Польское войско Костюшко в 1794 году. Страница 25

Оригинал (по-польски)

A zatem wynosił: Ogół wojska koronnego == 13782 głów. Ogól wojska litewskiego |. . . = 4785_„ Ogół siły zbrojnój Rzeczypospolitćj == 18527 głów. Z tych przypadało: na jazdę koronną == 8192 głów.

i Jitewską .. . ... Na piechotę koronną i litewską == 10335

Porównawszy obecny stan wojska Rzeczypospolitćj, dobrze wyćwiczonego i uzbrojonego, ze stanem siły zbrojnej, Jaki widzieliśmy za panowania Sasów, trzeba przyznać, że uczyniła w kierunku tym Polska wiele, — ale nie było to jeszcze wysłarczającem. W stosunku do obszaru kraju, których granic bronić miała, była to garstka szczupła, mało co znacząca. 'Uo też Sejm czteroletni (17188—1792), pragnąc zrzucić z narodu pęta opieki rosyjskićj, postanowił podnieść liczbę wojska do 100 tysięcy, bo wiedział, że przyjdzie Polsce stoczyć z Rosyą bój zacięty o życie lub śmierć. Według zapadłćj na dniu 232 października +. 1788 uchwały sejmowej miała obejmować przyszła siła zbrojna

koronna: jazdy: 21,862 piechoty: 44,021

jazdy: 10,650 piechoty: 21,991_____

ogółem 98,524 głów,

Zadanie, które Scjm czteroletni spełnić postanowił, było olbrzymie. Wykonać je, znaczyło: naprawić blędy kilkowiekowe, zwalczyć stare uprzedzenia w narodzie, a zwłaszcza — złamać odwieczny wstręt szlachty do płacenia podatków. Nasuwało ono tem większe trudności, że wskutek długiego zaniedbania pracy w tym kierunku, niedostawało Polsce ludzi, naukowo i praktycznie wykształconych, którzyby środkami odpowiedniemi umieli drogą najkrótszą dążyć do wytkniętego celu. Sejm czteroletni - posiadał w składzie swoim mężów zdolnych, i pod względem ogólnej wiedzy wysoko stojących, nie liczył jednak między nimi Judzi ze spra-

litewska:

W instrukcyi, wydanćj w tym colu, dozwolił werbować łylko w dobrach ' królewskich i duchownych, i to ludzi, którzy byli bez zajęcia; — zak brać do wojska chłopów osiadłych, parobków w służbie będących, czeladzi dworskićj, fnrmanów przyjeżdżających na targi lub jarmarki i flisów w podróży lub wracających do domu; — w dobrach szlacheckich w ogóle werbunku zabronił. Nie dziw, że w obec takiego ograniczenia szło rekrutowanie jak z kamienia; w dziewięciu miesiącach zdołano podnieść liczbę piechoty koronnej zaledwie do 14 1 pół tysiąca. — Potem, o dziwo: w Polsce tak szerokiej i długićj zabrakło do dalszego werbunku ludzi. Sejm czteroletni postanawia natenczas skompletować w pierwszój linii jazdę, a od uzupełnienia, 1 tak już nisko naznaczonćj liczby piechoty, na razie odstępuje. o przecież i teraz jeszcze dał się uczuwać brak ludzi na żołnierzy, ucieka się sejm wreszcie do poboru rekruta kantonowego. W końcu roku 1789 postanawia, aby dobra królowskie i duchowne dostarczyły z 50 dymów, a dobra szlacheckie ze 100 dymów jednego rekruta! T ten środek dziwnie obmyślany; już w r. 1673 uzyskał Sobieski u sejmu zezwolenie na pobór jednego rokruta z każdych 20 dymów z dóbr królewskich i duchownych, i to z rynszłunkiem, odzieżą i żywnością; — a sejm czteroletni uważał pobór, który w proporcyi tak obniżonej, przy najściślejszem przeprowadzeniu mógł dostarczyć zaledwie 8,000 rekruta, za wystarczający: i to w chwili tak krytycznej! Przy tem wszystkiem przeprowadzenie nowego prawa rekrutacyi, natrafiło w skutek niedokładności potrzebnych taryf na takie utrudnienia, 2e ostatecznie trzeba było od niego odstąpić. Podobnie działo się z przeprowadzeniem projektu pomnożenia siły zbrojnój i pod niejednym innym względem.

Łatwo zrozumieć, że mimo chęci najlepszych i gorących patryotycznych pobudek, jakie wątpienia ożywiały członków sejmu czteroletniego, posuwała się,. wśród ogólnój bezradności, sprawa po-

wami wojskowemi do tego stop ych, żeby w tak ważnej chwili stanąć zdołali na wysokości swego zadania. —

Już uchwalenie zbyt szczupićj liczby piechoty, w stosunku do jazdy, dowodzi, że wbrew ogólnie naówczas przez wszystkie państwa przyjętej taktyki, nie nmiał sejm czteroletni pozbyć się dawnych uprzedzeń do pogardzanego od wieków wojska pieszego, ale ciągle jeszcze pokładał nadzieje w konnicy, lubo ta dawno już na takie zaufanie nie zasługiwała.

Również słabemi okazały się środki, któremi usiłował przeprowadzić powziętą uchwałę. Podczas, gdy państwa inne posługiwały się rekrutacyą kantonową, sejm czteroletni zamierzał 100,000 wojska zebrać werbunkiem! I w jakich warunkach?

wię siły zbrojnój nader leniwo. Daremnie wołali goręt8i patryoci, rozpaczliwie o „wojsko i skarb!* — sejm czteroletni nie zdołał w tak krótkim czasie sprostać trudnemu zadaniu, to też, gdy w roku 1792 zagroziła Rosya granicom Polski 60 tysięczną armią od Ukrainy, a 40 tysięczną od strony litewskiej, posiadała Rzeczpospolita w Koronie 39,149, a na Litwie 18,245 wojska, czyli ogólnej siły zbrojnój 57,394 głów.') Był to żołnierz na prędce uzbrojony i zorganizowany, co w obec wysłużonego żołnierza rosyjskiego przemawiało na tem większą niekorzyść Polski. Po odciągnięciu załóg w Krakowie, Kamieńcn,, Częstochowie, Poznaniu i kilku innych miastach, nie było gotowego

!) Dzieje Narodu Polskiego, Morawskiego.

