Krótki pogląd na ruchy wojsk kościuszkowskich

Kościuszko, stawając do walki rozpaczliwej z Rosyą, rozporządzał szczupłą tylko armią regularną; usiłował też, jak to nam już wiadomo, wywołać pospolite ruszenie, t. j. powołać naród na całej przestrzeni Rzeczypospolitćj do broni przeciw nieprzyjacielowi. Stósownie do zamiaru tego starał się przeprowadzić plan w działaniu pojedyńczych korpusów swój armii, a wyprawa Dąbrowskiego do Wielkopolski, Ogińskiego na Ruś Białą i do Inflant, Liberadzkiego na Wołyń, Stefana Grabowskiego do województwa Mińskiego, są jakoby odłamami tychże planów wielkiego Naczelnika. Wskutek przyczyn rozmaitych, a głównie: obojętności wielkićj części narodu w obec objawiającego się ruchu, braku wystarczającćj siły zbrojnój i dostatecznego uzdolnienia pojedyńczych dowódzców, nie osięgły plany te pomyślnych skutków; czy w ogóle były wykonalne, trudno dziś rozstrzygnąć.

Podany poniżćj pogląd na ruchy pojedyńczych korpusów Kościaszki podaje obraz czynności całćj armii na ogólnym obszarze teatru wojny. Zestawiony chronologicznie, wykazuje, jak wywołany przez Kościuszkę ruch narodowy przyjmował się i rozwijał w poszczególnych częściach Polski, tudzież, jak działały pojedyńcze korpusy i oddziały. Załować wypada, Że źródła, które, posłużyły do opracowania poglądu niniejszego, tak są niedostateczne, że mnóstwo szczegółów, odnoszących się zwł do czynności korpusów, nie dało się w żaden sposób ująć dokładnićj. Zachodzą też w wątku ruchów pojedyńczych oddziałów niedokładności i przerwy, utrudniające zrozumienie ich działalności; wypełnić ich przecież nie było podobnem; jedynie wyprawa Dąbrowskiego do Wielkopolski tworzy zamkniętą t sobie całość i podaje dokładny obraz jój prze-

iegu.

Mimo tych niedomagań przysłużyć się może znacznie pogląd poniższy przez zestawienie obok siebie wypadków zaszłych w jednym czasie, lubo w ró- 2nych miejscach, każdemu, kto z historyą powstania Kościuszki dokładniej zapoznać się pragnie.

12 marca 1794 roku zbiera Madaliński Antoni, brygadyer, dowódzca oddziału ułanów, brygadę swą w liczbie 700 głów w okolicy Pułtuska i Ostro-

łęki i udeje się ku Krakowu. Po drodze przecho- ! dzi przez Mławę, Sierpsk, Wyszogród; pod Toka- |

wojsk Kościuszkowskich.

rami przeprawia się przez Wisłę, i staje dwie mile od Warszawy. Poczem udaje się ku Sochaczewu dokąd przybywa 19 marca. Wśród pochodu tego złączyło się z jego oddziałem około 100 ochotników. W pogoń za nim wysłał na rozkaz Igelstroma, jenerała rosyjskiego, hetman Ożarowski szwadron z pułku księcia Wirtemberga pod komendą Zborowskie-

go. Szwadron ten zamiast dopełnić rozkażu, udał ' się ka Krakowu, aby się połączyć z Kościuszką.

21 marca stacza Madaliński w dalszym pochodzie ku Krakowu krwawą potyczkę z oddziałem pruskim pod Inowłodzią i przeprawia się przez Pilicę. Wszedłszy w województwo sieradzkie i sandomierskie, powołuje szlachtę do utworzenia konfederacyi, a połączywszy się z kilku oddziałami ochotniczemi, dąży przez Opoczno, Końskie i Radoszyn ku Krakowu. .

24 marca składa Kościuszko przysięgę w Krakowie. Zebrana tu siła zbrojna narodowa obejmuje:

1 batalion regimentu pieszego jen. Wodzickiego,

1 batalion regimentu pieszego Czapskiego,

1 batalion regimentu pieszego Raczyńskiego,

1 szwadron jazdy.

Armatek polowych 14.

Razem okolo 800 głów.

Po ogłoszeniu powstania dążą drobne załogi rozłożone w okolicy do Krakowa i łączą się z Kościuszką.

29 marca łączy się Madaliński z brygadą Mangeta w Pińczowie. :

31 marca staje Madaliński w Kielcach i łączy się ze Zborowskim (patrz 12 marca) i oddziałem AREK .

