Польское войско Костюшко в 1794 году. Страница 15

Оригинал (по-польски)

ustawiali się tak zwani towarzysze; była to młodzież szlachecka, najbogatsza i najdzielniejsza, na ' kosztownych koniach i w okazałym, kosztownym rynsztunku. Drugi i trzeci szereg tworzyli ludzie pocztowi tychże towarzyszów, zwani także pachołkami, pacholikami, a późnićj i szeregowcami. Ponieważ każdy towarzysz obowiązanym był przyprowadzić najmniej trzech uzbrojonych pachołków, przeto chorągiew taka obejmowała nieraz nie więcej jak dwudziestu towarzyszów.

Husarze wyróżniali się od reszty rycerstwa polskiego tak bogactwem i przepychem zbroi, jako i samego uzbrojenia; z powodu tego w chorągwiach ich sama tylko najbogatsza szlachta służyć mogła. „Konie ich tureckie lub natolskie cenione były do 200 lub 300 czerwonych złotych. Hełm świetny stalowy, stalowy pancerz, takież naramienniki i nagolenniki składały husarską zbroję. U boku szabla zakrzywiona służyła do cięcia i rąbania, pod Iewem kolanem uwiązany do siodła miecz, zwany koncerzem, hartowny, długi na pięć stóp, z rękojeścią także długą, służył po skruszeniu kopii do dalszćj walki. Mieli nadto czworograniaste, ostre młoty, sześć funtów ważące, z długą rękojeścią do rozbi-

adamaszkiem, ano spiętemi łapami, gdyby pasem, na lewem ramieniu. Od bark wznosiły się orle lub sępie skrzydła, w srebro oprawne, które chrzęstem swoim przerażały konie nieprzyjacielskie.

Tak uzbrojeni husarze, gdy dosiedli dzielnych rumaków, a chorągiew sprawnie w polu się rozwinęła, przejmowali strachem najbitniejszych nieprzyjaciół. Stu husarzy wystarczyło do rozbicia dwóch nawet trzech tysięcy każdćj innej jazdy; — szum proporców i skrzydeł płoszył z daleka jój konie. Przytem wiedzieli o tem nieprzyjaciele, że husarya, uderzając, mogła tylko albo zwyciężyć, albo zginąć; nie znała bowiem co to jest cofać się, a nawet nie mogła tego uczynić, dla ciężkiego uzbrojenia swego.

Chorągwie husarskie piękny przedstawiały widok ; połyskujące zbroje bogate, wspaniałe rzędy na koniach, postawa niezwykła przyodzianych w skóry zdarte z lwów, lampartów i tygrysów, szerokie i wyniosłe skrzydła — wszystko to dodawało im szczególnego uroku. Były przecież zarazem postrachem dla każdej jazdy, czy to szwedzkićj, niemieckićj, tureckiej czy tatarskićj. Sławna swego czasu piechota szwedzka zasłaniała się przed” niemi wysokiemi palisadami, drewnianemi kozłami, łańcuchami

jania żelaznych pętli i spięcia zbroi na r: . Wprawni w rzucaniu niemi, nigdy nie chybiali celu. Młoty to zawieszone były na siodłach, często na długich smyczach, aby po rzucie, bez zsiadania z konia, można je było napowrót ściągnąć. Po lewój stronie siodła "wisiały krucice. Najłówniojszą przecież i najstraszniejszą dla nieprzy- Jaciół bronią Ha była kopia. — ,

