Польское войско Костюшко в 1794 году. Страница 20

Оригинал (по-польски)

podług racyi przypadających na każdego żołnierza z pojedyńcza.. W przeróżny sposób umiano naówczas funduszami temi tak obracać, że przyfosiły one szefom nie msłe korzyści. Odbijało się to wprawdzie boleśnie na gemejnach, czyli żołnierzach prostych, którzy chodzili po części głodno i odarto, ale nie raziło to nikogo; wyrobiło się też w owym czasie mniemanie: Że mieć regiment pieszy, znaczyło tyle,.co posiadać wieś dobrą.

Jak tylko o prawdzie tój przekonali się panowie polscy, poczęli się ubiegać o szefostwa, i w roku 1657 znajdujemy już na czele regimentów pieszych: Jerzego Lubomirskiego, Jana Zamojskiego, Jana Zygmunta Ostroroga, Michała Radziwiłła, Zygmunta Fredro i Krysztofa Grodzickiego. W późniejszych czasach namnożyło się regimentów i szefów takich więcćj; byli oni komendantami tytularnymi, a rzeczywistymi zostawali obrystowie i oberstleitnanci, Niemcy. Zazwyczaj oddawali szefowie tacy regimenta swe niemcom w antepryzę, wymawiając $0- bie od każdój głowy korzyść jakąś, zwaną pógłównem, z niemiecka Kopfgeldem. .

Że stosunki tego rodzaju nie mogły wojsku wychodzić na korzyść, rzecz jasna, ztąd też w czasach, w których wszystkie narody starały się na piechocie oprzeć całą siłę zbrojną i odpowiednio do tego ją rel miary w Polsce samój nikt o tem na seryo nie myślał, bo zmienić organizacyą regimontów, od czasu, jak panowie i szlachta stali się ich szefami, było już niepodobieństwom; sprzeciwiało się to interesom osób, które rządziły Rzecząpospolitą. Pozostała też więc organizacya piechoty cudzoziemskiego auforamentu z całą swą wadliwością nadal, niemal do upadku naszćj niepodległości. Bliższe

Trudno oznaczyć czas, w którym zaczęto używać broni palnej; zdaje się, że przynieśli ją po raz pierwszy do Polski Niemcy w wieku 15. zaciągnieni przez Jagiełłę do wojny przeciw Krzyżakom. Wspomina bowiem historya, że po bitwie grunwaldzkićj (1410) używali Polacy przy oblężeniu Malborga działa Bombarda. Kaźmierz Jagiellończyk miał też już armaty w wojnie pruskićj; a pod Puckiem, w roku 1462, zdobył ich na nieprzyjacielu 15. e. a używał również dział w wyprawie wooskićj.

Z czasem rozpowszechniały się coraz bardzićj działa w wojsku polskiem, a Zygmunt I i Zygmnnt August zaopatrywali niemi zamki i zakładali zbrojownie i młyny do fabrykacyj prochu. Za przykładem ich szli możni panowie polscy, jak Mieleccy, Teńczyńscy, Ostrogscy, Radziwiłłowie, a Jan 'Tarnowski wygrał bitwę pod Obertynem, w r. 1532, głównie z pomocą artyleryi, którą dowodził Staszkowski. Przecież obok niewydoskonalonych naówczas dział posługiwano się w Polsce przez długi czas jeszcze kuszami, taranami i inuemi machinami.

Nie posiadała też Polska ówczesna osobnego korpusu na podobieństwo dzisiejszćj artyleryi, ale jak u innych narodów tak i u nas trudnili się służbą artyleryjną osobni puszkarze, którzy wyuczywszy się swój sztuki, wyzwalali się jak inni rzemieślnicy i kunsztmistrze i wchodzili na dłuższy lub krótszy czas do służby wojskowćj do obsługiwania dział; stali oni pod dowództwem oficerów.

Zdaje się, że Jagiellonowie z własnych funduszów zaopatrywali wojsko i zamki w działa i najmowali do ich obsługi uczonych puszkarzy, których

koficzonćj wojnie li; obowiązek ten

szczegóły, dotyczące tejże organizacyi, podamy ji w opisie wojska polskiego za czasów Stanisława Augusta.

Artylerya.

'W dawnych czasach, gdy jeszcze nie znano prochu, używali Polacy w wojnach różnych machin, wyrzugających kamienie i pociski. Pierwsze wspoainająco o tem zapiski dziejów naszych odnoszą się do panowania Władysława Hermana, za którego czasów używali Polacy w wojnie z Pomarzanami pod Nakłem (w r. 1092) kusz do kamieni. Na-

Spo jego, Bolesław Krzywousty, zdobył w roku 1107 twierdzę pomorską, Białogród, z pomocą wież oblężniczych kusz i bud; do rozbijania murów używał taranów. |

Tych i tym podobnych machin używały jako broni wszystkie narody; dopiero po wynalezienia prochu i zastósowaniu go do potrzeb wojennych, zastąpiła je broń doskonalsza, jak strzelby, moździerze, armaty i t. p.

Wojsko.

po j rozp

rzyjmowali też na siebie niektórzy królowie elecyjni, a między nimi i Stefan Batory. Wielki ten wojownik, sam obeznany ze sztuką artyleryi, wziął się gorliwie do jj ulepszenia. Pod jego okiem lano we Wilnie działa i sporządzano kule ogniste, przezeń wynalezione. Pod Gdańskiem on sam kierował działami, a przy oblężeniu Polocka oddały kule ogniste znakomite .usługi.

