., t. I. str. 330).

150 Że Litwini korzystali ze strategii Krzyżaków i umieli ją w potrzebie aplikować, świadczy oblężenie w r. 1369 zamku Gotteswerder, który Krzyżacy pod samóm Kownem wystawili na litewskićj ziemi. Litwini użyli do rozbicia murów, taranów, machiny tak zwanćj Kbenhóhe, wypełnienia rowów: „cum machinis variis die et nocte impugnant eam; machinam etiam aeque altam rec addusit, fossam aequavit (Sertpt. rer. Prus., t. II. str. 560).

's1) Ob. kronikę Wiganda pod latami 1879, 1884—85, 1390, 1392, 1394 w Script. rer. Prus., t. II. str. 597, 626, 682 642 — 45, 661.

's:) Kynstuł edificavit castrum in insula Wyrgalle in opposito Nowcesen (rzeka Niewiażą naprzeciw ujścia Dubissy) quod Lithuani appellaverunt Novum Cawen, pontemque trans Mimelam (tenże, str. 545).

PCOWI B ZEWASNEM Wwy

Łi$$4

Le KA

spalili '*%), ale na nowo odbudowaną znowu w r. 1368 i tym razem bezskutecznie oblegali '5%, W roku 1376 była zaś ona w stanie tak obronnym, że po wstępnćj potyczce do nićj nie śmiano przystąpić ' (85).

W ośm Tat po zburzeniu Kowna (w roku 1370) zakon mógł znowu puścić w świat wiadomość o nowóm awycięztwie odniesionóm nad poganami. Ten raz na własnym gruncie, bo napaść wyszła od strony Litwinów. W zeszłym roku (1369) gdy na gruzach spalonćj twierdzy Grotteswerder Mistrz Krzyżaków zeszedł się z Kiejstutem ***), tenże mu oznajmił, że na rok przyszły będzie u niego gościem; na co Mistrz odrzekł: „zakon przygotuje się na przyjęcie i w proch obróci siły twoje” 7). Przepowiednia spełniła się po części. Olgierd i Kiejstut zebrali co mogli tylko zbrojnój siły, w celu na-

's3) Marscalcus absque fatiga mane succendit castrun, et fumditus est ecusłum (tenże).

's:) Magister commisit marschaleo, ut obsideant Cawen novum, ale o skutku milczy (tenże, str. 559 — 60). Zdaje się, że kontentowali się zajęciem i uprowadzeniem stadniny litewskićj 800 koni: „prope novum Cawen, ubi captivabant ultra 800 equiiciam vułgariter stud (tamże str. 559). — Kronika inflancka Wartbergera przeciwnie twierdzi, że zamek został

( zdobyty: „devicił et expugnavit* (Seript. rer. Pruss. t. LI. str. 92).

—

aiomaaś

Примечание 85. Magister processit contra castrum Kawen, vidensque castrum armutum abiit, umde multi de fratribus ibidem corruerunt (tamże str. 579).

Примечание 86. Obacz wyżej.

Примечание 87. Rex (Kiejstut) minabatur marscałco, quomodo in hieme vellet esse Rospes cjus futuri anni et respondit (marschalcus): Ordo obviabit et conteret caput tuum (Wigand pod rokiem 1369 w Script. rer. Pruss.st. IL. str. 563 — 64).

jechania ziemi pruskićj w zimie w r. 1370 158), Gotowano się tak hałaśliwie i z taką nieostrożnością, że komendanci twierdz krzyżackich w pobliżu będących, uwiadomili na czas Mistrza nietylko 6 zamiarach nieprzyjacielskich, ale o głównym kierunku, który weźmie wyprawa '*%). Ten przeto główne swe siły zgromadził w Królewcu '59),

Tymczasem Litwini dwiema drogami wkroczyli do

ziemi pruskićj. Olgierd ze Żmudzi przez odnogę kuroń-

ską do Sambii, i stanął obozem pod Rudowem (2%, mili

tss)

189)

Wigand (jak wyżćj str. 565) mówi: cum inhumanis exercitibus. Wątpię, żeby to znaczyć miało, jak tłumacz polski mieć chce: „niesłychane* wojska; raczój dzikie barbarzyńskie wojsko. Tak to Długosz rozumi: „Tartarorum , Ruthenorum et caeterorum barbarorum quaesitis aucikis. Co dalćj mówi o ogromnćj kawaleryi i piechocie litewskich (ingenti equitatu peditatugue), idzie na rachunek zwykłój przesady. To samo powiedzieć można o twierdzeniu Kojałowicza, że aż Chan tatarski przysłał mu posiłki: bo cały przebieg kampanii rozwinięciu sił tak znacznych kłam zadaje. Jeżeli byli Tatarzy w wojsku Olgierda, to tacy jak Narbutt słusznie uważa, którzy osiedli na pustkach Litwy i Podola,

Vigiles huiusmodi percipiunt clamorem paganorum.... (Wi-

e gand w Sorżp. rer. Pruss., t. LI. str, 565.)— Hatte man alle-

wege mere, wie dy littowin sich stark samelten unde die Russin unde woldin her m diec lant zcu Pritssen (Kron. Jana Posilge ałtas Lindenblatt, w Script. rer. Pruss., t. III. Anno 1370). Tożsamo kronika infdancka de Wartberge (tamże t. II.). Comendator de Ragnita ad mentem reduwit tgnem quem pagami in Prussia succederant, scripsit magistro in Kóntgsberg..... annuncians quomodo pagani fecissent 12 vias vulgariter Stege (Wigand jak wyżćj).