OTpus ińskiego obejmuje: b Madalińskiego, brygadę Mangeta, jacy zygndę Mada oddział Zawadzkiego i kilka oddziałów ochotniczych.

1 kwietnia połączył się Madaliński, stoczywszy poprzednio potyczkę z Moskalami pod Końskiem, w Luborzycy z Kościuszką, który mu wyszedł z pomocą na czele załogi krakowskićj, i przybyłych :do niego oddziałów okolicznych wojsk regularnych i kosynierów. |

3 kwietnia wzmocnił się korpus Kościuszki o kilka oddziałów kosynierów, którzy przybyli do niego do obozu pod Koniuszą.

Stan sił pod Racławicami 4 kwietnia 1794 r.

4 kwietnia stanął Kościuszko do bitwy pod Racławicami z następującą siłą zbrojną: I. Wojska regularnego miał:

2 bataliony z reg. pieszego Czapskiego 400 głów 2 bataliony z reg. pieszego Wodzickiego — 400 głów 2 bataliony z reg. pieszego Ożarowskiego 400 głów 1 batalion z reg. pieszego oczydskiego 200 głów 10 szwadronów Madalińskiego . 400 głów”) 10 szwadronów Mangeta .4f. 400 głów 4 szwadrony Biernackiego . 160 głów 2 szwadrony księcia Wirtemberga 80 głów

razem 2440 ludzi,

Po bitwie racławickićj cofnął się Kościuszko pod Kraków i rozłożył się obozem pod Bossntowem.

6 kwietnia zabiera Michał Zagurski, pułkownik konnego pułku 3, swych podkomendnych, oraz pewną część brygady Biernackiego i wyrusza z niemi w strony Lublina, aby tam wesprzeć piechotę polską, nie mającą ani dział, ani konnicy. Marsz swój kieruje na Luboml, gdzie zabiera ze sobą regiment buławy wielkiej, kilka dział i pewną część dwóch chorągwi węgierskich. — Równocześnie zawiadomił podpułkownik Grochowski 3 Kościuszkę, Że z pewną

IL. Wojska ochotniczego miał: Kosynierów i pikinierów 2000 ludzi Ogół opi a 4440 ludzi. Armat miał Kościuszko 11. W bitwie racławickiej nio z wojsk polskich : Pozostało w armii "Kościuszki .

500 ludzi 3940 ludzi.

*) Niektórzy autorzy źródeł do powstania Kościuszki podają, że Madaliński wyruszył z. pod Ostrołęki na czele 100, inni 900 konnych, Dla czego a liczba konnicy jego pod Raclawicami wynosi tylko 400 trudno dociec.

Wojsko,

częścią swego regimentu opuścił załogę swą w Parczewie i dąży w okolicę Chełma, w _ celu wywołania tamże powst Grochowski h

8 kwietnia Wisłę pod Zawichostem.

16 kwietnia 1) wysyła Grochowski (patrz 6 kw.) którego Kościuszko mianował jenerąłem, porucznika swego, Stanisława Fiszera, do Radzynia, Łukowa i Żelechowa z wezwaniem, % aby? reszta jego j7regimentu zebrała się w Rydzynie. 2) Województwo chełmsko-lubelskie. Tegoż dnia gromadzi się wojsko , załogujące w okolicy Lu- .

blina do -Chołma, uznajo Kościuszkę najwyższym

naczolnikiem i ogłasza akt powstania, do którego łączą się również obywatele wojowództwa chełmskiego i lubelski Na di swego mia-

nujo jenerała Grochowskiogo, 3) Żmudź. Tegoż dnia przybywają: Niesiołowski, szef 6. pulku litewskiego, Romuald Godroić jenerał major, — Antoni Prozor, wojewodzie Witebski, i Piotr Zawisza, sędzia ziemski Kowieński do Szawli, miasta zjazdowogo na Żmudzi i ogłaszają powstanie. Przyłączył się do nich brygadyer Sulistrowski, stojący na czele 1. brygady w Szawlach, i jenerał major Chlewiński. — Po złożeniu przysięgi dżają się wyżej wymienieni patryoci w różne strony, celem zjednania reszty wojsk litowskich dla sprawy narodowej. Gedroić udał się natychmiast na czole 200 jeźdźców do Szat, gdzie stał pułk Kossakowskiego, podkonorzego Kowieńskiego; po drodze zabrał ze sobą kilka drobnych oddziałów.

