Польское войско Костюшко в 1794 году. Страница 80

Оригинал (по-польски)

Jepszym porządku; kto do niego wszedł, podziwiać musiał ład wzorowy, jaki w nim panował, niemniej spokój przy swobodnej wesołości. Nie brakowało w nim nigdy wygody dla żołnierza, gdyż obfitował w zapasy potrzebne do Życia codziennego; również pod względem wojskowym odznaczały się wszystkie rodzaje wojska znakomitą organizacyą. Wszędzie też spostrzegać się dawała nieustanna czujność i baczność Kościuszki na wszystko, cokolwiek. działo się w obozie. Postępowaniem cichem, spokojnem, łagodnem i słodkiem zdobywał sobie serca wszystkich, od najwyższych oficerów do szeregowców. Całe wojsko jego otaczało go czcią i miłością; ztąd osoba jego nie wzbudzała w nikim przestrachu, lecz silną obawę, aby nie ściągnąć na siebie niezadowolenia tego, do którego wszyscy lgnęli. Pod wpływem tym uginało się całe jego otoczenie; ledwie wymówione życzenie było już dla każdego świętym rozkazem. Na czele szeregów krótkim przemówieniem: „Chłopcy!” — „Wiara zapalał do najtrudniejszych czynów, nieobyczajnych i surowych karcił wzrokiem; nagana jego byłu już dla każdego surową karą.

Kościuszko prowadził zawsze skromne Życie; w obozie, lubo mógł otoczyć się wygodami, ograniczył się na najniezbędniejsze potrzeby. Po bitwie pod Racławicami przywdział na się skromną sukmanę wieśniaczą i chodził w niej przez cały czas powstania. Stół jego zastawiony pod drzewami na kilka osób składał się z potraw prostych, niewyszukanych; kto z dostojniejszych gości przebywał w obozie, siadywał z nim do obiadu. Przysyłano mu zewsząd stare wino węgierskie, którem się chętnie, lubo miernie tylko krzepił; lubił także kawę gorącą, zimną i zmrożoną.

Kościuszko cały czas powstania spędził w obozie; wśród oblężenia Warszawy rzadko tylko i krótko bywał w stolicy. Miejsca i czas, w których Kościuszko obozował, znajdzie Czytelnik w zamieszczonym w dziełku niniejszem „Poglądzie na ruchy wojsk Kościuszkowskich*.

Tablica 2.

Widzimy na nićj Kościuszkę siedzącego przed swym namiotem. Jest to jedna z nielicznych chwil wypoczynku wielkiego Naczelnika. — W pełnieniu obowiązków, jakie przyjął na siebie z ręki narodu, czynnym był Kościuszko dzień i noc. Objeżdżał wszystkie stanowiska wojska, odpisywał na wszystkie raporta, wydawał rozkazy, przyjmował posłuchania i prośby; w oblężeniu Warszawy bywał na sesyach Rady Najwyższej, złąd biegł na połe walki, a z pola boju do okopów i czat nocnych. Do najniebezpieczniejszych zajęć należały nocne wycieczki. cewicz pisze o nich: „We wszystkich nieo

Niem- | ._.. dstę- l

pnym byłem towarzyszem Kościuszki. Podstępowaliśmy aż pod same baterye moskiewskie z kosynierami, którzy mieli rozkaz zagważdżać działa nieprzyjacielskie. Szliśmy w cichości aż pod same nieprzyjaciół działobitnie: wtenczas przy przeraźliwym, raptownym krzyku biegli kosyniery na wały; czasem udawało im się posiekać artylerzystów moskiewskich i zagwoździć działa, czasem byli odparci, nie dokazawszy zamiaru. Lecz o czarnój nocy błysk tylko ogni od dział i strzelb, krzyk przeraźliwy walczących i rannych okropnością przerażał".

Przecież i tój chwili wypoczynku, którą nam przedstawia artysta, nie spędza Naczelnik bezczynnie, bo widzimy go naradzającego się z Henrykiem Dąbrowskim, jednym z najdzielniejszych oficerów swoich, którego wśród oblężenia Warszawy powołał do swego korpusu i przeznaczył mu stanowisko w Czerniakowie. Jakie plany, czy zaczepki nieprzyjaciela, czyli też może obrony stolicy, oms8- wiają obaj wojacy, któż odgadnie? Poważne ich twarze zdradzają, że przedmiot ich rozmowy, to rzecz nie małćj wagi, wymagająca głębokiego namysłu i obmyślenia każdćj, najdrobniejszej okoliczności. I nie mogło też być inaczej, w obec niebezpieczeństwa tak wielkiego, jakie groziło Warszawie i broniącej jój armii polskićj, gdy nieprzyjaciel liczący 36,000 wojska starego, wytrawnego i 107 dział, kusił się dzień i noc o zdobycie miasta, nieopasanego murem, tylko otoczonego na prędce usypanemi okopami i bronionego zaledwie 10 tysiącami wojska regularnego i około 12 tysiącami ruchawki. Należało wytężyć wszystkie siły i użyć wszelkiej umiejętności wojennej, żeby sprostać takiemu zadaniu i oprzeć się przeważającej sile. Ale Kościuszko, to wódz nad wodze — we dnie i w nocy czuwa nad niebezpieczeństwem stolicy. Dzielnem odpieraniem ataków nieprzyjacielskich, udaremniał wszystkie zakusy wroga, a bezustannemi podjazdami i wycieczkami nocnemi tak go trapił i osłabiał, że ostatecznie stracił chęć do dalszego oblegania i od stolicy odstąpił.