Der meister doruf warnie unde login lantwere mit alle irer macht um Kónigsberg (Jan Posilge jak wyżćj).

odd i a ap m

od Królewca) '*9). Kiejstut zaś z Podlasia wkroczył do obszernój prowincyi Galindyi '6e), 7 tego należało wnosić, że planem obu wodzów było wziąć wojsko krzyżackie we dwa ognie, to jest „jednocześnie z przeciwnych stron na Królewiec uderzyć. Zakon mógł także obawiać się, że Kiejstut w marszu swoim nie zostawi nietknięte twierdze po drodze leżące: Passenheim , Allenstein, Wartenberg, Barten, Kilau, Kreuzburg '55%). Ale próżne były obawy. Kiejstut ograniczył się na spaleniu miejgcowości mało znaczącćj Ortelsburg (Szczytno), a potem przez lasy i manowce dostał się do Rudowa. Szybki ten pochód odnrzył widocznie Mistrza. Mniemał, że ma jeszcze dni ośm przed sobą, nim bój się rozpocznie '89), A tu w nocy z 16 na 17 lutego popłoch wiel-

w) Keystut etiam una vice transiit in Ortelsburg ubi inavisatos Cristianos oceidit (Wigand). Kronikarz ten podaje dwie wersye o bitwie pod Rudowem; druga jest oczywiście ułamkiem, który kończy się powyższemi słowy. Dalszy ciąg onegoż zawierał bez wątpienia opis pochodu Kiejstuta przez Galindyą.

poganie o ośm dni pierwćj wkroczyli, niż powzięte infor- _macye opiewały: „ikr specht (szpieg) hatte nicht recht gepflogin, das sie acht tage zcu frit qwomen*. A nakoniec dowcipna przechwałka, że wkroczyli w niedzielę „łzurge quare obdormis;* ale Chrześcianie nie spali „abir dese slyfen nicht* (Serip. ref. Pruss, t. LIL. str. 88).

Puachioóc zali set Ah >.

Примечание 88. Qonsiliantes dividunt copiam in partes. Bajores et libertini m vila Rudow faciunt stationem (Wigand).

Примечание 89. Po słowiańsku Passyń, Olstynka, Pyż, Barcień, Iłowo, Działdowo.

Примечание 90. Przebija się to odurzenie widocznie z zawiłćj relacyi kroniki zwykle tak dokładnój Jana de Posilge czyli Lindenblatt. Mówi ona na wstępie, że Mistrz na czasie przestrzeżony siłę swoją zbrojną koncentrował w Królewcu. A potóm zaraz że Chrześcian spotkała niespodzianka (Cristen ungewartet), że

ki w Królewcu: bo ognie na pobliskich górach i lasach pozapalane oznajmiały, że siła zbrojna nieprzyjacielska stoi już połączona na pruskićj ziemi '*%. Nad rankiem udał się Mistrz do sąsiednićj włości Kwedenow, by rozpoznać stanowisko nieprzyjacielskie '5%, Tam Litwin przypadkowo pojmany oznajmił mu, że wojsko litewskie pod wodzą obu braci stoi w Rudowie gotowe do boju. I rzeczywiście zaczęto już napastować posterunki krzyżackie '67), Mistrz rzuciwszy okiem na hufce litewskie, uszykował swoich mówiąc: „Patrzcie, z kim będziecie mieli do czynienia '5%)*. Przyszło do bitwy, właściwie do utarczki tylko między przedniemi hufcami. Kiejstut bowiem gdy zoczył i poznał po chorągwi zbliżającą się w pomoc Krzyżakom załogę z Elbląga '*9), uszedł z placu boju tak szybko, jak nań przybył, i w biegu swoim zatrzymał się aż na krańcach Litwy '70). Olgierd zaś oszańcował się w lesie '7'), Ale gdy Krzyżacy do szań-

lum... magister videns pagamos sic suos molestare (tenże).

„Videtis quantus est iste ezercitus*. Co miało zapewne zna-

czyć: z takióm wojskiem łatwą nam będzie sprawa; bo jużcić

śmiesznem jest podanie Schiitza, że wojsko litewskie wynosiło 70,000, a pewnie przesadzone i równie dowolne później-

szych kronikarzy, że wynosiło 12,000.

ies) Kronika Jana de Posilge, jak wyżćj.

') ...do warth Kynstot flochtig mit den seinen (tenże).— Kynstut cum omnibus cessit celeriter im fugam, nec convertit se Kynstut, donec venisset in terram suam (Wigand jak wyżćj),

183)

Примечание 91. In nocte subvenit clamor in Konigsberg ... magister ad montem zgnem vidit (Wigand jak wyżćj).

Примечание 92. Tenże.

Примечание 93. Quomodo reges starent in Rudow et parati essent ad bel-

Примечание 94. Algart autem in silva circumsepivit se dtssectis arboribus (tenże).

8: H

ców szturm przypuścili, niechcąc w tak nędznój wyprawie życie na szwank wystawić, poszedł za przykładem brata 72), Marszałek krzyżacki puścił się za nim w pogoń, ale od Litwinów strzałą w twarz raniony, życie utracił. Padło równie trzech komturów *). Z Litwinów zginęło około tysiąca 174). Wielu utonęło w rzece 175), wielu zginęło w lasach ze zimna i głodu. Rozbitki wrócili ze wstydem, jak kronikarz słusznie uważa, do Litwy 176, Pomiędzy nimi byli Jagiełło późniejszy król połski i Witołd syn Kiejstutów *77). |

Wojsko krzyżackie, jak twierdzą panegiryści zakonu, znowu sławą się okryło. Ależ można o sławie, o

) Ad mille fuerunt interempti (Wigand), bo mimo twierdzeń Voigta, tyczą się te słowa strat Litwinów, gdyż po tych następuje: „Kynstut talia videns*. — Schitz, który miał oryginał Wiganda, mówi o 5000 zabitych Litwinach; ale zdaje mi się, że tłumacz sumienny tój kroniki więcćj zasługuje na wiarę, niż stronniczy i fantastyczny Śchiitz. — Kronika inflancka Wartbergera (Script. rer. Pruss., t. Il. str. 52)

= mówi o 5500; ałe pewnie cała armia litewska tyle nie wynosiła.