17 kwilenia. Załoga warszawska, wsparta pomocą ludności miejskićj uderza na wojsko rosyjskie. Siła zbrojna polska obejmuje: „2 bataliony gwardyi 1 H 2 batali

9, — y u

— rota gwardyi węgierskiej "(chorągwi marszałkowskiój), trzy roty kanonierów, — dwie roty fizy- Jierów artyleryjskich, 80 saperów, 3 roty skarbowej komisyj, 4 szwadrony gwardyi konnej, 2 szwadrony kawaleryi narodowej i 3 szwadrony ułanów królewskich, ogółem około 2000 ludzi. — Wojsko rosyjskie liczyło: 9 batalionów pełnych piechoty, 9 szwadronów jazdy oprócz Kozaków, razem przeszło 8000 żołnierzy, — będących pod komendą 10 jenerałów. Artylerya rosyjska posiadała dział 36. Walka trwała do drugiego dnia, i skończyła się zupełnem zwycięstwem Polaków, oswobodzeniem Warszawy od Moskali.

18 kwietnia: Żmudź.. 1): W okolicę miasteczka Bzat przybył Gedroić: (patrz 16 kwiet. 3) i stoczył potyczkę z komondantami Rosyi przychylnemi; dwóch z nich wziął do niowoli. Złączył się z nim szwagier jego, pułkownik Szteytyn; obaj udali się ku Wilnu. 2) W tymże czasie odnieśli: Niesiołowaki, szof. G. pułku litowskiogo i brygadyer Salistrowski zwycięstwo nad pułkiem Kossakowskiego w: Wilkomierzu i udali' się ku Wilnu. 3) Chlewiński udał się do Rosienic, gdzie przyłączyła się do niego brygada Kossakowskiego.

21 k Henryk Dąb „ wicobrygadyer, zebrał tałych po Madalińskiego wojsk w okolicy Ostrołęki i Pułtuska i począł niepokoić Moskali. Na dniu 21 kwietnia rozproszył oddział rosyjski pod Tykocinami.

22 k po drugim rozbiorze Polski wojska FANowO na Ukrainie dowiadują się o - i ierzają połą-

efni, 1 )

H

tn 1) Rozlok

Pp

Działyńskiego,.

czyć się z nim. Brygadyor Kopeć opuszcza Polesie kijowskie i na czele oddziału 600 jazdy (tak zwanćj brygady Pińskićj) udał się w marsz do Polski. 2) Litwa. W nocy z dnia 22 na 23 kwietnia uderza załoga pojska w Wilnie na wojsko rosyjskie i odnosi zwycięztwo. Moskalo mieli wojska 1800; siły polskie, na których czele stanął młody pułkownik inżynicrów, Jakób Jasiński, wynosiły '4 kompanie czyli głów około 300. Z pomocą mieszczan wycięło wojsko polskie około 200 Moskali, — przeszło 1000 wzięło do niowoli, reszta uszła z miasta.

23 kwielnia. 1) (patrz 22 kwietnia 1). Opuściły kordon rosyjski: 500 artyleryi polskiej, regimenta piesze Malczewskiego i Ilińskiego i reszta pułku koronnego Wielkićj Buławy i księcia Wirtembergskiego i dążą do Polski. Jedna część wojsk tych nocuje w Ołyce: 2), Warszawa. Tegoż dnia wzywa Mokronowski, komendant Warszawy, oddział fizylierów załogujących w Siedlcach i Białym Stoku, pułk Bielaka będący w Janowie i brygadę Ożarowskiego, aby przybyły do Warszawy.

24 kwietnia. 1) Litwa. Do Wilna przybywa konnica polska i ściga uszłą wczoraj artyleryę rosyjską ku Grodnu. 2) Część wojsk polskich, uszłych z kordonu rosyjskiego (patrz 23 kw. 1), nocuje w Wiśniowcu, 5 mil od Brodów.

25 kwietnia. Kościuszko (patrz 4 kwietnia), wzmocniwszy korpus swój przez pospolite ruszenie do 9000 głów, opuszcza obóz pod Bossutowem i udaje się w pochód ku Igołomii, gdzie stawa tego

samego dnia wieczorem.

u: kwielnia. 1) Kościuszko (patrz 25 kw.) opuszcza obóz pod Igołomią i udaje się przez Wawrzyńczyce, Brzesko słomiane pod Brzesko. 2) Warszawa. Przybywa do Warszawy brygadyer Ożarowski, (patrz 23 kw. 2) i zdaje raport, o jego brygada, złożona z 1050 głów, stanęła na noc w Stanisławowie. W brygadzie jego znajduje się podpułkownik Kijeński z 250 fizylierami, 40 ochotnikami i dwie armaty. — Tego samego dnia przybywa takłe do Warszawy major z regimentu fizylierów Szuszkowski ze Siedlec — (patrz 23 kw. 2.) 3 Pułk konny ochotniczy pod komondą K waśniewskiego op W: ścić okolicę z oddziałów