Będąc tak blisko namiotu wielkiego Naczelnika, wnijdźmy do wnętrza jego i przyjrzyjmy się, jak się w nim bohater nasz urządził? Toż u wielkiego męża takiego niezawodnie znajdziemy niejedną osobliwość, niejeden przedmiot kosztowny, służący do wygody lub zbytku. Wszedłszy przecież do namiotu, ledwo uwierzyć zdołamy oczom naszym! toż znajdujemy go prawie pustym! Po jednej stronie widzimy słomę rozesłaną *) na ziemi, na nićj jednę poduszkę; — to wszystko przykryte lekką kołdrą, — to łóżko Kościuszki! Nieco dalej stoi stolik | mały i skromny, na nim kilka książek, kilka map, ! kupka papierów, — atrament, pióro i ołówek; —

') Podług zapisków naocznych świadków.

Перевод на русский

В наилучшем порядке; кто в него входил, должен был восхищаться образцовым порядком, который в нем царил, тем не менее спокойствием при свободной весёлости. В нём никогда не было недостатка в удобствах для солдата, так как он изобиловал запасами, необходимыми для повседневной жизни; также военном отношении все роды войск отличались отличной организацией. Везде также проявлялась постоянная бдительность и внимание Костюшко ко всему, что происходило в лагере. Тихим, спокойным, мягким и сладким поведением он завоёвывал сердца всех, от высших офицеров до рядовых. Вся его армия окружала его почтением и любовью; поэтому его личность не внушала никому страха, а лишь сильное опасение не вызвать недовольства того, к кому все стремились. Под этим влиянием вся его окружение соглашается; едва произнесённое желание уже для всех было священным приказом.

Во главе рядов короткой речью: «Ребята!» — «Вера вдохновляла на самые трудные поступки, непристойности строго осуждал взглядом; его порицание уже для каждого было строгим наказанием. Косцюшко всегда вел скромную жизнь; в лагере, хотя мог окружить себя удобствами, ограничивался самым необходимым. После битвы под Рацлавицами он надел скромную крестьянскую одежду и носил её на протяжении всего восстания. Его стол, расставленный под деревьями для нескольких человек, состоял из простых, незамысловатых блюд; кто из более знатных гостей находился в лагере, садился с ним за обед. Ему со всех сторон присылали старое венгерское вино, которым он с удовольствием, хоть и слабо, укреплялся; он также любил горячий, холодный и замороженный кофе. Косцюшко все время восстания провел в лагере; во время осады Варшавы он редко и ненадолго бывал в столице.

Места и время, в которых Косцюшко разбивал лагерь, читатель найдет в приведенном в настоящем произведении «Обзоре движений войск Косцюшко*. Таблица 2. Мы видим здесь Косцюшко, сидящего перед своим шатром. Это один из немногих моментов отдыха великого Начальника. — Выполняя обязанности, которые он принял на себя от народа, Косцюшко был активен днем и ночью. Он объезжал все позиции войск, отвечал на все рапорты, отдавал приказы, принимал послания и просьбы; во время осады Варшавы посещал сессии Высшего Совета, спешил на поле боя, а с поля боя к окопам и ночным дозорам. К самым опасным заданиям относились ночные вылазки. Цевич пишет о них: «Во всех них я был товарищем Косцюшко.

Мы продвигались вплоть до москвоских батарей с косиньерами, которые имели приказ прибивать вражеские пушки. Мы шли в тишине вплоть до самих вражеских орудий: тогда при ужасающем, внезапном крике косиньеры мчались на валы; иногда им удавалось перебить артиллеристов москвичей и прибить орудия, иногда их оттесняли, не добившись цели. Но в черной ночи лишь вспышки огня от пушек и ружей, ужасающий крик сражающихся и раненых внушали страх.

Ведь и момент отдыха, который художник нам представляет, предводитель не проводит без дела, потому что мы видим его совещающимся с Генриком Домбровским, одним из самых храбрых своих офицеров, которого во время осады Варшавы он призвал в свой корпус и назначил ему должность в Чернякове.

Какие планы, какие насмешки врага, то есть, возможно, и оборона столицы, обсуждают оба воина, кто угадает? Серьезные их лица выдают, что предмет их разговора — дело не малого значения, требующее глубоких размышлений и обдумывания каждой, даже самой незначительной детали. И не могло быть иначе, в условиях такой великой опасности, которая грозила Варшаве и защищающей её польской армии, когда противник, насчитывающий 36 000 опытных солдат и 107 орудий, искушал себя день и ночь захватом города, не окруженного стеной, а лишь поспешно окопанного и защищаемого всего 10 тысячами регулярной армии и около 12 тысячами ополчения. Следовало напрячь все силы и использовать все военное искусство, чтобы справиться с такой задачей и противостоять превосходящей силе. Но Костюшко — это вождь над вождями: днем и ночью он бдит над опасностью столицы.

Отважно отражая вражеские атаки, он предотвращал все замыслы врага и непрерывными вылазками и ночными рейдами так его изматывал и ослаблял, что в конечном итоге у врага пропало желание продолжать осаду, и он отступил от столицы. Будучи так близко к шатру великого вождя, войдем внутрь и посмотрим, как обустроился в нем наш герой? Ведь у великого человека обязательно найдутся и необычные вещи, и ценные предметы, служащие для удобства или роскоши. Однако, войдя в шатер, мы едва ли сможем поверить своим глазам! Он почти пуст! С одной стороны мы видим на земле расстеленную солому*, на ней одну подушку; — все это накрыто легким одеялом, — это кровать Костюшко! Немного дальше стоит маленький и скромный столик, на нем несколько книг, несколько карт, кучка бумаг, — чернила, перо и карандаш; — *) Согласно записям очевидцев.