Około 17 stóp długa składała się kopia husarska z drzewca, (na który brano młodą prostą osikę), u spodu wydrążonego i na żółto pokostowanego i osadzonego na nim grotu, czyli ostrza żelaznego, czworograniasteg la w ienia drzewca biegły od grotu na dobro półtora łokcia dwa mocne pręty, czyli pióra żelazne; tworzyły one całą dzielność kopii. Poniżej grotu wisiał kitajkowy proporzec, czyli chorągiewka, na ćwierć łokcia szeroka, a do 8 stóp dluga; od połowy do końca dzieliła się na dwoje, a każda część zwężała się ku końcowi. Kolory proporca były w różnych chorągwiach i czasach rozmaite; za Wiadysława IV.: białe i czerwone, niebieskie i zielone, białe i czarne, — za Augusta IL: żółte i zielone, Taka kopia, użyta zręcznie w całym pędzie konia, przobijała na wskroś zbroję nieprzyjacielską. —

Po lowój stronie na ramieniu mieli husarze tarcze ze stalowój blachy, nabijane bogato złotem i srebrem, które przecież od czasów Zygmunta III. porzucono, bo tamowały zbytecznie swobodny ruch na koniu. Po wierzchu zbroi zawieszali skóry: Iwie, tygrysie lub lamparcie, podbite karmazynowym, żółtym, zielonym, niebieskim lub pąsowym

Ź i, okopywała się głębokiemi rowami i wysokiemi wałami. Wszystko to było daremne; husarze na dzielnych rumakach przesadzali wszystkie te przeszkody i w pień ją wycinali.

Pod koniec 17 wieku zaczęły się coraz mocnićj dawać uczuwać niedogodności ciężkićj zbroi i długich kopii, które pozbawiały husarzy niemal całkiem wszelkich obrotów i narażały, w obec wchodzącej w użycie broni palnej, kosztowne chorągwie te na ciężkie straty. Ztąd też już w roku 1689 nakazał hetman, Stanisław Jabłonowski, odłożyć im całkiem kopije, a uzbroić się w muszkiety. Znikł też z biegiem czasu dawny duch dzielny wyborowej tej jazdy, a w jego miejsce zakradła się do chorągwi husarskich próżność, chęć zbytku i szukania czczego blasku. August IL zwinął kilka z nich, a te, które pozostały, służyły tylko dla parady przy uroczystociach, aż je za Stanisława Augusta całkiem zniesiono.

Kawalerya średnia liniowa.

Chorągwie pancerne. "Tworzyły one podstawę jazdy liniowej; towarzysze, którzy w chorągwiach tych służyli, dostawiali tylko pachołków dwóch, i nie ubierali się, jak husarze, w ciężki kirys, ale soo ik na się giętki pancerz z łuski metaowój, tak zwaną karaceną; na głowę nakładali misiurkę, to jest: niski hełm z żelazną siatką, spadającą na część twarzy, na kark i ramiona; zasłaniali się przytem i tarczą.

Towarzysze pancerni zbroili się w krzywy pałasz i dzidę do 8 stóp dlugą, w łuk i strzały, a pó-

Перевод на русский

Так называемые товарищи расставлялись; это была дворянская молодежь, самая богатая и храбрая, на дорогих конях и в эффектной, дорогой амуниции. Второй и третий ряд составляли почтовые люди этих же товарищей, также называемые пажами, пажуками, а позднее и рядовыми. Поскольку каждый товарищ был обязан привести как минимум трех вооруженных пажей, то такое знамя иногда насчитывало не более двадцати товарищей. Гусары отличались от остального польского рыцарства не только богатством и пышностью брони, но и самим вооружением; по этой причине в их знамьях могла служить только самая богатая знать. Их лошади турецкие или натольские оценивались до 200 или 300 красных золотых. Прекрасный стальной шлем, стальной доспех, такие же наплечники и наручи составляли гусарский доспех.

На боку изогнутый саблей служил для рубки и разрубания, под левым коленом привязанный к седлу меч, называемый кончарем, закалённый, длиной в пять футов, с также длинной рукоятью, служил после сломанного копья для дальнейшей борьбы. Кроме того, у них были четырёхгранные, острые молоты, весом шесть фунтов, с длинной рукоятью для разбивания дамаска, или соединенные когтями, может, ремнём, на левом плече. От плеч поднимались орлиные или стервятниковые крылья, обрамлённые серебром, которые своим шумом пугали вражеских лошадей. Так вооружённые гусары, когда садились на доблестных коней, а знамя ловко разворачивалось в поле, нагоняли страх на самых стойких врагов. Ста гусар хватало, чтобы разбить даже две или три тысячи любой другой кавалерии; — шум знамен и крыльев пугал их лошадей издалека.