Dzięki gorliwości wielkiego tego króla nie ustępowała Polska za jego następcy, Żygmunta JI, pod względem artyleryi żadnemu innemu państwu, czego świetne dowody złożyła w bitwach pod Kircholmem,

leńskiem i

Za staraniem Władysława IV. wyznaczył senat Rzeczypospolitćj na utrzymanie i powiększenie artyleryi stały fundusz państwowy; mianował również naczelnego dowódzcę tejże broni pod nazwą: _ słarsżego nad armatą (jenerał artyleryi), był nim w Koronie Paweł Grodzicki, a w Litwie Mikołaj Abrachamowicz. Pierwszy z nich urządził zbrojownie, w Krakowie, w Warszawie i kilku innych miastach

Перевод на русский

по расчёту, приходящемуся на каждого солдата поодиночке.. В самые разные способы умели тогда этими фондами так управлять, что они приносили начальникам немалые выгоды. Это, конечно, болезненно сказывалось на громадах, то есть на простых солдатах, которые ходили отчасти голодные и обобранные, но никого это не поражало; сложилось также в то время мнение: что иметь пехотный полк, значило то же, что владеть хорошей деревней. Как только польские господа убедились в этой правде, они начали претендовать на командования, и в 1657 году мы уже находим во главе пехотных полков: Ежи Любомирского, Яна Замойского, Яна Зыгмунта Остророга, Михала Радзивилла, Зыгмунта Фредро и Кшиштофа Гродзицкого. В более поздние времена увеличилось количество полков и таких начальников; они были титулярными командирами, а фактически оставались оберстами и оберстлейтенантами, немцами.

Обычно начальники таких полков сдавали их немцам в антерпризу, вычитывая $0- с каждой головы какую-то выгоду, называемую «погульвнем», по-немецки Kopfgeld.

То, что такие отношения не могли быть полезны для армии, ясно, и поэтому в те времена, когда все народы старались опираться на пехоту как на всю вооруженную силу и соответственно измерять её в Польше, никто всерьёз об этом не думал, ибо изменить организацию полков с тех пор, как паны и шляхта стали их начальниками, уже было невозможно; это противоречило интересам лиц, правивших Речью Посполитой. Осталась же организация пехоты иностранного формирования со всеми её недостатками по-прежнему почти до падения нашей независимости. Ближе Трудно определить время, когда начали использовать огнестрельное оружие; кажется, что впервые принесли его в Польшу немцы в XV веке.

втянуты Ягайлой в войну против крестоносцев. История упоминает, что после Грюнвальдской битвы (1410) поляки использовали при осаде Мальборка бомбарды. Казимир Ягеллонец также имел пушки в прусской войне; а под Пюцком, в 1462 году, захватил у врага 15 орудий. Он также использовал пушки в военной экспедиции. Со временем орудия все больше распространялись в польской армии, а Сигизмунд I и Сигизмунд Август снабжали ими замки и создавали арсеналы и мельницы для производства пороха. По их примеру шли польские магнаты, такие как Мелецкие, Тенчинские, Острожские, Радзивиллы, а Ян Тарновский выиграл битву под Обертыно в 1532 году главным образом с помощью артиллерии, которой командовал Сташковский. Ведь наряду с тогда еще несовершенными орудиями в Польше долгое время пользовались арбалетами, таранами и другими машинами.

В то время Польша также не имела отдельного корпуса, подобного современной артиллерии, но, как и у других народов, у нас были отдельные пушкари, которые, выучив свое искусство, освобождались, как другие ремесленники и мастера, и поступали на военную службу на более или менее длительное время для обслуживания пушек; они стояли под командованием офицеров. Кажется, что Ягеллоны из собственных средств снабжали войско и замки пушками и нанимали для их обслуживания обученных пушкарей, чьи обязанности в военное время; подробности, касающиеся этой организации, мы приведем в описании польского войска времен Станислава Августа. Артиллерия. В древние времена, когда еще не был известен порох, поляки использовали в войнах различные машины, метавшие камни и снаряды.

Первые упоминания об этом в летописях наших относятся к правлению Владислава Германа, во времена которого поляки в войне с поморянами под Наклом (в 1092 г.) использовали арбалеты для камней. После него Болеслав Кривоустый взял в 1107 году поморскую крепость Белогруд, с помощью осадных башен, арбалетов и барабанов; для разрушения стен использовал таран. Эти и подобные машины употребляли как оружие все народы; только после изобретения пороха и применения его в военных целях, их заменило более совершенное оружие, такое как ружья, минометы, пушки и тому подобное. Армия. Некоторые выборные короли также принимали на себя это, среди них и Стефан Батория. Великий этот воин, сам знавший артиллерию, усердно занялся её усовершенствованием. Под его надзором в Вильне лили пушки и изготавливали огненные шары, изобретенные им.

Под Гданьском он сам командовал подразделениями, а при осаде Полоцка огненные ядра оказали выдающиеся услуги. Благодаря усердию великого этого короля Польша не уступала при его наследнике, Жигмунте III, в артиллерии ни одному другому государству, чему отличные доказательства были представлены в битвах под Кирхгольмом, Ленцингемом и. По старанию Владислава IV сенат Речи Посполитой назначил постоянный государственный фонд для содержания и увеличения артиллерии; также был назначен главнокомандующий этим видом оружия под названием: _ старший над пушками (генерал артиллерии), им был в Короне Павел Гродзицкий, а в Литве Николай Абрахамович. Первый из них устроил оружейные склады в Кракове, Варшаве и нескольких других городах