Польское войско Костюшко в 1794 году. Страница 19

Оригинал (по-польски)

półrotami asaułowie, nad setkami stali setnicy, a nad kureniami atamanowie.

Za Batorego dokonała się też zmiana w uzbrojeniu piechoty; zarzucono: pawęże, drzewce, spisy,

alabardy i oszczepy, a wprowadzono szable, siekierki

i rusznice z prochownicą i ładunkami, t.j. miarkami z gotowemi nabojami prochu i knotem. Batory zamieniwszy w ten sposób broń, przeistoczył piechotę, odpowiednio do Jój przeznaczenia, w roty czysto strzeleckie. Zaniechała także piechota ówczesna uzbrojeń ochronnych, a więc: zbroji, pancerzy, szyszaków i t. d. a zaczęła ubierać się więcój w mundury o jednostajnej barwie. — Udoskonalona przez Stefana piechota polska odznaczała się dzielnością we wszystkich trzech jego wyprawach wojennych; a za Zygmunta III przyczyniła się do zwycięztwa pod Smoleńskiem, Kłuszynem i broniła walecznie okopów pod Chocimem. Batory organizując piechotę, usiłował podnieść ją w składzie -siły zbrojnej do stanowiska, jakie zajmowała jazda; niestety, wczesna śmierć przerwała błogą pracę jego, a po nim zabrakło męża, któryby w tym kierunku dalej działać umiał. Ztąd też piechota polska pozostała na zawsze na stanowisku podrzędnem, jakie zajmowała od wieków.

III. Za czasów Zygmunta III. poczęła piechota polska przejmować się urządzeniami, jakie miały uformowane przez Batorego roty węgierskie. — Dawny

drab polski i pachołek otrzymali nazwą hajduków,

— bębniacza nazwano doboszem, — i niebawem cała piechota polska przyjęła nazwę He. Roty piechoty węgiersko-polskićj obejmowały różną ilość żołnierza, od 200 do 800; wzmogła się też ogólna liczba piechoty. Za Batorego równoważyła się jej ilość z liczbą jazdy; — natomiest stanęło do odsieczy, Smoleńska więcej piechoty, aniżeli konnicy; pierwsza liczyła głów 14,550, druga 9,380; byłto przecież tylko wyjątek z reguły, bo z resztą we wszystkich innych wojnach wystawiała Polska zawsze przeważającą liczbę jazdy.

Piechota węgierska stała na stanowisku wybitnem do roku 1632, w którym to czasie zaprowadzoną została do Polski piechota cudzoziemskiego autoramentu. Odtąd zeszła piechota węgierska na drugi plan, ulegała zmianom pod wpływem piechoty nowój, aż ku końcowi wieku 17 zmalała do liczby HH kompanii, pełniących straż przy boku hetmanów.

IV.

Fi 42

Piechotę 7 iego autor 27 wadził do Polski Władysław IV w ten sposób,

roże mentom pieszym polskim nadał całkowitą nie-

, miecką organizacyą, t. j.: komendę, ćwiczenia, szyk

i taktykę bojową. — Miał i Batory piesze regimenta niemieckie, ale służyli w nich z rodu Niemcy; było też regimentów takich nie wiele, z resztą cała piechota była co do organizacyi na wskroś polską. Władysław IV, zaprowadzając nową reformę, nadał całomu pieszemu wojsku polskiemu niemieckie gospodarstwo. Piechotę całą podzielono na regimenta, i niższe oddziały, których komendantami byli częściowo Niemcy, częściowo oficerowie polscy, znający i język i służbę niemiecką. Reforma ta wywołała wielkie zmiany w dotychczasowych urządzeniach.

Odtąd nie dokonywali już zaciągu rekrutów, tak zwanego werbunku, towarzysze małemi pocztami, jak się to działo w Polsce od wieków, ale zajmowali się tem osobni przedsiębiorcy, zwani obersterami. Obowięzywali się oni kontraktowo dostarczyć w oznaczonym czasie i miejscu pewną ilość żołnierzy pieszych, umundurowanych i uzbrojonych, za co odbierali odpowiednie wynagrodzenie. Obersterzy wysyłali na werbunek oberoficerów, unteroficerów i sprawnych gemejnów, czyli prostych żołnierzy. Zwerbowany Żołnierz odbierał e zwaną handgeldem, składał przysięgę na wierność królowi i Kzeczypospolitćj, a gdy po złożeniu takowój zbiegł, uważanym był za dezertera.

Tego rodzaju werbunek nie wychodził na korzyść wojsku polskiemu; podczas bowiem, gdy dawniejszy towarzysz, zbierając rotę z kilku złożoną osób, mógł między znajomymi sobie wybrać ludzi najlepszych, chwytali werbownicy niemieccy każdego, kogo namówić zdołali, bez względu na wartość jego moralną; wskutek tego nie brak było w regimentach polskich próżniaków, rozpustników, awanturników i różnych wyrzutków społeczeństwa.

'W ogóle cała ta reforma Władysława IV nie przyniosła Polsce korzyści, bo i szyk hojowy nowój tój piechoty nie był w niczem lepszym, od szyku dawnego, stworzonego przez Batorego. :

prócz tego żołnierz polski, trapiony niemiecką komendą i wyrazami obcemi, których nie rozumiał, przykrzył sobie służbę, w którćj czuł się obcym; wygodną była organizacya ta chyba Niemcom, uważającym się w wojsku polskiem, jak w własnym domu. .Z owych też czasów zakorzeniły się w wojsku naszem niemieckie nazwy rang i wyrazy technicze, jak: Oberstleitnant, Major, Regimentskwartiermeister, furier, feierwerker, sztykjunker, oberjager, — lenung; lederwerk, abszied i wielkie mnóstwo innych, które zdobywszy sobie prawo obywatelstwa, przetrwały w użyciu wojskowem do ostałnich chwil niepodległości naszćj.