475 Jan de Posilge mówi, w rzece Deyme. Na mapie starych Prus (u Voigta Gesch. Press. t. III. dodatek) rzeka ta nazwana także Strebe; Narbutt zowie ją znowu Rudawą (t. V. str. 180 plan bitwy pod Rudowem).

esy Praedieto bello interfuerunt Jagell, qui postea dictus est Vladislaus rec Poloniae, tune 22 anmorum, et Wytowdus tune 20 annorum, qui cum princiyibus suis supradichis fugam dederunt (Kronika Konrada Bitschin w. Script. rer. Pruss. t. IIL. str. 479—80). *

Примечание 95. Quare rez (Olgierd) cepit fugam cum sibi amńissis celeriter ewuens se a silva, timens se occidi (tenże). — Unde Koning Algard mit den Russen bedarften ihre sporne gar wol im der flucht (Jan de Posilge).

Примечание 96. Wigand, Jan de Posilge.

Примечание 97. Cum scandalo repatriantur (Wigand).

zwycięstwie mówić w obec takiego przeciwnika? Najazd ten litewski w samym zarodzie swoim był już zwichnięty. Zima była tak łagodną, że zakon zaniechał zwykłą swą razzią lutową, pomimo znakomitych gości, którzy przybyli, aby w nićj uczestniczyć 178), Niechby odwilż nastąpiła, a armia najezdnicza ma sobie odwrót do kraju odciętym! Cóż zaś mówić o tóm, że kiedy najazd był już postanowiony, zamiast wkroczyć w głąb kraju i uderzyć na rozrzucone twierdze krzyżackie, wodzowie litewscy udali się na sam kraniec Prus, by mieć za soba morze, z boku odnogę kurońską, a przed sobą armię krzyżacką na czas ostrzeżoną, a przeto do odporu gotową.

' Nakoniec wspomnieć wypada o dwóch wyprawach Krzyżaków, które tóm się od zwykłych ich najazdów odszczególniały, że dotarli aż samego Wilna. Pierw. szą z roku 1365 jest jeszcze tóm pamiętniejszą, że towarzyszył Krzyżakom jako drogoskazca jeden ze Synów Kiejstuta.

Примечание 98. Aceidit eo tempore, quod dua Lupoldus de Austria circa festun Martini venisset in Prussiam, adducens multos princetpes, qui omnes in exercitium militiae et fidet protectionem venerunt et steterunt in Kontgisberg, sed quia hiems talis fuit inabilis ad reysas, hospites dicti tristes, similiter duc Fredericus cum fratre suo Stefano (xiążęta bawarscy) cum dicto Tupoldo revertuntur domum (Wigand jak wyżćj), Z całćj składni i chronologicznego porządku wypływa, że goście ci zjechali do Prus w roku 1370 i to w zimie przed najazdem litewskim. Data „circa festum Martinić prawdopodobnie nie ściąga się do św. Marcina w listopadzie (bo w tym miesiącu nie odbywały się razzie do Litwy, tylko ze stycznia na luty i w sierpniu), ale do św. Martyny 30 stycznia. Mylnie więc Voigt (tom V. str. 224 — 225) przybycie tych panów aż na jesień r. 1370 przenosi.

Fakt ten co do głównych czynników zamącony lub zawile opisany, spółczesna kronika inflancka, świeżo wykryta i na świat wydana, krótko i dobitnie tak podaje: „Roku 1365 w dzień św. Jakóba (to jest 25 lipca) syn Kiejstuta króla Litwy przybył z piętnastoma towarzyszami od poganów do Królewca, tamże chrzest przyjął, nazwany przytóm Henrykiem. Cesarz mianował go późnićj xięciem. Goście bawiący w Królewcu, obdarzyli go zaś hojnie; a on tak do Chrześcian przyległ, że gdy postanowiono wyprawę około Wniebowzięcia N. P., on Mistrza z wojskiem przeprowadził na ziemię litewską, w którój to wyprawie cała okolica Wilna i Wilkomierza wyniszczona, a zamki Kiernow i Miszagoły spalone zostały. Po dwunastu dniach wrócili Krzyżacy do Prus* *79),

Toż samo co do chrztu kronika Jana de Posilge (tak zwana Lindenblatta): „W roku 1365 syn Kiejstuta przybył do Prus, zbiegłszy od ojca, ochrzczony był w Królewcu i nazwany Henryk '**)*,

1%) [tem in die beati Jacobi filius Keinstut regis Lethwinorum venit de pagamismo cum 15 equitaturis ad castrum Konigsberg et baptisatus dictus est Henricus: quem imperator postea ducem fecit. Hospites ec Almania multa ei dona dederunt, qui postea christianitati adhaesit, ac statim esp editione facta circa Assumptionem Mariae, generalem magistrum in terram Lethwinorum perdusit, circa castra Vilna et Vilkenbery omnia vastantem, qui eliam castrum IKernow et Meysigale igne combussit 12 diebus tbi mansus« (Chron. Livoniae Hermanni de Wartberge w Ścrtpł.

rer. Pruss., t. LI. str. 85).