ę aby oczy rosyjskich. 4) Litwa. Pułkownik Stefan Grabowski wychodzi z Wilna na czole 300 ludzi wyborowych 7 pułku, 60 jazdy i 2 armat dla obserwacyi Moskali zbierających się pod Niemenczynem. 5) Ukraina (patrz 22 kw. I1.). Jenerał Łazniński opuszcza na czele jedenastu szwadronów miejsce swego pobytu, przeprawia się przez Dniestr na Wołoszczynę i dąży do Galicyi w celu

P

2 kwietnia. 1) Warszawa. Przybywa do Warszawy brygada Ożarowskiego (patrz 26 kw. 2)

reszła regimentu fizylierskiego i dwie ać | wicebrygadyera Dąbrowskiego (patrz 21 kw.) Ż) Litwa. Pułkownik Stefan Grabowski uderza pod Niemenczynem (patrz 26 kw. 4) na 4 kroć liczniejszy korpus moskiewski, ale przed przeważającą liczbą nieprzyjaciela zmuszony się cofnąć. Po bitwie przybywa major Ejdziatowicz z 150 końmi; wojsko polskie wróciło do Niemenczyna, ale nieprzyjaciel już był ustąpił.

28 kwietnia. 1) Kościuszko (patrz 26 kw. 1) opuszcza obóz pod Starem Brzeskiem i staje pod Witowem. 2) Warszawa. Hauman, pułkownik i komendant regimentu Działyńskiego, opuszcza na czele tegoż regimentu z kawaleryą 1 artyleryą Warszawę, colem oczyszczenia okolicy z Moskali. 3) Ukraina (patrz 22 kw. 1.) Brygadyer Wyszkowski opuszcza na czele swój brygady (dawniejsza Dzierzka) liczącej około 1000 koni załogę w Pohrebiszczach, 70 wiorst od Berdyczewa i uchodzi do Polski, w celu połączenia się z powstaniem.

29 kwietnia. 1) Kościuszko (patrz 28 kw. 1) rozkłada się obozem w Opatowcu pod Winiarami. 2) Hauman (patrz 28 kw. 2) raportuje z Jezierny, że spodziewa spotkać się nazajutrz z nieprzyjacielem.

30 kwietma. 1) Kościuszko (patrz:29 kw. 1) rozpuszcza włościan zgromadzonych w swym obozie

rzez pospolite ruszenie z województwa krakowskiego patrz 25 kw. 1) i usiłuje w ich miejsce uzbroić 2) Hauman (patrz 29

włościan sandomierskich. ź rzed nim

kw. 2) raportuje, że Moskale cofnęli się ku Puławom. 3) Jenerała rosyjskiego gelstroma obserwują: pułk ochotniczy konny waśniewskiego

wemu Miastu. 2) Jenerał Grochowski (patrz 16 kw. 1 i 2) łączy się nad Bugiem z oddziałami przybyłemi z Ukrainy, a mianowicie z pułkiem 1. i 6. brygady Peterhorskićj i z regimentem 18. ordynacyi Ostrogskićj. 3) Wyszkowski (patrz 1 maj 2), przeszedłszy granicę austryacką, dąży przez Ożechowice, Zbaraż i Podkamień ku Dubience.

3 maj. 1) Kościuszko (patrz 29 kw. 1) opuszcza obóz pod Winiarami i przybywa do Wiślicy. 2) Hauman (patrz 2 maj 1) niepokoi Moskali pod Nowem Miastem i przepędza ich za kordon pruski ku Rzęczycy.

4 maj. V) Kościuszko (patrz 3 maj 1) ciągnie przez Nowe Miasto, Korczyn i staje obozem pod Wójczą. 2) Jenerał Grochowski (patrz 2 maj 2) stanął obozem w Lublinie; Moskale cofają się przed nim; idzie potem dalej ku Włodzimierzowi, aby się połączyć z oddziałami ukraińskiemi Kopcia i Łaznińskiego. 3) W województwie rawskiem ogłasza CH Kajetan Wojczyński powstanie, tworzy oddział ochotników i niepokoi

Moskali.

