Польское войско Костюшко в 1794 году. Страница 10

Оригинал (по-польски)

jak pierwszymi sługami monarchy, filarami jego władzy i posłusznymi wykonawcami jego woli. Gdy jednak z biegiem czasu poczęło rycerstwo rość w dosłatki i dostojeństwa, a wykształceniem wynosić się po nad ogół ludu, zdobywało sobie powoli wybitniejsze w państwie znaczenie, i utworzyło w ten sposób warstwę w narodzie wyższą, 7 którój ostatecznie powstali: panowie, magnaci i szłachła. Stan ten, tak zwany możnowładczy, usiłował zdobyć sobie coraz szersze swobody i przywileje, w skutek czego wynikały starcia między dążnościami jego, a wszechwładzą książęcą.

Pierwsze takie starcie w dziejach naszych widzimy za Bolesława Śmiałego; — rycerstwo opuszcza go samowolnie na Rusi, a król, stając w obronie swój wszechwładzy, karze je srogim uciskiem. Ujmuje się za uciśnionem rycerstwem biskup krakowski, Stanisław Szczepanowski i gromi króla o różne występki. Bolesław Śmiały, ufny w swą władzę nieograniczoną, dopuszcza się na nim strasznćj zbrodni morderstwa, a popadłszy w klątwę kościelną, musi uciekać z kraju.

W ten sposób po raz pierwszy odnosi w dziejach naszych możnowładztwo tryumf nad władzą książęcą, a zwycięztwo to przyczynia się wielce do ustalenia jego znaczenia i wpływu. Następca Bolesława Śmiałego, Władysław Herman, odbiera już tron z ręki panów, a w poczuciu osłabionej adzy swój, nie śmie się koronować. — Przypuszcza też do rządzenia państwem Sieciecha, z czego niezad woleni możnowładcy czynią zaburzenia i wywołują wojny domowe.

W skutek podziału Polski przez Krzywoustego powstało w miejsce jednego, silneg hy najprzód czterech, a z biegiem czasu mnóstwo książąt, osiadłych na dzielnicach drobnych, ztąd słabych materyalnie i od możnowładztwa więcój zależnych od swych poprzedników. Widzimy też w tym okresie dziejów naszych wzmagający się wpływ możnowładztwa na ukształcenie rządów i losy ksią-

.żąt. Panowie polscy biorą w opiekę braci księcia Władysława II. (1139—1146), a jego samego zmuszają do opuszczenia tronu i Polski; równe trudności napotyka Mieszko, książę wielkopolski (1173— 1177), w dążnościach swych do umocnienia władzy książęcej. — Panowie i rycerstwo prowadzą wojny bezustanne, ale już nie z posłuszeństwa ślepego dla wszechwładnego monarchy, ale w interesie państw poszczególnych, któremi się zajmują. Była to po- Jityka ciasna wprawdzie, ale samodzielna.

Okres ten, należący do najnieszczęśliwszych ustępów dziejów naszych, lubo osłabił Polskę jako państwo, ale wpłynął korzystnie na jej rycerstwo. W licznych wojnach wydoskonaliło się w rzemiośle wojennem, a w skutek samodzielności, jaką sobie zdobyło, dojrzało politycznie, przejęło się gorącym

atryotyzmem i przyswoiło sobie owe wzniosłe cnoty, tóre mu pozostały na zawsze chlubną ozdobą. Okryło się też ówczesne rycerstwo chwałą rozliczpych czynów wojennych, z których najświetniejszym były bezwątpienia bobaterskie boje, jakie stuczało z dzikiemi ludami mongolskiemi.

W owym teź okresie, a mianowicie w wieku XIII., poczęło się rycerstwo polskie organizować na wzór zwyczajów zachodnich. Służba wojenna piesza ustąpiła na drugi plan, a rycerstwo konne tworzy między sobą pewien rodzaj braterstwa i zamykając się w sobie, staje się dziedzicznem. Organizuje się równocześnie w potężne rody szlacheckie, z których każdy staje do boju pod jednem hasłem i pod jednym walczy sztandarem. Każdy ród taki przyjmuje też pewną właściwą sobie oznakę zewnętrzną, herb, — który każdemu, do rodu należącemu, staje się klejnotem rodzinnym.

Rycerstwo szlacheckie ćwiczy się nieustannie we władaniu orężem, przywdziewa na siebie ciężkie zbroje żelazne i oddaje się wyłącznie obronie kraju, a obowiązek ten poczytuje sobie za świętą powinnność.

Ztąd wychowanie domowe w każdej rodzinie szlacheckićj przygotowywało wcześnie młodzież do rzemiosła rycerskiego. Przyzwyczajano ją od lat młodych na łowach do znoszenia trudów i niewygód, wprawiano ją do konnój jazdy i robienia bronią w gonitwach i ćwiczeniach domowych. Każdy dom miał w pogotowiu dzielne rumaki, broń i zbroje.

Stan szlachecki w Polsce przekształcił się w ten sposób z czasem w rodzaj zakonu rycerskiego, którego powołaniem głównem było: stać w pogotowiu na obronę kraju. Ponieważ przemysłowiec nie mógł tak nagle odrywać się od handlu lub rzemiosła, i nie posiadał czasu tyle, aby się kształcić w służbie wojskowej, przeto zakazywały późniejsze prawa Rzeczypospolitćj szlachcie zajmować się handlem lub rzemiosłem, pod utratą szlachectwa, aby zajęcia te nie stawiały zawady w gotowości na każde zawołanie ojczyzny. Na mocy tego ustroju społecznego posiadała Polska starożytna na potrzeby wojenne potężną siłę zbrojną.

