Польское войско Костюшко в 1794 году. Страница 11

Оригинал (по-польски)

rycerstwu polskiemu częstą sposobność do odnoszenia świetnych zwycięztw, aż skończyła się zupełnym pogromem tego zaciętego wroga Polski i Litwy.

Sila zbrojna narodowa. Po

spolite ruszenie. Syn i następca Łokietka, Kaźmierz Wielki (1333—1370), jeden z najznakomitszych królów polskich, wydał” w sławnym statucie wiślickim (1347) ustawę, nadawającą sile zbrojnćj polskićj nową organizacyą. Postanowił w nićj, że służba wojenna nie tylko jest przywiązaną do stanu szlacheckiego, ale i do posiadania majątku ziemskiego. Każdy zamożniejszy stanąć miał do potrzeby wojennćj z pocztem rycerskim, którego liczba odpowiednią być miała do majątku, jaki posiadał. Do pocztów takich winien był werbować szlachtę, nio mającą posiadłości, uzbroić ją i w czasie wojny utrzymać własnym kosztem tak długo, dopóki wojna toczyła się w granicach państwa; po za jego granicami utrzymywało wszystko wojsko państwo. Zasada ta była przez długi czas najgłówniejszą podstawą pospolitego ruszenia narodu.

Zwoływał je król trzykrotnem obesłaniem po kraju „wici”; były to listy, czyli uniwersały przywiązywane wicią do żerdzi lub laski, noszące pieczęć Korony albo Litwy. Pierwsze i drugie wici nakazywały gotować się do wojny, wici trzecie oznajmiały czas i miejsce zebrania rycerstwa. Każdy do boju obowiązany, musiał za trzecią wicią siadać na koń i jechać na punkt, dla powiatu jego do zboru przeznaczony. Zebrane rycerstwo powiatowe organizował Żasztelan i prowadził je na miejsce przeznaczone dla województwa, gdzie obejmował nad niem naczelnictwo wojewoda i prowadził je na pole walki. Król mianował w razie potrzeby głównych wodzów, ale zatrzymywał dla siebie naczelne dowództwo nad całą siłą zbrojną.

Tej. ustawie zawdzięczała Polska w wysokim stopniu dzielność swego rycerstwa i świetne powodzenia na polach. walki. Już Władysław Jagiełło (1386—1434) wyprowadził w wojnie z Zakonem Krzyżackim pod Grunwald (1410) blisko 150,000 jazdy i 32,000 piechoty polskiej i litewskiej; zgromadził więc siłę zbrojną, jakićj nie widziały po raz drugi dzieje średniowieczne. Podobną siłę wystawił” przeciw Polsce Zakon. Obie wrogie sobie potęgi stanęły do stoczenia olbrzymićj walki, która rozstrzygnąć miała przyszły los jednej z nich. W krwawem starciu padło 40,000 Krzyżaków, między nimi wielki inistrz i starszyzna, — drugie tyle poszło w niewolą. Zakon poniósł w dniu tym straszną klęskę, po którój nigdy już nie podniósł się do dawnój świetności.

Instytucyą pospolitego ruszenia zatrzymali Polacy do upadku Rzeczypospolitej; po raz ostatni

zwołał takowe w roku 1807.

Wojska zaciężne. Lubo pospolite ruszenie wystarczało na razie Polsce do walk, jakie toczyła z imi sąsiadami, to jednak nio mogło spełniać w zupełności zadania swego, gdy z biegiem czasu inne do siły zbrojnój trzeba było stawiać wymaga gania. Połączone też było z wielu uciążliwościami; przedewszystkiem był to aparat działający nader

na rozkaz Napoleona Radzimiński,

"wolno; pomiędzy wysłaniem pojedyńczych wici mu-

siał zazwyczaj upłynąć miesiąc; — zanim więc zebrało się rycerstwo, do boju gotowe, upływał najmnićj kwartał. Dostarczało też pospolite ruszenie wojska bitnego wprawdzie, ale niekarnego, i do porządku wojennego nie przyzwyczejonego. Rycerstwo przytem zmuszone zbroić się i żywić przez czas wojny na koszt własny, nie mogło, mimo najlepszój chęci, dłużej wytrwać w polu nad kilka miesięcy. Należało więc wojny kończyć jak najspiesznićj, bo zdarzało się, że po wyczerpnieniu zasobów żywności rozchodziło się rycerstwo do domu w chwili, kiedy najwięcej było TRE Ztąd też bardzo często nie mogła Polska, tak jak pod Grunwaldem, czyli Beresteczkiem (1651) wyzyskać w zupełności odniesionego zwycięztwa, bo po rozejściu się pospolitego ruszenia, nie posiadała dostatecznej siły zbrojnćj do wymożenia na pobitym przeciwniku ważniejszych dla siebie korzyści. Dłuższe zaś wojny, połączone z mozolnem oblegaganiem i zdobywaniem fortec lub warownych zamków, były przy pospolitem ruszeniu albo rzeczą nader trudną, albo nawet wprost niemożebną.

Okazała się więc z czasem potrzeba urządzenia, obok pospolitego ruszenia, wojska, któreby pobierało żołd państwa i wytrwało na polu walki tak długo, dopóki tego potrzeba wymagała. Wojska takie zaczęto organizować z ochotników, bez względu na ich pochodzenie, którzy za umówionem wynagrodzeniem pełnili służbę wojskową. — Wojsko takie nazwano „zacięi .* Sposobu tego uchwyciły się dość wcześnie inne narody europejskie, a między niemi i Krzyżacy. Za przykładem tym : poszła też i Polska.