6 maj. Kościuszko (patrz 4 maj 1), wzmocniwszy korpus swój do 9,000 głów, nie czuje się jeszcze na siłach do zaczepienia wojsk rosyjskich ; wzywa przeto jenerała Grochowskiego (patrz 4 maj 2), aby się z nim połączył. W jego miejsce wysyła dla zabezpi ia Bugu H którego mianował jenerałem, i rozkazał mu w tym celu polączyć się z oddziałem Wedelszteta pod Lublinem. Opuściwszy Wojczą, przybywa Kościuszko przez Pacanów do Połańca i tu zakłada na miejscu, z natury

b obóz i wz ia go bateryami, palisa-

(patrz 26 kw. 3) i pułk ułanów Woj skiego. 4) Litwa. Do Wilna przybywają ze swymi ochotnikami: jenerał-major Giedrojć (patrz 18 kw. 1), Niesiołowski, szef pułku 6, pułkownicy Meyen i Rymiński, brygadyer Sulistrowski (patrz 18 kw. 2), major Ejdziatowicz (patrz 27 kw. 2) i składają rzysięgę na akt powstania. 5) Wyszkowski patrz 8 kw. 3) zaopatruje się w Białorękawach, gdzie stał rosyjski pułk konny, w kulbaki, których mu niedostawało, i udaje się z oddziałem swym w stronę Starego Konstantynowa.

1 maj. 1) Hauman (patrz 30 kw. 2) staje w Warce, a nie zastawszy tu Moskali, idzie do Lichaniec i ściga ich ku Nowemu Miastu. Wojciechowskiemu da 30 kw. 3) poleca, aby się z nim złączył w Błędowie. 2) Wyszkowski (patrz 30 kw. 0) stacza bitwę pod Pochoryłem, pół mili od St. Konstantynowa, poraża Moskali, zabija ich 800. zabiera im 7 dział, chorągiew i kasę, zawierającą 53,400 rubli, poczem przechodzi do Galicyi.

2 maj. 1) Hauman (patrz 1 maj. 1) rozkłada się obozem pod 'Białobrzegami, uderza na Moskali, przeprawiających się przez Pilicę, i zadawszy im znaczne straty, ciągnie za nimi ku No-

dami i szańcami.

6 maj. Zaledwie ukończył Kościuszko prace około umocnienia obozu swego pod Połańcem (patrz 5 maj), nadciąga rosyjski jenerał Denisow ze silnym korpusem, rozkłada się obozem naprzeciw armii polskićj i ponawia codzienne ataki, które przecież Polacy bez znaczniejszych szkód odpierają.

9 maj. Obywatele powiatu Grodzieńskiego gromadzą się w Sokolce i ogłaszają powstanie; przewodniczy im Franciszek Boufiał. Jeneralnym komendantem mianowany został Konstanty Jelski.

14 maj. Wyszkowski (patrz 2 maj 3), wzmocniwszy wśród 12 dniowego marszu swego w Galicyi brygadę swą 900 ochotnikami stawa pod Dorohuskiem w pobliżu Dubienki. Na rozkaz Kościuszki objął k: dę nad zeb i tu oddział wojsk, a mianowicie: nad 800 ludźmi piechoty regularnćj.

200 kawaleryi Drygady pińskiej, Kopkw. 1).

„ „

cia (patrz » 450 „ z pułku Zagurskiego, (pat. 6 kw.) » 1600 „ kosynierów i pikinierów zebranych

z okolicy: ge

2000 ludzi obejmował oddział przyprowadzony przez Wyszkowskiego.

Korpus ten ciły, liczący ogółem przeszło 5000 ludzi, strzegł brzegów Bugu, nad którym z przeciwnój strony obozował silny korpus rosyjski i przez rzekę przeprawić się usiłował. Pomiędzy obu korpusami zachodziły codzienne to mniejsze to większe utarczki aż do 5 czerwca.

18 maj. V) Korpus, obserwujący Moskali nad Bugiem, (patrz 14 maj) wz ia jenerał Gr ki dywizyą piechoty i kapitan Krokowski z pułku Gorzeńskiego, który przyprowadził 60 wojska regularnego i 120 kosynierów. Wyszkowski (patrz 14 maj) zasłania przed Moskalami Chełm. 2) Jenerał Hauman (patrz 5 maj) w pochodzie nad Bug przybywa z dywizyą swoją pod Krasnystaw. 3) Sonerat Grochowski, wezwany przez Kościuszkę (patrz 5 maj), aby się 7 nim połączył, przeprawia się przez Wisłę pomiędzy Szydłowcem a Pińczowem, w pobliżu Zawichostu i prowadzi Kościuszce 5,000 wojska regularnego, a mianowicie, I. piechoty: część regimentu swego, regimentu Raczyńskiego, regimentu Brodowskiego i kilka kompanii fizylierów Ks. Michała Lubomirskiego. JI. jazdy: część brygady Biernackiego, Wyszkowskiego, Kopcia i pułku Ks. Wirtomberskiogo.