Перевод на русский

Итак, численность составляла: Общая армия коронных войск == 13782 человека. Общая армия литовских войск == 4785. Общая военная сила Речи Посполитой == 18527 человек. Из них приходилось: на коронную конницу == 8192 человека. и литовскую конницу... На коронную и литовскую пехоту == 10335. Сравнив текущее состояние армии Речи Посполитой, хорошо обученной и вооруженной, с состоянием вооруженных сил, которое мы видели при правлении Саксов, необходимо признать, что Польша сделала в этом направлении многое, — но этого пока не было достаточно. По отношению к территории страны, чьи границы она должна была защищать, это была небольшая группа, мало что значащая. Поэтому Четырехлетний сейм (1718—1792), желая снять с народа оковы российской опеки, постановил увеличить численность войска до 100 тысяч, поскольку понимал, что Польше предстоит с Росией вести ожесточенную борьбу на жизнь и смерть. Согласно постановлению от дня 23 октября +.

1788 года сеймичная резолюция должна была предусматривать будущую коронную вооруженную силу: кавалерия: 21 862, пехота: 44 021 кавалерия: 10 650, пехота: 21 991 _____ всего 98 524 человека. Задача, которую Четырехлетний Сейм постановил выполнить, была огромна. Выполнить её означало: исправить многовековые ошибки, преодолеть старые предрассудки в народе, а прежде всего — сломать вековую неприязнь шляхты к уплате налогов. Это создавалo тем большие трудности, что вследствие долгого пренебрежения работой в этом направлении, Польше не хватало людей, научно и практически образованных, которые подходящими средствами умели бы кратчайшим путём двигаться к поставленной цели.

Четырехлетний сейм — имел в своём составе способных мужей, высоко стоящих и в общем уровне знаний, однако среди них не считался Юдза со спра- литовская: В инструкции, изданной с этой целью, разрешалось вербовать только на королевских и духовных имениях, и то людей, которые были без занятий; — запрещалось брать в армию крестьян, оседлых, поденщиков на службе, дворянскую челядь, возчиков, приезжающих на рынки или ярмарки, и перевозчиков в пути или возвращающихся домой; — на шляхетских имениях вербовка была полностью запрещена. Неудивительно, что при таком ограничении набор шёл как с камня; за девять месяцев удалось поднять численность коронной пехоты едва до 14 с половиной тысяч. — Потом, удивительно: в такой широкой и длинной Польше не хватало людей для дальнейшего набора.

Четырехлетний Сейм постановляет тогда укомплектовать в первую очередь кавалерию, а пополнение, так уже низко назначенного числа пехоты, пока откладывает. И ведь и сейчас еще ощущался недостаток людей для солдат, в конце концов Сейм прибегает к набору рекрута по кантону. В конце 1789 года постановляет, чтобы королевские и духовные имения предоставили по 50 дымов, а шляхетские имения по 100 дымов на одного рекрута! Это средство странно придумано; еще в 1673 году Собеский получил у Сейма разрешение на набор одного рекрута с каждых 20 дымов королевских и духовных имений, и это с пайком, обмундированием и продовольствием; — а четырехлетний Сейм считал набор, который в такой пониженной пропорции, при самом строгом проведении, мог дать едва ли 8 000 рекрутов, достаточным: и это в такой критический момент!

При этом проведение нового закона о рекрутации, столкнулось в результате неточностей необходимых тарифов с такими трудностями, что в конечном итоге пришлось от него отказаться. Подобное происходило с реализацией проекта увеличения вооружённых сил и по многим другим вопросам. Легко понять, что, несмотря на лучшие намерения и горячие патриотические побуждения, которыми руководствовались члены Четырёхлетнего сейма, возникали сомнения, продвигаясь среди общей беспомощности, что военные дела доходили до такой степени, что в столь важный момент они могли встать на высоту своего задания.

— Уже само принятие постановления о слишком малом числе пехоты по сравнению с кавалерией доказывает, что вопреки тактике, тогда принятой всеми государствами, Четырехлетний сейм не мог избавиться от старых предрассудков против веками презираемой пехотной армии, но всё ещё продолжал возлагать надежды на кавалерию, хотя она уже давно не заслуживала такого доверия. Средства, которыми он пытался осуществить принятое решение, также оказались слабыми. В то время как другие государства пользовались кантонным набором, Четырехлетний сейм собирался собрать 100 000 войск рекрутами! И в каких условиях? Силы вооружённые очень ленивы.

Напрасно кричали горящие патриоты, отчаянно о «войске и казне!* — Четырёхлетний сейм не смог за такое короткое время справиться со сложной задачей, так что, когда в 1792 году Россия угрожала границам Польши 60-тысячной армией со стороны Украины и 40-тысячной со стороны Литвы, Речь Посполитая имела в Короне 39 149, а в Литве 18 245 войск, то есть общей вооружённой силы 57 394 человек. Это был солдат, поспешно вооружённый и организованный, что в сравнении с прослужившим российским солдатом говорило в больший недостаток Польши. После оттягивания гарнизонов из Кракова, Каменца, Ченстоховы, Познани и нескольких других городов, готового войска не было. !) История Польского народа, Моравский.