Wywołała przecież reforma Władysława IV w następstwach swych skutki jeszcze smutniejsze. Otóż szefowie regimentów piechoty cudzoziemskiego autoramentu otrzymywali na koszta. ich utrzymania fundusze ze skarbu publicznego; były one obliczone

Перевод на русский

Пополам асаулы, над сотнями стояли сотники, а над куренями — атаманы. При Батории также произошли изменения в вооружении пехоты; были отброшены: павизы, древки, пики, алебарды и копья, а введены сабли, топорики и ружья с пороховницами и зарядами, т.е. мерами с готовыми пороховыми патронами и фитилями. Батория, так заменив оружие, превратил пехоту, соответствующую её назначению, в чисто стрелковые роты. Также пехота того времени оставила защитное снаряжение, такое как: доспехи, панцири, шишаки и тому подобное, и начала одеваться в униформу одинакового цвета. — Совершенствованная Стефаном польская пехота отличалась доблестью во всех трёх его военных походах; а при Сигизмунде III способствовала победе под Смоленском, Клушином и смело защищала окопы под Хотином.

Баторий, организуя пехоту, пытался поднять её в составе вооружённых сил до положения, которое занимала конница; к сожалению, ранняя смерть прервала его благую работу, а после него не нашлось мужа, который бы умел дальше действовать в этом направлении. Отсюда польская пехота навсегда осталась на подчинённом положении, которое занимала на протяжении веков. III. Во времена Сигизмунда III польская пехота начала интересоваться устройствами, которые были сформированы Баторием венгерские роты. — Старый польский драбоц и паж получили название гайдуков, — барабанщика назвали добошем, — и вскоре вся польская пехота приняла название He. Роты польско-венгерской пехоты включали различное количество солдат, от 200 до 800; также увеличилось общее число пехоты.

Во времена Батория её количество уравновешивалось числом кавалерии; — однако для осады Смоленска было выставлено больше пехоты, чем конницы; первая насчитывала 14 550 человек, вторая 9 380; все же это был только исключение из правила, потому что во всех остальных войнах Польша всегда выставляла преимущественно кавалерию. Венгерская пехота занимала выдающееся место до 1632 года, в котором в Польшу была введена пехота иностранного образца. С тех пор венгерская пехота отошла на второй план, подвергалась изменениям под влиянием новой пехоты, пока к концу XVII века не сократилась до числа HH компаний, несущих охрану при гетманах. IV. Fi 42 Пехоту его автор 27 направил в Польшу Владислав IV таким образом, что польским пешим отрядам была предоставлена полная немецкая организация, то есть: командование, учения, порядок и боевая тактика.

— У Батория тоже были немецкие пехотные полки, но служили в них немцы по происхождению; таких полков было не много, к тому же вся пехота по организации была совершенно польской. Владислав IV, проводя новую реформу, присвоил всей польской пехоте немецкую систему хозяйствования. Всю пехоту разделили на полки и более низкие подразделения, командование которыми частично принадлежало немцам, частично польским офицерам, которые знали и язык, и немецкую службу. Эта реформа вызвала большие изменения в прежнем устройстве. С тех пор больше не проводился набор рекрутов, так называемый вербунг, товарищами малыми партиями, как это происходило в Польше веками, а этим занимались отдельные предприниматели, называвшиеся оберстерами. Они были обязаны по контракту доставить в указанное время и место определенное количество пеших солдат, в форме и с оружием, за что получали соответствующее вознаграждение.

Оберштеры посылали на вербовку обер-офицеров, унтер-офицеров и способных геменов, то есть простых солдат. Завербованный солдат получал так называемое handgeld, приносил присягу на верность королю и Речи Посполитой, а если после присяги он сбегал, считался дезертиром. Такой вид вербовки не шел на пользу польской армии; ведь если раньше товарищ, собирая роту из нескольких человек, мог среди знакомых выбирать лучших людей, то немецкие вербовщики хватали любого, кого могли уговорить, независимо от его моральной ценности; в результате в польских полках было немало бездельников, распутников, забияк и различных отбросов общества. «В целом вся эта реформа Владислава IV не принесла Польше пользы, потому что и новая стройная пехота ничем не была лучше старого строя, созданного Баторием.

Кроме того, польский солдат, терзаемый немецкой командой и чужими словами, которых он не понимал, находил службу неприятной, в которой чувствовал себя чужим; удобной была эта организация, вероятно, для немцев, считавших себя в польской армии как дома. Из тех же времен в нашей армии укоренились немецкие звания и технические термины, такие как: Oberstleitnant, Major, Regimentskwartiermeister, furier, feierwerker, sztykjunker, oberjager, — lenung; lederwerk, abszied и множество других, которые, получив право на гражданство, сохранились в военном употреблении до последних дней нашей независимости. Реформа Владислава IV, однако, вызвала последствия ещё более печальные. Так, командиры пехотных полков иностранного происхождения получали на расходы своего содержания средства из государственного казначейства; они были рассчитаны