Rycerstwo polskie ówczesne, przejęte gorącą miłością ojczyzny, pełne bohaterskiego męztwa. i dzielności, odznaczało się przez długie wieki pod rozkazami wielkich królów i znakomitych dowódzców swoich w licznych wojnach chlubnemi czynami. Zdobyło też sobie wybitne stanowisko w rzędzie wojsk europejskich, — okryło oręż polski sławą i powagą i było silnym puklerzem ojczyzny.

Król Łokietek (1306 —1333), któremu z pomocą wiernego sobie rycerstwa sandomierskiego udało się zespolić znów pojedyńcze dzielnice polskie w jedno państwo, rozpoczął olbrzymią walkę z Zakonem Krzyżackim; trwała ona blisko półtora wieku i dawała

Перевод на русский

как первыми слугами монарха, опорами его власти и послушными исполнителями его воли. Однако со временем рыцарство начало расти в достоинствах и званиях, а своим образованием возвышаться над общим народом, постепенно завоевывая себе более видное значение в государстве, и таким образом сформировало в народе более высокий слой, из которого в конечном счете появились: паны, магнаты и шляхта. Это сословие, так называемое дворянское, пыталось получить всё более широкие свободы и привилегии, в результате чего возникали столкновения между его устремлениями и всевластием княжеской власти. Первое такое столкновение в нашей истории мы видим при Болеславе Смелом; — рыцарство самовольно покидает его на Руси, а король, встав на защиту своего всевластия, наказывает его суровым притеснением. За угнетённым рыцарством заступается краковский епископ Станислав Щепановский и осуждает короля за различные проступки.

Болеслав Смелый, уверенный в своей неограниченной власти, совершает на нём ужасное преступление убийства, а, оказавшись под церковной анафемой, вынужден бежать из страны. Таким образом, впервые в нашей истории могущественное сословие одерживает триумф над княжеской властью, и эта победа сильно способствует укреплению его значения и влияния. Преемник Болеслава Смелого, Владислав Герман, уже получает трон из рук панства и, ощущая ослабление своей власти, не осмеливается короноваться. — Он также допускает к управлению государством Сецеха, из-за чего недовольные дворяне создают беспорядки и вызывают гражданские войны. В результате раздела Польши Кривоустым вместо одного сильного князя сначала появилось четыре, а со временем множество князей, осевших на небольших землях, оттого материально слабых и более зависимых от дворянства, чем их предшественники.

Мы также видим в этот период истории нашего возрастающее влияние могущественных феодалов на формирование власти и судьбы князей. Польские паны берут под защиту братьев князя Владислава II (1139—1146), а его самого заставляют покинуть трон и Польшу; равные трудности встречает Мешко, князь великопольский (1173—1177), в своих стремлениях укрепить княжескую власть. — Паны и рыцарство ведут непрерывные войны, но уже не из слепого повиновения всевластному монарху, а в интересах отдельных княжеств, которыми они занимаются. Это была политика узкая, правда, но самостоятельная. Этот период, относящийся к самым несчастливым отрезкам нашей истории, хотя и ослабил Польшу как государство, но благотворно повлиял на её рыцарство.

В многочисленных войнах оно отточило своё мастерство в военном ремесле, а в результате независимости, которую приобрело, созрело политически, прониклось горячим патриотизмом и усвоило те возвышенные добродетели, которые навсегда остались для него почётным украшением. Тогдашнее рыцарство также украшалось славой многочисленных военных подвигов, самым выдающимся из которых, без сомнения, были героические битвы, которые оно вело с дикими монгольскими племенами. В тот же период, а именно в XIII веке, польское рыцарство начало организовываться по образцу западных обычаев. Пешая военная служба отошла на второй план, а конное рыцарство создало между собой своего рода братство и, замыкаясь в себе, становится наследственным. Одновременно оно организуется в могущественные шляхетские роды, каждый из которых вступает в бой под одним девизом и сражается под одним знаменем.

Каждый род также принимает для себя определённый внешний знак, герб, — который для каждого, принадлежащего к роду, становится семейным украшением. Дворянское рыцарство постоянно упражняется в обращении с оружием, облачает себя в тяжёлые железные доспехи и полностью посвящает себя защите страны, а этот долг считает святой обязанностью. Отсюда домашнее воспитание в каждой дворянской семье с раннего возраста готовило молодёжь к рыцарскому ремеслу. С молодых лет её приучали к охоте, к терпению трудностей и неудобств, учили верховой езде и обращению с оружием во время скачек и домашних упражнений. В каждом доме держали наготове отважных коней, оружие и доспехи. Дворянский сословие в Польше постепенно превращалось таким образом в своего рода рыцарский орден, главной целью которого было: быть готовым к защите страны.

Поскольку промышленник не мог так внезапно отвлекаться от торговли или ремесла и не имел достаточно времени, чтобы обучаться военной службе, последующие законы Речи Посполитой запрещали шляхте заниматься торговлей или ремеслом под угрозой лишения шляхетства, чтобы эти занятия не мешали готовности откликнуться на любой призыв родины. На основании этой социальной структуры древняя Польша обладала мощной военной силой для военных нужд. Польское рыцарство того времени, охваченное горячей любовью к родине, полное героической смелости и доблести, на протяжении долгих веков отличалось под командами великих королей и выдающихся полководцев своими многочисленными славными подвигами в войнах. Оно также завоевало выдающееся положение среди европейских войск, — прославило польское оружие славой и авторитетом и было сильным щитом родины.

Король Локетек (1306 —1333), которому с помощью верного ему сандомирского рыцарства удалось снова объединить отдельные польские княжества в одно государство, начал гигантскую борьбу с Тевтонским орденом; она длилась почти полтора века и давала