Korpus Kościuszki liczy po złączeniu się z korpusem Grochowskiego 14,000 głów i to, wojska regularnego:

. w piechocie: Części regimentu 1. Ożarowskiego, pod komendą Grochowskiego. 2. Wodzickiego. 3. Czapskiego. 7. Brodowskiego (łanowego). 9. Raczyńskiego. 13. Ks. Michała Lubomirskiego. w kawaleryi: Madalińskiego. Mangeta. Biernackiego. Wyszkowskiego. „ „ Kopcia. , Część pułku Księcia Wirtembergskiego Nr. 6. Artylerya Kościuszki wzmocniona 28 armatami Grochowskiego obejmowała do 40 dział.

z wojska ochotniczego:

ma Kościuszko około 6000 kosynierów i pikinierów.

19 maj. 1) Jenerał Mokronowski (patrz 23 kw. 2) prowadzi z Warszawy posiłki Kościuszce, obozuje pod Rawą. 2) Jenerał rosyjski Denisow, oblegujący Kościuszkę, dowiedziawszy się o nadejściu jenerała Grochowskiego, uchodzi spiesznie w nocy z 19 na 20 ku Pińczowu. 3) Litwa. Z Wilna wychodzi korpus wojska narodowego litew-

| skiego ku granicom Kurlandyi; towarzyszy mu komisarz wojenny Wawrzecki. W korpusie tym znajduje się brygadyce Sulistrowski, porucznik Syruć i porucznik Dąbrowski.

20 maj. 4) Kościuszko (patrz 18 maj 3), dowiedziawszy się o odejściu wojsk rosyjskich, porządkuje swój obóz i udaje się za nimi w pochód. Wieczorem staje pod Sieczkowem. 2) Wicebrygadyer Dąbrowski (patrz 27_kw. 1) uciera się pod Grójcem z Prusakami. 3) Wawrzecki (patrz 19 maj 3) wysyła brygadyeru Sulistrowskiego do Chlebowa nad granicą Kurlandyi.

21 maj. 1) Kościuszko (patrz 20 maj 1) opuszcza obóz pod Sieczkowem i staje pod Borkowem. Z miejsca tego mianuje: Jakóba Jasińskiego, Grabowskiego i Chlewińskiego jenerał-lejtnantami i powierza każd z nich dę nad osobnym korpusem litewskim. 2) Brygada Łaźnińskiego przerzyna się z Czerwonćj Rusi (patrz 22 kw. 1) przez Wołoszczyznę do Polski i nocuje w Zborowie w Galicyi.

22 maj. 1) Gładyszewski, pułkownik pikinierów, stacza utarczki w okolicy Białój. 2) Kościuszko dowiedziawszy się od jenerała Grochowskiego, że nad Bugiem (patrz 14 maj) wkroczyli Moskale pod komendą jenerała Zagrajskiego na Wołyń i ciągną ku Chełmu, ponawia rozkaz dany jenerałowi Haumanowi, operującemu jeszcze w okolicy Radomia (patrz 18 maj 2), aby się połączył z jenerałem Wedelsztetem w Lublinie i udał się z nim pod Chełm, Wyszkowskiemu z pomocą (patrz 18 maj).

23 maj. Jenerał- major powiatu rosieńskiego, "Tyszkiewicz, wychodzi z obozu pod Szawlami z oddziałem strzelców, ułanów i z 5 armatami i idzie do Meszkencin obserwować Moskali w Janiszkach.

25 maj. 1) Kościuszko (patrz 21 maj 1) ciągnie.przez Wodzisław, Konary do Przyłęki. 2) Litwa. Korpus litewski wychodzi z obozu pod Gawią i dąży dwoma kolumnami, pod komendą Jasińskiego (patrz 22 kw. 2) i Chlewińskiego ku Lidzie. Stanąwszy w okolicy Lipniszek, obserwuje ruchy nieprzyjacielskie. :

26 maj. 1) Kościuszko (patrz 25 maj 1) stawa obozem pod Jędrzejowem. 2) Jen. Hauman i Wedelsztet, złączywszy stósownie -do rozkazu Kościuszki (patrz 22 maj 2 i 6 maj) korpusy swe pod Lublinem, maszerują ku Chełmu. (patrz 18 maj 1) Po odejściu Haumana z województwa rawskiego (22 maj 2) obejmuje obronę tćj prowincyi Michał Wiellorski. 3) Łaźniński (patrz 21 maj 2) przebywa ze swą brygądą w Krystynopolu.

