Польское войско Костюшко в 1794 году. Страница 16

Оригинал (по-польски)

źnićj w strzelby i pistolety. —. Na Litwie zwano chorągwie pancerne: petyhorcami, w Koronie dawano im nazwę: czeremysów. Niektóre chorągwie petyhorskie miewały zbroje jak husarze, a nawet chrzęszczące skrzydła; inne używały kolczug*) i karacen, * *) inne nareszcie nosiły ubiór swego województwa, okryty polową burką.

Strzelcy konni. W kawaleryi tój, zwanćj także muszkietnikami, albo arkebuźnikami, służyła szlachta mnićj majętna. Muszkietnik służył pojedyńczo, bez pocztu, a zbroił się w miejsce kopii lub dzidy w muszkiet, parę pistoletów i pałasz.

„Rajtarowie, podobni byli zupełnie do muszkietników, tylko że w jeździe tój służyli zaciężni Niemcy.

Dragoni, był to początkowo rodzaj kawaleryi walczącej pieszó; konie mieli tylko do jazdy w marszu. Do boju schodzili z nich wszyscy z wyjątkiem tyłko kilku ludzi, którzy pozostawali do pilnowania koni: — Zazwyczaj jeżdżąc na koniach nędznych, pozostawali w pościgu za resztą jazdy. Zbroili się w krótkie piki i muszkiety. — Po raz pierwszy pojawiają się dragoni w dziejach naszych w połowie 17 wieku. Mieli udział za Władysława IV w bitwie pod Sztumem. Walczyli również pod Beresteczkiem, Chocimem i Żórawnem. Znajdowali się stale przy wojsku kwarcianem, do roku 1649. Dragonia była ulubionem wojskiem Sobieskiego, który jej używał jako broni zaczepnój. Na okopy Chocimskie sam ją osobiście wiódł do szturmu; miał ją również pod Wiedniem, a w bitwie pod Parkanami, jedon z regimentów dragońskich, nie zdążywszy do-

aść koni, w pień przez Turków wycięty został. V* dragonii służyli głównie Niemcy i miała też organizacyą niemiecką; na początku 18 wieku przeistoczyła się w zupełną piechotę i odtąd tylko pieszo stawała do boju.

Kawałerya lekka.

Podstawę jazdy tój tworzyły konne pułki wojska. kwarcianego, zwane chorągwiami lekkićj jazdy, kozackiemi albo też pokrótce: przednią strażą. W pułkach tych nie służyli rzeczywiści Kozacy, ale szlachta polska, a. nazywały się tylko kozackiemi, że miały swe leże na Ukrainie, a i zwinnością swą

*) Kolczoga, zbroja złożona zo samych kolców, czyli ogniw misternie, tak ze sobą połączonych, że stanowiła okrycie dostałeczne przed kulą z muszkictu lub pistoletu. Zbroja ta lekka, składała się z koszulki gd pas, z rękawami tylko poniżej ramion i z czepca, który okrywał

łowę i spadał na kark cały, zakrywając szyję od cięcia.

dziewano ją na. kaftan łosi lub z bawolćj skóry.

• *) Karacena, pancerz giętki i przystający do kształtów ciała, wyrabiany na wzór rybićj łaski z metalowych

i lekkością naśladowały Kozaków. Niektóre z lekkich tych chorągwi odziewały się w pancerz i szyszak, i uzbrajały się w długą strzelbę, dwa pistolety_i szablę. —

„Lisowczyki, tworzyli również przez czas niejakiś rodzaj lekkićj jazdy w Polsce. Gdy Zyginunt TIT., popierał Dymitra Samozwańca, uczestniczył w wojnach ówczesnych Lisowski z 200 ochotnikami lekkićj jazdy, noszących nazwę chorągwi kozackich. W r. 1611, gdy tenże król wyprawiał Chodkiewicza, dozwolił sejm zasłuż już naó Lisowskiemu zaciągać nowe hufce. Poczęła się też młodzież polska garnąć z ochotą pod jego dowódzwo, a Lisowski zdobył sobie dzielnością tak głośne imię, że odtąd chorągwie jego otrzymały nazwę Zi: czyków, — a dla szalonćj odwagi i pogardy życia, jaką się odznaczały, nazywano je także Straceńcami. Liczba ich dochodziła czasami do 20,000.