Примечание 99. Item in desim Jore. qwam Kynstottim son ken Preussen, von eygenem willen entreit her von dem Vater, unde getouft zcu Kongsberg umde warth Heynrich genamnt (Seript. rer. Pruss., t. III. str. 83).

Kronika zaś spółczesna Wiganda, tćj samój wyprawy pod tym samym rokiem następujący zawiera opis: „Zdarzyło się,że któryś z pogan, nazwany król Butaw, gdy Kiejstut był na wyprawie, w domu pozostał i z bojarami swymi i bratem Surwillo weszli w puszczę, przewodnika zaś swego nazwiskiem Dirsune posłali do Królewca; ale potóm żałowali tego, gdy syna królewskiego co noc do lochu (in cippum) zamykał, który potóćm do Litwy powrócił Król Butaut przybył do Insterburga ze swoim orszakiem, gdzie komendant twierdzy z wielkićm zadowoleniem go przyjął. Henryk Scheningen przedstawił ich Mistrzowi, który ich równie z radością powitał, a krajowcy wszelką im cześć okazywali. Zwierzchnicy zakonu zwołani do Insterburga naradzali się, gdzie i kiedy przybysze chrzest przyjąć mają. I uchwalono, że w Królewcu przez wzgląd na gości z Anglii tamże bawiących, hrabiego Warwick i Tomasza Offart, oraz wielu Niemców, którzy wielce cieszyli się z tego nawrócenia; biskupi Warmii i Sambii byli obecni ceremonii '8')*,

Pierwszy ustęp powyższego opowiadania w przekładzie łacińskim dochowany *32), byłby zupełnie niezrozumiałym, gdyby historyk pruski Schiitz nie podał, jeżeli nie własnemi słowy, to dokładnie treść niemieckiego oryginału onegoż, Z nićj dowiadujemy się, że autor Butawda synem ,Kiejstuta mianuje, z tego powodu daje mu tytuł rez, i przeto potwierdza wyżćj umieszczone kronikarskie podania o synie Kiejstutowym, co przeszedł do Krzyżaków i ochrzczony u nich został na imię

Примечание 100. Script. rer. Pruss., t. II. str. 550. 's3:) Podałem go w „Braciach Władysława Jagiełłyć ustęp ostątni, a powyżćj w wiernym przekładzie.

Henryka '5*. Bawił on potóm na dworze cesarza Karola IV. w latach 1369, 1370, 1872, 1374 1 1377, a współczesne kroniki zowią go Henricus due Lithuamie, także rec Litwinorum '53). Wprawdzie Wigand także i towarzysza Butawda, Surwilla (zapewne Szurewił) synem Kiejstutowym mianuje, ale to oczywista pomyłka obcego Litwie kronikarza: bo nowsze śledztwa wykazały, że tenże Surwil był to bojar litewski z rodziców pogańskich, który już w drugićj połowie wieku czternastego, wraz z bratem przeszedł w służbę Krzyżaków i służył im jako agent, poseł, tłomacz, drogoskazca 15):

Z tego streszczenia Wiganda dowiadujemy się także, kto był ten Dirsune zagadkowy, co to Butawda co nocy zamykał do lochu. Był to bojar w służbie Kiejstuta 55), którego ród odznaczał się prześladowaniem zaciętóm Chrześcian '87). Ten przejrzawszy zamiary Butawda korzystania z nieobecności ojca Kiejstuta, by

185)-Seript. rer. Pruss., t. II. str. 550 nota 760. Długosz nazywa go Surivil. Jest na Litwie wieś Suriwille.

| + ;

IMZ WDC YCE s£= rp ""WRYP"LW, ZE.

Примечание 101. Wągand nennet sie seine (t.j. Kiejstuta) Soehne, mówi Śchiitz; ale on z tym zmysłem krytycznym, jakim celują kronikarze XVI. i XVII. wieku, poprawia swe źródło, z Suriwilla robi Korygiełłę, itego wraz z Butawdem synami Olgierda (Gesch. Preuss. str. 79-—80). Narbutt trzyma się wersyi Schiitza.

Примечание 102. Tmde czog dor noch czum Keyser, der behilt yn bei ym unde gap ym lamt unde lithe yn, unde wart ein gułter Cristin (Jan de Posilge w Scripź. rer. Pruss., t. IM. str. 84 nota).

Примечание 103. ICinstuds hauptmann Dirsuno (Schiitz jak wyżćj).

Примечание 104. Annales thorunienses mówią pod rokiem 1375, że w potyczce z Krzyżakami zabity został niejaki Dirsune, największy prześladowca Chrześcian : „mawimus persecutor Christianorum (Seript. rer. Pruss., t. IU. Franciscani thorunensis Annales Prussici). »

przejść do Krzyżaków, poszedł w pogoń za nimi uwię= ził go w drodze na puszczy. Ale towarzysze Butawda uwolnili go przemocą z więzienia, przyczóm Dirsune życie postradał '58),

Tłumacz pierwszy kroniki Wiganda pominął lub zawile opisał te wypadki, a zamilczał zupełnie o pochodzeniu Butawda. Da się to tóm wytłumaczyć, że podjął tę pracę na wezwanie Długosza dworzanina króla polskiego Kazimierza Jagiellończyka, który natenczas (r. 1464) panował w Prusiech tak zwanych królewskich, a wojnę o nie jeszcze prowadził z zakonem 189). Wstrzymał się więc z wyjawieniem, że właśnie wiek temu upłynął, jak bliski krewny królewski przeszedł do obozu Krzyżaków, i pomimo iż nie miał osobistćj urazy, z nimi pospołu nawidził wojną posiadłości ojca i stryja. Długosz równie ograniczył się na wzmiance, że Surwiłło i Butawd przyjęli chrzest w Królewcu '90), Najwymowniejszóm zaś jest milczenie kroniki jednćj litewskićj, Tłumaczenie jój polskie defektowe, które nas doszło, wyliczając po imieniu sześciu synów Kiejstuta jako to:

" stutht ducum (?) cum nonnullis Lithuanorum bojaris et nobilibus in Prussiam wenientes, fidem christianam baptismo apud Kinsberg suscepto professi sunt (Hist. lib. IX. str. 1148). Że Butawda tego mniemanego brata Olgierda Długosz o kilka stronnie dalój przerabia na syna Olgierda, o tóm wspomniano w „Braciach Władysława Jagiełły* ustęp ostatni.

Примечание 105. Dirsuno ward heimlich verkundschaftet, das Butaw solche dinge willens were anzustaffiren, nahm ihm gefamgen .. . Korygalł (t. j. Suriwill) mit den Bajoren ueberfielen den hauptmann Dirsuno, schlugen den zu tode, machten Butawen ledig und ritten auf Tnsterburg zu (Schiitz jak wyżćj).

Примечание 106. Ob. wstęp i zakończenie kroniki Wiganda z Marburga.

Примечание 107. Sub: eo tempore Surivoil et Buthavo germani Olgierdi et Key-

PEMET WIET "PNE?

Witołda, Zygmunta, Patryka, Wojdata, Towciwiłła, zamiast Butawda kładzie Andrzeja połockiego, chociaż tłumacz kroniki nie mógł igiorować, że tenże Andrzej był synem najstarszym Olgierda '*'). Ale szczęściem, wersya oryginału jćj dochowala się w Długoszu. Ten bowiem z dokładnością, która dowodzi, że miał pierwotne zródło przed sobą, mówi, że Kiejstut miał synów sześciu. Pięciu z nich, eliminując Andrzeja, daje imiona powyższe, a co do szóstego. tego tylko trzema gwiazdkami oznacza, co dowodzi, że kronikarz Litwin wahał się podać potomności imię odstępey.

Po dopełnionćj ceremonii chrztu, Butawd w święto Wniebowzięcia N. P. wkroczył z wojskiem krzyżackićm do ziemi litewskićj '9%). Przewodniczył temuż dobrze

„. (następują trzy gwiazdki) Wolny z tego wniosek, że miał pod ręką nietylko najdawniejszą do dziś dnia znaną kronikę litewską (wydaną przez Daniłowicza), ale i tę drugą, i to w texcie daleko poprawniejszym, niż tćj, którćj tylko tłomaczenie polskie nas doszło.— Idąc za Długoszem, Stryjkowski również mówi, że Kiejstut miał sześciu synów, ale pięciu tylko imiona podaje; o szóstym (Butawdzie) milezy (Wydanie z r. 1846 t. II. str. 58). Kojałowicz zaś nie domyślając się powodów tego wymownego milczenia, aby lukę wypełnić, na chybił trafił szóstego Kiejstutowicza nazywa Dougouthem (Hist. Lith. t. I. str. 354),

ty de statim” (po chrzcie) mówi kronika infancka (jak wyżćj). Quibus peractis magister cum rege (Butawdo) parant se ad

Примечание 108. Druhi kniaź brat jeho (t. j. Witołda) Andrij Horbaty, szezo kniażył na Połocku, tretij Zigimont, czetwertij Patrykej, piatyj Towtywił, szesty Woydat (Kronika lit, wydanie Nar- - butta zr. 1946, str. 22).— Długosz (Hist. lib. X. pag. 61) Dux vero Keystuth seę filios ec una conjuge generams, videlicet Withawdum, Patrikig, Totwil, Sigismundum, Woidat

wzdłuż rzek Dubissy, Niewiaży, Święty, przez Sejny i Miszagołę 93), bo prawie bez oporu w przeciągu dni kilku stanęło pod murami Wilna (110), gdzie natychmiast Mistrz dał znać komendantowi twierdzy o przybyciu swojćm '*%), Krok ten, więcćj jeszcze pochód śmiały pod samą stolicę, naprowadzają na wniosek, że Butawd przyjmując chrzest, nie myślał wyłącznie o zbawieniu duszy swojćj, ale zamierzał opanować Wilno i rachował na przymierzeńców w twierdzy 19%), Lecz mylna to była rachuba. Gdy oddział przedni postąpił pod zamek, zastał go w stanie obronnym, a nikt nie ruszył się za ódstępcą. Przeciwnie czterech zbrojnych z jego orszaku zbiegli z obozu i roznieśli po okolicy wiadomość o przybyciu nieprzyjaciela 19). Mistrz więc ostrożny ogra-

reysam in die Assumptiónis...... et intrant Lithwaniam in festo dicto (Wigand w Seript. rer. Pruss., t. II. str. 551). Schitz mylnie przenosi tę wyprawę z r. 1365 na r. 1366).

Примечание 109. Intrant terram Geyzow (nad Dubissą) ..,. juzta flumen Nawozen (Niewiaża)..... Symen terram ..... .Świntoppenses molestabant et Mirgenses (nadbrzeża rzeki Święta i Wilkomierz). (Wigand jak wyżćj.)