27 maj. Zieliński, jenerał, na czele oddziału wojska regularnego, wzmocnionego ludem uzbrojonym, obserwuje w okolicy Starołęki wojska pruskie, obozujące nad Narwią i stacza -z niemi utarczki.

28 maj. 1) Wojska polskie pod dowództwem jenerała powstania telszewskiego: Wojtkiewicza, rozkładają się kordonem od Kurlandyi i zasłaniają powiaty: upitski, bracławski i Księstwo żmudzkie. 2) Jenerał-major powiatu kowieńskiego, Prozor, stojący na czele 8,000 oddziału ochotniczego pod Birzami, stacza częste utarczki z Moskalami.

29 maj. Kościuszko (patrz 26 maj 1) obozuje pod Krzęcicami.

30 maj. Brygadyer Dąbrowski (patrz 20 maj 2) odebrał pozwolenie formowania pułku lekkićj jazdy, który nazwał pułkiem Mazurów. Obozuje pod Gostomią.

„1 czerwiec. 1) Kościuszko wysyła jen.-lejtnanta Zajączka nad Bug (patrz 14 maj), aby objął naczelne dowództwo nad zgromadzonemi tamże oddziałami wojsk polskich. 2) Żmudź. W województwie żmudzkiem stacza wojsko polskie, w którego obozie przobywa Wawrzecki (patrz 19 moj 3), utarczki z wojskami rosyjskiemi.

3 czerwiec. Kościuszko (patrz 29 inaj) stawa obozem pod Jędrzejowem.

4 czerwiec. Litwa. Kościuszko oddaj Ine dowództwo nad siłą zbrojną litewską Michałowi Wielhorskiemu (patrz 26 maj 2) i stawia pod rozkazy jego jenerala Wawrzeckiego, działającego na Źmudzi (patrz 1 czorwca 2), obozującego pod Bowskiem, i jenorała Chlowińskiego (patrz 21 maja 1) obozującego pod Słonimem.

6 czerwiec. 1) Kościuszko (patrz 3 czerw.) obozuje pod Rawką. 2) Do obozu Wyszkowskiego (patrz 14 maj) nad Bugiem przybywają: — Jenorał Kajetan Ożarowski z Podlasia i jenerał Wedolsztet na czele swych korpusów (patrz 26 maj 2). = Major Hauman (patrz 26 maj 5 7 regimentem Działyńskiego. — Jeneral-lejtnant Zajączek wprost z obozu Kościuszki (1 czerw, 1) z rozkazem objęcia dowództwa, któro mu też Wyszkowski natychmiast oddaje.

6. czerwiec. 1) Kościuszko (patrz 5 czer. 1) przybywa pod Szczekociny i stacza bitwę z połączonemi wojskami rosyjskiemi i pruskiemi ; Polaków padło 1000. — Po bitwie nadchodzą Kościuszce z Warszawy$'posiłki: brygada Kołyski i artylerya (patrz 193maja 1). 2) Na prawym brzegu Bugu obozuje 5000 Moskali, pod dowództwem jenerała Zagrajskiego, drugie 5000 pod komendą jen. Derfoldena idziejim z pomocą. Jenerał Zajączek (patrz

5 czerw. 2) daremnie usiłuje połączeniu się obu.

korpusów przeszkodzić,

7 ceerwiec. 1) Kościuszko (patrz 6 czerw. 1) dąży przez Okszę pod Małagoszcz. 2) Nad Bugiem (patrz 6 czerw. 2) łączą się oba korpusy rosyjskie. Zajączek zajął silne stanowisko pod Chełmem i oczekuje ataku Moskali. 3) Ze Sokołowa wychodzi nowo w województwie podlaskiem uformowany ba-

_31

talion regimentu 18 jenerał-majora Krasińskiego z artyleryą i armatami do ziemi lubelskićj dla zasłonięcia granic pruskich; — komendę nad nim objął podpułkownik Niewiadomski.

8 czerwiec. 1) Nad Bugiem uderzają Moskale (patrz 7 czerw. 2) na obóz Zajączka pod Chełnem. Wojsko polskie, odniósłszy znaczne straty, opuszcza Chełm, cofa się na trakt Krasnostawski i staje obozem w Piaskach. Moskale_ udają się pod jen. Derfeldenem ku Litwie. 2) Litwa. Pod Grodnem -przechodzi korpus księcia Sapiehy pod komendę jenerała Bielaka.

9 czerwiec. Kościuszko (patrz 7 czerw. 1) maszeruje przez Chęciny pod Kielce.

