Польское войско Костюшко в 1794 году. Страница 18

Оригинал (по-польски)

branym z pośród siebie dowódzcom naczelnym, a sami służyli pod ich rozkazami w charakterze towarzyszy. Większe oddziały takie obejmowały 150 do 200 ludzi, uzbrojonych w kusze, czyli samostrzały, pawęże, szable i miecze.

Pawężami zwano naówczas tarcze, tak wysokie i szerokie, że zasłaniały nietylko tych, którzy je nieśli, ale i żołnierzy obok i w tyle stojących; przyrządzone były dołem do zatykania w ziemię.

Szereg zatkniętych takich obok siebie pawęży i pod-,

partych z tyłu silnemi ramionami pawężników, tworzył jakoby mur ruchomy, zasłaniający kuszowników, czyli strzelców, przed pociskami nieprzyjacielskićj

iechoty. Pawężnicy przywdziewali na siebie uzbrojenia ochronne, składające się z Zepki(?) i miski(?), a niekiedy z „płachów” t. j. blach, które z przodu chroniły pierś, a z tyłu plecy.

Pod koniec wieku 15. walczyła też już piechota kopijami, a stojący w pierwszym szeregu kopijnicy ubierali się w zupełną zbroję, t. j. kirys, przyłbicę. zarękawio i obojczyk. Kusze były żelazne i drewniane; pawęże proste, albo też złocone, srebrzone, lub malowane w różne kolory. Za broń długą służyły : kopije, czyli drzewce, spisy, sulice, oszczepy, szefeliny i alabardy. Kusz używano mniejwięcój do r. 1522; około tego czasu zarzucono je, a w ich miejsce zaprowadzono rusznice: z podżogiem, czyli knotem, z krzesem, rusznice hubczaste i arkebuzy.

II.

Wielkie zasługi około wydoskonalenia piechoty polskićj położył Stefan Batory. Dzielny ten monarcha i wojownik wielki, organizując siłę zbrojną narodową, otoczył troskliwą opieką piechotę, bo znał ważne jój znaczenie. Przedewszystkiem chodziło mu o podniesienie Ogólnej liczby wojska pieszego, w tym celu powołał do życia: cztery rodzaje piechoty: wybranieckićj, węgierskićj i niemieckiej, szlacheckićj t kozackićj.

Do utworzenia piechoty wybranieckićj wydał za staraniem Batorego sejm w roku 1578 ustawę, na mocy której dobra królewskie dostawiać były obowiązane 7 HA A 20 łanów jednego pieszego, który dobrowolnie pełnić miał służbę wojskową. .W obowiązkach, jakie wybraniec taki miał w obec dziedzica, winni go byli wyręczyć kmiecie z pozostałych łanów 19. Natomiast ciążyła na nim powinność stawiania się co kwartał do rotmistrza swego na musztrę, z własną rusznicą, przy szabli, z siekiorką i we własnój sukni koloru przez rotmistrza oznaczonego. Winien był wybraniec mieć również własny proch i ołów.

Piechota wybraniecka ubierała się w strój błękitny; proporce jej były w każdej rocie barwą odmienne. W niektórych rotach ubierali się wybrańcy w delie i żupany. Już w dwa lata po wydaniu

ustawy sejmowej, bo w roku 1580, była piechota wybraniecka czynną w wojnie; liczba jej wynosiła 1446 ludzi; w roku następnym stanęło jej pod Pskowem 1803. Używano jój w różny sposób; jako żołnierzy czynnych do walki w szeregach, jako saperów przy budowie szańców lub do innych prac oblężniczych. Powoływali ją po Batorym iinni królowie; Władysław IV użył jój pod Smoleńskiem (1633) do prac szańcowych; Sobieski postawił ją pod rozkazy jenerała artyleryi. W roku 1596 pełniło służbę wojskową 2306 wybrańców, w roku 1606 tworzyła piechota wybraniecka załogę Krakowa w Jiczbie 304 głów; — w roku 1609—1611 była czynną przy obleganiu Smoleńska.

Piechota wybraniecka, zwana też łanową, służyła Polsce z pewnemi przerwami i odmianami aż do ostatnich niemal dni jój niepodległości.

Piechotę węgierską i niemiecką wyprowadził Stefan Batory po raz pierwszy do wojny z Moskwą (1579). Roty piechoty węgierskićj obejmowały zwykle po 100 hajduków i dzieliły się na dziesiątki; kilka rot tworzyło pułk liczący przecięciowo do 2000 hajduków. Bronią jój były: lance czyli spisy, albo piki i prawdopodobnie rusznice; do boju stawała w wielkich batalionach, tworzących potężne czworoboki.

Niemieckie roty obejmowały 400—500 szeregowców, którym towarzyszyły w znacznćj liczbie żony. Do boju używała piechota niemiecka spisów, alabard, długich mieczy i rusznic i stawała, tak jak węgierska, w wielkich batalionach. — Był. to żołnierz drogi, a mało pożyteczny.

Nader szczęśliwą myślą Batorego było utworzenie piechoty szłacheckićj; zrekrutował ją ze szlachty, osiadłćj na Mazowszu i Podlasiu, bitnój i rzułkićj. Pierwsza jój rota stanęła do boju w roku 1581 w liczbie 600 głów. Gdyby myśl ta Batorego była znalazła w Polsce dalsze zastósowanie, mogła była Rzeczpospolita rozporządzać wojskiem pieszem tak dzielnem i Jicznem, jakiego nie mogło wystawić żadne inne państwo. — Niestety jeden tylko Zamojski wstąpił w ślad wielkiego

la-bohatera i powołał w roku 1600 szlachty 150, a w roku następnym szlachty 200 do Ery pieszćj wojskowej; — o dalszych próbach takic dzieje nasze nic nie wspominają.