Примечание 110. Jedyne ważniejsze zajście Wigand tak opisuje: „Wchodzą (Krzyżacy) do dworca jakiegoś bojara nazwiskiem Iwana nad rzeką Niewiażą, w którćj był bród, nad którym wojsko stanęło, i rzeczony Iwan przez syna swego zaklinał marszałka, aby ocalił jego dwór, aby marszałek z powrotem mógł w nim gościć. Ale ten odpowiedział: Niech stare budowle się palą a nowe wznoszą. Poganie na to pospieszyli do dworu w zamiarze ratowania się ucieczką, lecz Chrześcianie ich strzałami zabili, a bojara Iwana w niewolę wzięlić,

Примечание 111. Tandem veniunt ad castrum Wile (Wilno), evocanique capitaneum, putantes sic castrum obtinere. 1:6) Wskazują to słowa Wiganda (Nota poprzednia). Schiitz bez ogródki twierdzi, iż takie były zamiary Butawda, ©") Magister quoque ait suis: Al onge accedere volumus, ne decipiamur et offendamur. . . ad noctem quatuor servi regis

— mL

niczył się na spaleniu budowli około twierdzy, a potóm kazał zatrąbić na odwrot '95). Wracając, wyplenił okolice Wilii i Swięty, twierdze Kiernow i Miszagołę w perzynę obrócił (113) i jak zwykle pełen chwały stanął w Królewcu *79). Cała ta wyprawa, na którą według kronikarza zakonu Wiganda, każdy zaopatrzyć się musiał w żywność najmnićj na jeden miesiąc, trwało tylko dni dwanaście *'),

Dodać tu jeszcze należy, że Butawd Kiejstutowicz bohater powyższój wyprawy miał syna Wajdutta, któren idąc za przykładem ojea, w roku 1381 mając natenczas lat dopiero 16, zbiegł potajemnie z Litwy i z pod opieki dziada, i udał się na dwór cesarza Niemiec, w celu przyjęcia tamże chrztu **).

Butavi cum equis evaserant et paganis propositum notificaverunt (Wigand).

Примечание 112. rt (magister) cireumbussit domum (t. j. twierdzę Wilno) rediens ad excercitum. De mane surgentes veniunt ad terram Labunen (między Wilią a Szyrwentą Labunow). . . Post quintam diem procedunt jucta Nergam. A więc odwrót całkowity. Wigand jak wyżćj.

Примечание 113. Z kroniki inflanekićj podany wyżćj ustęp nota 180.

Примечание 114. Magister cum marscaleo fecerunt reysam dignam laude (Wigand jak wyżćj).

Примечание 115. Kronika inflancka jak wyżćj. Zgadza się to z opisem Wiganda. Mylnie więc w kronice Jana de Posilge powiedziano: [n desim Jare (1365) woren die herren von der Wille, unde yn dem lande XIII Wochen. — Stryjkowski i Kojałowicz całą tę wyprawę milczeniem zbyli.

Примечание 116. Anno 1381, Stia Februarii, Wajdutte filius ducis Hinrici filii Kinstut ólim in Prussia baptisati, juvenis quast 16 annorum venit in Resenborg, volens ire ad regem Romanorum ibi bap-

Druga wyprawa na Wilno odbyła się w roku 1377, w roku śmierci Olgierda, i charakteryzuje dobitnie słąbość i bezbronność Litwy, nieudolność jój do prowadzenia innój wojny jak tylko podjazdowój, a z drugićj strony trudną do wytłumaczenia niedołężność Krzyżaków, którzy stojąc jako zwycięzcy w obydwu stolicach litewskich, najmniejszój stanowczćj korzyści, czy to pod względem propagandy wiary, którćj przecie mienili się być orędownikami, czy tóż terytoryalnych nabytków odnieść nie zdołali, ale za to jakby z namysłu starali się rabunkami, 'pożogą, złą wiarą przedstawić się w świetle jak najgorszóm nieprzyjacielowi 203),

Dnia 2 lutego (r. 1377) jako w dzień Najświętszój Panny Gromnicznój, marszałek Krzyżaków Gottfried de Linde z rozkazu Mistrza z wojskiem na owe czasy licznóm, które jednak pewnie nie dosięgało, a tóm mnićj przenosiło (jak twierdzi kronikarz zakonu) 12,000 203), wkroczył z trzema oddziałami do Litwy. Jeden szedł

tizawi, qui furtive et clam recessit a Rutenis et Litlwanis, ac avo swo Kinstut recessum hujusmodi ignorante Resenborg (Riesenburg) stolica biskupa Pomezanii (Annales thorunienses, i . kronika Detmara w Script. rer. Pruss., t. IIL. pag. 115).

Примечание 117. O tój wyprawie prócz podań Wiganda (w dwóch wersyach, ob. Script. rer. Pruss., t. II. str. 586 i 589), Jana de Posilge_(alias Lindenblatt) i Hermanna Wartberge, znajduje się w tajnóm archiwum krzyżackióm w tak zwanym Formularbuch sprawozdanie przedrukowane w Script. rer. Pruss., t. II. str, " 586—-87. ws) Plus quam 12000 mówi Wigand z Marburga, ale to zwykła przesada. Największą siłę stanowiły zawsze obce zaciągi xiążąt i panów; a tych ten raz zabrakło, jak świadczy Jan de Posilge: „Sumdir von namhaftigen hercn_worin nicht.* (Seript. rer. Pruss., t. IIL. str. 105).

|= BEES".

przez Merecz, gdzie mu się udało odzyskać cały plon, który Litwini zdobyli niedawno temu w Jastrowie *%); drugi przez Darsuniszki, Wiekuny, Sumiliszki *99), Paląc po drodze wsie i szpichlerze, mordując niewinnych wieśniaków *%7), połączyły się nakoniec oba oddziały w Trokach, stolicy Kiejstuta, bez wątpienia mimo twierdzeń strony przeciwnćj, opatrzonćj równie słabą załogą *09), inaczójby wódz inny stawił opór. Ale Kiejstut wyszedł naprzeciw nadciągającego marszałka i ofiarował mu ugodę. Gdy porozumieli się co do warunków 209%), xiążę dobroduszny zaprosił marszałka i komendanta twierdzy Brandeburg hrabiego Hohenstein do siebie na ucztę *'9), Zaproszenie przyjęto, a po ucz-

Примечание 118. Contra Mergenpil, ubi multam congregant rapinam Insterburgensem (Wigand w Script. rer. Pruss., t. II. str. 586). Inaczój trudno powyższe słowa zrozumieć.