Za czasów Kazimierza Jagiellończyka (1454 do 1492) urządzono u nas pierwsze znaczniejsze hufce wojsk zaciężnych, lubo posiadał je też już Jagiełło pod Grunwaldem, chociaż w liczbie nie wielkićj. Ustawiczne wojny, jakie podówczas prowadziły ze sobą _niemal wszystkie narody Europy, dostarczały licznych ochotników, z rzemiosłem wojennem obeznanych, ztąd tworzenie hufców zaciężnych nie sprawiało trudności. Ponieważ Polsce nie zbywało naówczas na doborowój konnicy, przeto formowano z zaciężników przeważnie piesze regimenta. .

Wojsk takich zaciężnych użył Kaźmierz Jagiellończyk do dalszój wojny z Krzyżakami i przyczyniły się przeważnie do zdobycia miast i zamków

Перевод на русский

польскому рыцарству предоставлялась частая возможность одерживать блестящие победы, пока оно не закончилось полным разгромом этого упорного врага Польши и Литвы. Национальная вооружённая сила. По народному ополчению. Сын и преемник Локетка, Казимир Великий (1333—1370), один из величайших польских королей, издал в славном Вислицком статуте (1347) закон, предоставляющий польской вооружённой силе новую организацию. Он постановил в нём, что военная служба связана не только с дворянским сословием, но и с владением земельным имуществом. Каждый состоятельный должен был при необходимости выступать на войну с рыцарским почтом, число которого соответствовало владению, которое он имел. В такие почты следовало вербовать дворян, не обладающих имуществом, вооружать их и во время войны содержать за свой счёт столько времени, сколько война велась в пределах государства; за его пределами всё содержание войска обеспечивало государство.

Это правило долгое время было главным основанием народного ополчения. Созывал его король тройным посыланием по стране «вичи»; это были письма, или универсалы, привязываемые вичью к жерди или посоху, с печатью Короны или Литвы. Первое и второе «вичи» приказывали готовиться к войне, третье «вичи» оповещало о времени и месте сбора рыцарства. Каждый, обязанный идти в бой, должен был по третьему «вичи» сесть на коня и отправиться к пункту, предназначенному для его уезда. Собранное уездное рыцарство организовывал Жаштелянин и вел его к месту, назначенному для воеводства, где над ним взводил начальство воевода и вел на поле сражения. Король назначал при необходимости главных военачальников, но оставлял за собой верховное командование всей вооруженной силой. Этому закону Польша во многом обязана доблестью своего рыцарства и блестящими успехами на полях.

бои. Уже Владислав Ягелло (1386—1434) вывел в войне с Тевтонским орденом под Грюнвальдом (1410) около 150 000 всадников и 32 000 польской и литовской пехоты; таким образом, он собрал вооружённую силу, какой не видела ещё ни одна средневековая история. Подобную силу выставил против Польши Орден. Обе враждующие друг с другом державы встали для ведения огромной битвы, которая должна была решить будущую судьбу одной из них. В кровавом столкновении погибло 40 000 крестоносцев, среди них великий магистр и старейшина, — ещё столько же попало в плен. Орден понёс в тот день страшное поражение, после которого он никогда больше не вернулся к прежнему могуществу. Институт всеобщей мобилизации поддерживали поляки до падения Речи Посполитой; в последний раз её созывали в 1807 году. Наёмные войска.

Хотя народное ополчение пока что было достаточно для Польши для ведения войн с соседями, оно всё же не могло полностью выполнять свои задачи, так как с течением времени к вооружённой силе предъявлялись новые требования. Оно также было связано со многими неудобствами; прежде всего, это был аппарат, действующий чрезмерно по приказу Наполеона Радзиминского, — “медленно”; между отправкой отдельных извещений обычно проходил месяц; — прежде чем сосредоточилось рыцарство, готовое к бою, проходил как минимум квартал. Народное ополчение давало войско, которое было, конечно, боеспособным, но необученным и неподготовленным к военному порядку. При этом рыцарство было вынуждено вооружаться и обеспечивать себя провизией на время войны за свой счёт, и поэтому, несмотря на наилучшие намерения, не могло дольше нескольких месяцев находиться в поле.

Следовало, следовательно, заканчивать войны как можно быстрее, потому что случалось, что после истощения продовольственных запасов рыцари расходились по домам в тот момент, когда их было больше всего. Отсюда же очень часто Польша не могла, как под Грюнвальдом или Берестечком (1651), полностью использовать достигнутую победу, потому что после разойдётся ополчения, она не имела достаточной вооруженной силы, чтобы навязать побежденному противнику более значительные для себя выгоды. Длительные же войны, связанные с медленным осаждением и взятием крепостей или укрепленных замков, при ополчении были либо крайне трудными, либо даже прямо невозможными. Со временем, таким образом, оказалась необходимой организация, наряду с ополчением, войска, которое бы получало жалованье от государства и выстояло на поле боя так долго, как этого требовала необходимость.

Такие войска начали организовывать из добровольцев, независимо от их происхождения, которые за согласованное вознаграждение несли военную службу. — Такие войска назывались «наёмными». Этим способом довольно рано воспользовались и другие европейские народы, в том числе и Тевтонский орден. Следуя этому примеру, пошла также и Польша. Во времена Казимира Ягеллончика (1454–1492) у нас были организованы первые более значительные отряды наёмных войск, хотя Ягелло имел их уже при Грюнвальде, хотя и в небольшом числе. Постоянные войны, которые тогда вели почти все народы Европы между собой, предоставляли множество добровольцев, знакомых с военным ремеслом, поэтому создание наёмных отрядов не составляло трудности. Поскольку в то время в Польше не хватало отборной конницы, наёмники в основном формировали пешие полки.

Таких наёмников использовал Казимир Ягеллонец для дальнейшей войны с крестоносцами, и они в основном способствовали захвату городов и замков