Piechota kozacka, którą Batory utworzył z Kozaków niżowych czyli zaporozkich, odznaczała się wielką bitnością i należała do najdzielniejszych wojsk Rzeczypospolitej. Walczyli Kozacy za Batorego już w roku 1579 z Moskwą; powoływali ich też królowie następni. Za Batorego obejmował ich pułk 2000 ludzi i dzielił się na 4 roty po 500 Kozaków. Roty dzieliły się na setki, a te znów na

ly czyli kurenie. Na czele pułku stał pułkownik; przełożonymi nad rotami byli porucznicy, nad

Перевод на русский

выбираемым из своих главнокомандующим, а сами служили под их командованием в качестве товарищей. Более крупные отряды насчитывали от 150 до 200 человек, вооружённых арбалетами, или самострелами, павезами, саблями и мечами. Павезами тогда называли щиты, такие высокие и широкие, что они защищали не только тех, кто их нес, но и солдат, стоящих рядом и позади; снизу они были подготовлены для втыканий в землю. Ряд таких щитов, установленных рядом друг с другом и поддерживаемых сзади сильными руками щитоносцев, создавал как бы подвижную стену, защищавшую арбалетчиков, то есть стрелков, от вражеских боевых снарядов. Щитоносцы надевали на себя защитное вооружение, состоявшее из колпака(?) и чаши(?), а иногда из «плах», то есть пластин, которые спереди защищали грудь, а сзади спину. К концу 15-го века.

также сражалась уже пехота копьями, а стоявшие в первом ряду копейщики надевали полные доспехи, т.е. кирасу, шлем, наручи и налокотники. Арбалеты были железные и деревянные; щиты — прямые, или же позолоченные, посеребрённые, или раскрашенные в разные цвета. В качестве длинного оружия использовались: копья, то есть древки, списы, сулицы, дротики, шефелины и алебарды. Арбалет использовался примерно до 1522 года; около этого времени его перестали использовать, а на его место ввели ружья: с фитилем, с кремнём, ружья хобчатыe и аркебузы. II. Великий вклад в усовершенствование польской пехоты внёс Стефан Баторий. Этот отважный монарх и великий воин, организуя национальную армию, окружил заботливой опекой пехоту, потому что знал её важное значение.

Прежде всего, ему шло о повышении общей численности пешего войска, для этой цели он создал: четыре рода пехоты: выборную, венгерскую, немецкую, шляхетскую и казачью. Для создания выборной пехоты Батори усилиями сейма в 1578 году издал закон, согласно которому королевские имения были обязаны предоставлять 7 га на 20 ланов одного пешего, который добровольно должен был служить в войске. В обязанностях, которые имел такой выборный при присутствии владельца земли, крестьяне с остальных 19 ланов должны были его заменять. Однако на нем лежала обязанность являться ежеквартально к ротмистру на муштру, с собственной ружьей, при сабле, с топориком и в собственной одежде цвета, обозначенного ротмистром. Выборный должен был также иметь собственный порох и свинец. Выборная пехота одевалась в синий костюм; знамена каждой роты имели различный цвет.

В некоторых ротах одевались избранные в делии и жупаны. Уже через два года после принятия сеймовского закона, то есть в 1580 году, избранная пехота была действующей в войне; численность её составляла 1446 человек; в следующем году под Псковом её число достигло 1803. Её использовали по-разному; как солдат действующих войск для боя в строю, как сапёров при строительстве редутов или для других осадных работ. Её призывали после Батория и другие короли; Владислав IV использовал её под Смоленском (1633) для работ по сооружению редутов; Собеский ставил её под командование артиллерийского генерала. В 1596 году на военной службе было 2306 избранных, в 1606 году пехота избранных составляла гарнизон Кракова численностью 304 человека; — в 1609—1611 годах она была действующей при осаде Смоленска. Избранная пехота, также называемая леновой, служила Польше с некоторыми перерывами и изменениями почти до последних дней её независимости.

Венгерскую и немецкую пехоту впервые вывел в поход против Москвы Стефан Баторий (1579 год). Роты венгерской пехоты обычно насчитывали по 100 гайдучков и делились на десятки; несколько рот формировали полк средним числом до 2000 гайдучков. Их оружием были: копья, то есть списы, либо пики и, вероятно, ружья; в бой они выходили большими батальонами, образующими мощные квадратные формации. Немецкие роты насчитывали 400—500 рядовых, которым в значительном количестве сопровождали жёны. В бою немецкая пехота использовала копья, алебарды, длинные мечи и ружья и строилась, как и венгерская, в большие батальоны. — Был это солдат дороги, а мало полезный. Очень удачной мыслью Батория было формирование шляхетской пехоты; он набрал её из шляхты, осевшей в Мазовии и Подляшье, отважной и ловкой. Первая её рота вступила в бой в 1581 году численностью 600 человек.

Если бы мысль Батория нашла в Польше дальнейшее применение, Речь Посполита могла бы располагать пехотой такой отважной и доблестной, какую не могло выставить ни одно другое государство. — К сожалению, только один Замойский последовал за великим героем и в 1600 году призвал 150 шляхтичей, а на следующий год 200 шляхтичей к Эре пехотного войска; — о дальнейших попытках такие наши истории ничего не упоминают. Казацкая пехота, которую Баторий создал из низовых или запорожских казаков, отличалась большой боеспособностью и относилась к самым доблестным войскам Речи Посполитой. Казаки сражались за Батория уже в 1579 году с Москвой; их призывали и последующие короли. При Батории их полк насчитывал 2000 человек и делился на 4 роты по 500 казаков. Роты делились на сотни, а те, в свою очередь, на тысячи или курени. Во главе полка стоял полковник; начальниками рот были поручики, над