При этом враги знали, что гусария, атакуя, могла только либо победить, либо погибнуть; ибо она не знала, что значит отступать, и даже не могла этого сделать из-за тяжёлого вооружения. Гусарские знамена представляли собой прекрасное зрелище; сверкающие богатые доспехи, великолепные ряды на конях, необычная осанка, облачённые в шкуры снятые с львов, леопардов и тигров, широкие и высокие крылья — всё это придавало им особое очарование. В то же время они внушали ужас любой кавалерии, будь то шведская, немецкая, турецкая или татарская. Славная некогда шведская пехота пряталась от них за высокими палисадами, деревянными козлами, цепями и железными петлями и доспехами. Опытные в метании их, они никогда не промахивались.

Молоты были подвешены на седлах, часто на длинных ремнях, чтобы после броска, не слезая с коня, их можно было снова снять. С левой стороны седла «висели крестовые топоры». Самым главным и самым страшным для врагов оружием была копьё. — Примерно 17 футов в длину, гусарское копьё состояло из древка (для которого брали молодую прямую осину), в нижней части выдолбленного и покрытого желтым льняным маслом и установленного на нём наконечника, то есть железного острия; на четырёхгранной части древка от наконечника на длину около полутора локтей шли два прочных прута, или железные крылья; они составляли всю доблесть копья. Ниже наконечника висел китайский флажок, или хоругвь, шириной в четверть локтя и длиной до 8 футов; от середины до конца он делился на две части, каждая из которых сужалась к концу.

Цвета вымпела отличались в разные времена и знамена; при Вядыславе IV: белый и красный, синий и зелёный, белый и чёрный, — при Августе IL: жёлтый и зелёный. Такая копия, искусно использованная в походе конницы, пронзала вражеские доспехи насквозь. — На охотничьей стороне гусары носили на плечах щиты из стального листа, богато украшенные золотом и серебром, которые, в конце концов, носили со времён Сигизмунда III. был заброшен, потому что они необоснованно мешали свободному передвижению верхом. Сверху на броню они повесили шкуры: Ива, тигр или леопард, покоряемый багровым оттенком, жёлтым, зелёным, синим или пушистым Он окопал глубокие рвы и высокие валы. Всё это было напрасно; гусары на храбрых лошадях преодолели все эти препятствия и срубили их до земле.

К концу 17 века начали все сильнее проявляться неудобства тяжелых доспехов и длинных копий, которые лишали гусар почти всех маневров и подвергали, в эпоху появления огнестрельного оружия, эти дорогие полки тяжелым потерям. Вследствие этого уже в 1689 году гетман Станислав Яблоновский приказал полностью отложить копья и вооружиться мушкетами. Со временем исчез и прежний дух доблестной этой отборной кавалерии, а на его место проникла в гусарские полки тщеславие, стремление к излишествам и поиску пустой славы. Август II сократил несколько из них, а оставшиеся служили лишь для парадов на торжествах, пока при Станиславе Августе их полностью не упразднили. Средняя линейная кавалерия. Панцирные полки.

Они составляли основу линейной кавалерии; товарищи, служившие в этих полках, добавляли только двух пажи, и не одевались, как гусары, в тяжёлый кирас, а носили гибкий панцирь из металлических чешуек, так называемую карацену; на голову надевали мисюрку, то есть: низкий шлем с железной сеткой, спускающейся на часть лица, на затылок и плечи; при этом они закрывались и щитом. Товарищи панцирные вооружались изогнутой саблей и шестиме-тровой (до 8 футов) пикой, луком и стрелами, а по-