Wsławili się szeroko zwinnością, zuchwałą odwagą, ale i rozpasaniem żołnierskiem i łupieztwem. Nie pobierając żołdu państwowego, utrzymywali się początkowo ze zdobyczy, jakie brali na nieprzyjaciołach, a późnićj z rabunku, dokonywanego na wrogach i w kraju własnym. Ztąd też miano Lisowczyka, które początkowo oznaczało wojownika mężnego, zeszło z czasem do stopnia pogardy i równało się nazwie łotra. — Broń ich stanowiły: spisa, szabla i przez plecy zawieszona rusznica, albo łuk z sajdakiem; u łęku *) wisiał młotek; konie mieli zwinne, lekkie i wytrawne. Wozów ani taborów nie znali.

Sposób prowadzenia walki mieli swój własny; uderzali całym pędem w zwartym hufcu. Gdy nic-, przyjaciel nacierał w sile przeważającej, zmyślali ucieczkę, ale wśród nićj zwracali się lotem ptaka, uderzali na wroga, pewnego wygranćj i zawsze odnieśli zwycięztwo. Siodeł używali małych i lekkich, równie jak wędzideł. Wśród ataku pochylali się na konia, tak, że mało co było ich widać. Walczyli siedząc na. siodle, albo stojąc w strzemionach, a przed strzałem lub uderzeniem nieprzyja” cielskiem zwijali się szybko pod brzuch konia, lub zeskakiwali na przeciwną stronę, nie wyjmując nogi jednćj ze strzemienia. Uszedłszy niebezpieczeństwa, siedzieli w mgnieniu oka na siodle i osłupiałego przeciwnika kłuli spisą, lub rąbali szablą.

Zwyczajem polskim podgalali głowy; czapki nosili wysokie z wiszącym wierzchem. Płaszcze mieli opięte z szerokiemi kołnierzami, pod niemi ubiór różnobarwny ; buty żółte z długiemi cholewami, dobrze podkute.

W r. 1619 dali Lisowczyki dzielną pomoc cesarzowi austryaokiemu w wojnie przeciw Węgrom, a w następnym roku przeciw Czechom i przyczy-

blaszak, które na podbiciu ze skóry przy! e, znchodziły jedna na drugą.

) Lęk oznacza kulę, czyli wyniosłą część siodła.

Перевод на русский

стрелять из ружей и пистолетов. —. В Литве называли панцирные знамёна: петоморцями, в Короне им давали название: черемисы. Некоторые петоморцкие знамена имели доспехи, как у гусар, а даже звенящие крылья; другие использовали кольчуги *) и карасины, * *) другие, наконец, носили одежду своего воеводства, покрытую полевой буркой. Конные стрелки. В кавалерии той, также называемой мушкетёрами или аркебузниками, служила шляхта, большей частью зажиточная. Мушкетёр служил поодиночке, без почта, и вооружался вместо копья или пики мушкетом, парой пистолетов и палашом. «Рейтары» были совершенно похожи на мушкетёров, только в той кавалерии служили наёмные немцы. Драгуны изначально были видом кавалерии, сражавшейся пешими; лошадей имели лишь для передвижения в марше.

В бой сходили все, за исключением лишь нескольких человек, которые оставались охранять лошадей: — Обычно, ездя на худых конях, они оставались в погоне за остальной кавалерией. Вооружались короткими пиками и мушкетами. — Впервые драгуны появляются в нашей истории в середине XVII века. Они участвовали при Владиславе IV в битве под Штумом. Также сражались под Берестечком, Хотином и Журавно. Они постоянно находились при кварцевой армии до 1649 года. Драгуны были любимым войском Собеского, который использовал их как наступательное оружие. В Очаковские окопы он лично повел их в штурм; имел их также под Веной, а в битве под Парканами один из полков драгонов, не успев дозаправиться конями, был полностью истреблен турками.