Примечание 119. Trestinant contra pagamos in Dyrsungen, prima nocte steterumt in Weygow, secunda in Simolisken, tertia prope Traken (tenże str. 589).

Примечание 120. Continuo terras praedictas incendiis, depopulationibus villarum et frugum combustionibus, multis hominibus trucidatis devastantes (Sprawozdanie jak wyżćj).

Примечание 121. Penerunt ad obsidionem castri Trakin principale principis militiae Kynstuthi, ibidem cum multitudine gentis suae reperto (jak wyżćj).

Примечание 122. Rex loguitur cum marscalco in certis casibus (t. j. o warunkach pokoja— Wigand jak wyżćj). Niewiedzieć więc, na czóm opierał się Voigt, mówiąc (Gesch. Pr. t. V. str. 278): Vor Traken Kynstuttes Hauptburg , welche belagert, vom Fiirsten aber so tapfer vertheidigt ward.

Примечание 123. Donec marscalcus et manum daret (t. j. na znak zgody) et statim ascendit pontem. Przyczóm nastąpiła zabawna scena. Wszyscy podwładni marszałka nieproszeni, wcisnęli się za nim do zamku, tąk że Kiejstut rozgniewany rzekł: „Ciebie jednego zaprosiłem, a oni tłumem za tobą idą; niech tylko

cie udał się marszałek na nocleg do wojska swego, które obozowało w pobliżu nad rzeką Waka 211). Z jego wiedzą więc, jeżeli nie za jego rozkazem, żołdactwo zrabowało i spaliło w nocy miasteczko *!2); poczóm marszałek nadedniem, pomimo zawartćj ugody, ruszył przez Rudomin do Wilna i ze świtem słońca do oblężenia grodu przystąpił. Tu już sam kronikarz i panegirysta zakonu wyznaje, iż postępek ten poganom wydał się nieuczciwym *15),

Ale zarówno Kiejstutowi był i Olgierd, mianowicie na schyłku życia, łagodnego usposobienia. Nie wiedząc prawdopodobnie, co zaszło pod Trokami, i on oświadcza się gotowym do zawarcia pokoju *'4). Zawarto takowy przed wieczorem, a Już następnój nocy Krzyżacy go zerwali *!5), Podczas uczty na xiążęcym zamku *'5)

komendant Hohenstein biesiaduje z nami (Wigand). 0 tej uczcie tak mówi Jan de Posilge: Ktliche Gebicteger retin ouch zcu Tracken uff das hus zu Kanstod, der sie dar bath unde osin (essen) mit ym (Seript, rer. Pruss., t. IIL. str. 105).

pernoctabant. . . Nocle rediit ad exercitum (Wigand).

*) Hora vespertina rez cum marscalco laudato faciunt pacem (Wigand).

2186) Rec vero praeceptores vocat ad prandium (tenże) — Koning Algart lut etliche gebiteger czu gaste uff das hus czur Wille unde tate yn gutlich unde gap yn sine gabe (Jan de Posilge jak wyżćj).

Примечание 124. Transiitque ad erercitum Justa aquam vulgariter Woke, ubi

Примечание 125. Accdlerant contra novum domum tn terra Tracken, ubi fuit vasłatio et succensio (tenże). — Qivitatem suam (t. j. Troki Kiejstuta) succenderunt. (Sprawozdanie w archiwum tajnóm jak wyżćj.)

Примечание 126. Orto sole erectis vecillis cum clamore castrum Wille obsident, visumque fuit paganis inhoneste actum (Wigand jak wyżćj).

Примечание 127. Paaque stelit per noctem (tenże).

wojsko nieprzyjacielskie wkroczyło do miasta i zrabowało jednę część onegoż. Olgierd na to wystąpił ze skromnóm żądaniem, aby oszczędzono resztki grodu, inaczćj nieproszeni goście nie mieliby się gdzie lokować. Marszałek przyznał mu słuszność, zakazał dalszego rabunku, grożąc nawet zemstą Litwinów 219), Ale nie słuchano go. Rozochocona miodem i plonem żołnierka *15), spaliła dla łatwiejszego rabunku i drugą połowę miasta *'*). Nie dość na tóm, Krzyżacy zniszczyli znaczną przestrzeń okoliczną w kierunku Rudomina **").

*) Quum praedizerat eis t. j. że się Litwini zemszczą za rabu- ,

nek i pożogę (Wigand, obacz niżćj).