В драгунах служили главным образом немцы и имели также немецкую организацию; в начале XVIII века они превратились в полностью пехотные войска и с тех пор вступали в бой только пешком. Лёгкая кавалерия. Основу кавалерии составляли конные полки войска. Кавалерийские подразделения, называемые знамёнами лёгкой кавалерии, казачьи или кратко: авангард. В этих полках не служили настоящие казаки, а польская шляхта, и назывались они только казачьими, потому что имели свои лагеря на Украине, а также благодаря своей проворности. *) Кольчуга, доспех, состоящий только из колец, или из звеньев, искусно соединённых так, что образовывали защиту от пули с мушкета или пистолета. Этот лёгкий доспех состоял из жилета с поясом, с рукавами только ниже плеч и из шлема, который закрывал голову и спадал на всю шею, защищая её от ударов. Его надевали на кафтан из лося или буйволиной кожи.

• * ) Карацина, гибкая броня, прилегающая к телу, изготавливалась по образцу рыбьей чешуи из металла и легкостью имитировала казаков. Некоторые из легких этих знамен надевали броню и шишак, вооружались длинным ружьем, двумя пистолетами и саблей. — «Лисовчики» также некоторое время создавали своего рода легкую кавалерию в Польше. Когда Зыгмунт Третий поддерживал Лжедмитрия, Лисовский участвовал в тогдашних войнах с 200 добровольцами легкой кавалерии, носившими название казачьих знамен. В 1611 году, когда тот же король направлял Ходкевича, сейму было разрешено уже поручать Лисовскому вербовку новых отрядов. Польская молодежь также стала с охотой присоединяться под его командованием, а Лисовский завоевал своим мастерством такую известность, что отныне его знамена получили название Лисовчиков, — а за безумную храбрость и презрение к жизни, которыми они отличались, их также называли Отчаянными.

Иногда их число достигало 20 000. Они стали широко известны своей ловкостью, дерзкой храбростью, а также военным развратом и грабежом. Не получая государственных жалований, они сначала обеспечивались добычей у врагов, а позже — грабежами, которые совершались против врагов и в их собственной стране. Отсюда и название Лисовчик, которое изначально означало храброго воина, со временем снизилось до степени презрения и стало равным имени злодея. «Их оружие включало: меч, саблю и винтовку, висящие на спине, или лук с помощником; у лука *) висел молот; их лошади были ловкими, лёгкими и опытными. Они не знали ни вагоны, ни подвижной состав. У них был свой способ борьбы; Они атаковали со всей своей инерцией в компактном отряде. Когда ничего не было — друг наступал в подавляющей силе, они придумали способ побега, но среди нитей они вращались, как птица, наносили удары по врагу, уверенные в победе, и всегда побеждали.

Седла использовали маленькие и лёгкие, так же как и уздечки. Во время атаки они наклонялись на лошади, так что их почти не было видно. Сражались, сидя в седле или стоя в стременах, а перед выстрелом или ударом врага быстро сворачивались под живот лошади или перескакивали на противоположную сторону, не вынимая ноги из одного стремени. Избавившись от опасности, они за мгновение оказывались в седле и кололи ошеломлённого врага пикиром или рубили саблей. По польскому обычаю они носили поднятые головы; шляпы были высокие с висящим верхом. Плащи были обтянуты с широкими воротниками, под ними разноцветная одежда; обувь желтая с длинными голенищами, хорошо подпоясанная. В 1619 году лисовчики оказали доблестную помощь австрийскому императору в войне против венгров, а в следующем году против чехов и при этом использовали заслонку, которая при покройке из кожи одна накладывалась на другую.

) Стремена означает седельную подушку, то есть возвышенную часть седла.