, rumt insultum contra Letvinos in die Purificationis Mariae,

© ubi fuerunt XI. noctes devastando tusque ad castrum et oppidum Vilme, rege Algerde ibidem existente, grawia cede et flamnis inferendo (Sertpt. rer. Pruss., t. IM. str. 112), — Wigand z Marburga: „Petiit tamen res, quod mitterent (oszczędzili) medietatem civitatis; drugą więc połowę poświęcił. .. Neglectum tamen fuit, quum medietatem Cristiani ecurebant (t.j. spalili i drugą część miasta). . . unde doluit marscalcus quum praedizerat ets. Pruteni enim voluntatem suam compleverunt* (t. j. żałował marszałka, że go nie usłuchało własne wojsko, co mu na złe wyszło).

ź,

JIFBĘTPEE Sp | SYS WF TEG

"ABBZUYJ RYC WROPENYC MW AWA LAY WINNY PTY. WY WWE” Y-WIWW TW W 1

Примечание 128. Ultra haec (t. j. prócz uczty) rec dedit praeceptoribus medonem cum pane sufficienter (rozumi się dla rozdania między żołnierzy, bo starszyznę u siebie uczcił). z

Примечание 129. Ze wszystkich znanych do dziś dnia opisów tych wypadków wypływa, że całe miasto Wilno przez Krzyżaków spalone zostało, I tak Spralwozdanie urzędowe przemilczając złamaną ugodę, mówi: „Zawento ibidem (t. j. w Wilnie) magno rege Algart totius reyni domino, cum utore regina et lberis et multitudine armatorum, civitatem regiam metr 0polim, quae est caput regni, coneremantcs, deduzerunt im favillas.ć — Chron. Hermanni de Wartberge: „A. 1377 summus marscalcus ac caeteri praeceptores in Prussia fece-

Примечание 130. Rź ultra (za Wilnem) ad umam dietam usque ad rillam Rudemine (Sprawozdanie, jak wyżćj).

Wtóm dochodzi ich wiadomość, że na rozkaz Olgierda, któremu już się przebrała miara cierpliwości, młody xiążę Witołd na czele siedmiuset jeźdźców zdąża do Wilna *%*15). Rycerze więc uznali, że jest na czasie ustąpić ze stolicy. Witołd wiedział z własnego doświadczenia, że jeżeli się spotka z nimi w otwartćóm polu, nieochybnie porażkę odniesie. Wziął się więc do fortelów. Krzyżacy w pochodzie swoim do Wilna złożyli w szałasach do tego przyrządzonych zapasy żywności dla ludzi i koni na cztery dni, aby nie cierpieć braku gdy przez, wyniszczone okolice wracać będą z wyprawy. Witołd te zapasy spalić kazał. Głód więc i pragnienie dręczyło wracające z Wilna wojsko. Konie padały, a żołnierze przez dni sześć nie widzieli chleba. Na domiar zaś trapił ich Witołd ciągłemi podjazdami, i to nietylko w granicach Litwy, ale aż do Jastrowa (TInsterburg). Wojsko, które temu dni jedenaście *2) liczne

i doborowe wkroczyło do Litwy, teraz do takich przy-

gód nie nawykłe, w nędznym stanie z szeregami znacznie przerzedzonemi wróciło do Prus 90),

3:5) De qo (t. j. Rudomina) septingenti equites contra fideles e testros ex edicto regio venerunt (jak wyżćj).

*::) Wszystkie poda.ia w tóm się zgadzają, że ta wyprawa trwała tylko dni jedenaście.

Da santen sie (Litwini) hin. unde lysen yn alle ir futer unde kost uf' vir nacht nemen unde vorbornen (verbrennen), das sie habin sulden ujf die heym Reise, das sie grossin gebrechin musten liden (Jan de Posilge w Śertpt. rer. Pruss. t. III. str. 105). — Interea infidelium quidam diripuerant maj as (maja w języku estońskim: Somnterlaube, Hittte, Nachtlager; w letońskim : mieszkanie) 4, e. habitacula, ubi cibi et pabula servabantur sufficientia ad quatuor dies, et combusserunt. Coacti igiłur penuria marscalens cum suis nihilominus redierunt.

223)

(Chron. Livoniae Hermanni de Wartberge w Sertpt. rer. Pr. t. IL. str. 112.)— Interim Lituani non negligentes profectum proprium espensas et pabulum pro czercitu et eguis dimissa in soliludine, quasi penilus receperunt. Fxercitu quoque reverso; non inventis necessariis, quantas penitentias et miserias equi cum hominibus passi sunt, non potest enarari. (Quod panes quatuor, sicułt venduniur in civitatibus, pro quinque florenis emebantur (Annales thorunenses w Seript. rer. Pruss., t. III. str. 104).— Witaut (Witold) cum 500 (Sprawozdanie mówi o 700) processit et victualia eorum annihilat et persequitur eos usque in Tammow (koło Jastrowa), in: quo magna esurie afflicti sunt cum equis suis; quidam enim in 6 diebus non viderunt panem, tamen revertuntur domum Cristiani (Wigand w Script. rer. Pruss., t. II. str. 589).— Użył tu Witołd tego samego fortelu, co w r. 1364 ojciec jego Kiejstut, gdy Wielki Mistrz krzyżacki pospołu z inflanckim niszczyli okolice Wiłkomierza. Napadł Kiejstut na ich tabory i do szczętu zniszczył wszystkie zapasy żywności. (Chron. Livoniae H. de Wartberge w Script. rer. Pruss., t. IL. str. 84). Y

NRRDANPOGOANAOOOO

p 4

ODDZIAŁ IV.

——

Pogląd historyków pruskich na stosunki zakonu Krzyżaków z Litwą, —

Odparcie onegoż. — Zakon rzeczony nie przyczynił się do rozkrzewienia wiary na Litwie.— Przeciwnie spowodował odwłokę tego dzieła

i był podporą bałwochwalstwa,

sag

4. "W asc UE