10 czerwiec. 1) Kościuszko (patrz 9 czerw.) staje obozem pod Zagdińskiem. 2) Warszawa. Jenerał Sierakowski obozuje pod Błoniem. 3) Zajączek (patrz 8 czerw. 1) z obozu pod Piaskami dąży ku Lublinowi. W drodze odbiera rozkaz od Kościuszki, aby się cofnął ku zasłonieniu War-

szawy.

w czerwiec. $) Kościuszko (patrz 10 czer.) rozkłada się obozem pod Lipowem Polem. 2) W skutek nieporozumień j zaszłych między jenerałem Zajączkiem, a podkomendnymi mu Jenerałami, przechodzi na rozkaz Kościuszki jenerał Ożarowski (patrz b czerw. 2) do korpusu jenerała Mokronowskiego, a komendę nad brygadą jego obejmuje jenerał Rzewuski. Jenerał Wedelsztet opuszcza zupełnie służbę w wojsku” polskiem i wraca do Niemiec.

13 czerwiec. 1) Jenerał-major powiatu szawelskiego, Stetkiewicz, przebywa na czele oddziału, ochotniczego, na granicy Kurlandyi i stacza z Moskalami częste utarczki. 2) Kościuszko (patrz 11 czerw.) maszeruje przez Szydłowiec pod Wysocko. 8) Zajączek (patrz 10 czerw. 3) przechodzi z korpusem swym przez Wisłę po przygotowanym moście pod Puł; i, p w celu połączenia się z Kościuszką udaje się w Radomskie. 4) Zajączek wysyła z korpusu swego majora Liberadzkiego na czele 500 jazdy i jednój kompanii strzelców na Wołyń, aby tamtejszych mieszkańców nakłonić do powstania. ,

14 czerwiec. 1) Kościuszko (patrz 13 czer. 2) ciągnie z armią swą przez Radom pod Kozłowo. ?) Zajączek (patrz 13 czerw. 3) obozuje między Markuszowem a Kurowem; awangarda jego, licząca; 400 głów, stoi w Lublinie. 3) Pod Krakowem ukazuje się wojsko pruskie.

15 czerwiec. $) Kraków. (Patrz 14 czer. 3). Prusacy zajmują Kraków. Garnizon polski krakowski przechodzi z armatami do Galicyi. Austryacy rozbrajają go na granicy. 2) Litwa. Wielhorski (patrz 4 czerw.) przybywa do Wilna i obejmuje naczelną komendę nad siłą zbrojną Jitewską.

Wieczorem odbiera od wojska przysięgę. 3) Je-' nerał Michał Ogiński na czele oddziału 300 konnych ochotników, zorganizowanych i 'utrzymy=" wanych własnym kosztem, połączonego z 200 kon- | nicy regularnej, zostającej pod komendą majęra Korsaka, opuszcza Wilno i przybywa do Rakowa, | zkąd zamyśla udać się do Mińska, a potem na | Białą Ruś, w celu wywołania tamże powstania.

16. czerwiec. 1) Warszawa. W skutek cof- ; nięcia korpusu Zajączka pod Warszawę, rozkazuje | Kościuszko jenerałowi Sierakowskiemu (10 czerw. | 2) opuścić na czele 4000 ludzi obóz pod Błoniem i udać się w Lubelskie i na Podlasie, zkąd po złączeniu roproszonych oddziałów ochotniczych ma dą- | żyć ku Brześciowi Litewskiemu, celem zasłonienia , Warszawy z prawego brzegu Warty. 2) Pod Bło- | niem obejmuje naczelnictwo, w miejsce ustępującego | Sierakowskiego, dotychczasowy komendant War- | szawy, jenerał Mokronowski, który powołuje do | swego obozu brygadyera Henryka Dąbrowskiego | (patrz 30 maj). Na pełnomocnika rządowego i w obozie jego zamianowała Rada Wybickiego Józefa. | 3) W miejsce ustępujacego Mokronowskiego powołuje | Kościuszko jen. Orłowskiego. 4) Żmudź. Bryg. Su- | listrowski (patrz 19 maj 3), przebywający na Żmudzi, | colhął się przed przeważającą siłą rosyjską ku Ko- | bolnikom; Moskale zajmują Birże. 5) Jen. Ogiński (patrz 15 czerw. 3), w pochodzie ku Mińskowi, ! obskoczony przez 3 razy liczniejsze wojsko moskiew- | skie w Wiszniewie, słacza niepomyślną utarczkę i cofa się ku Wilnu.

18 czerwiec. 14) Kościuszko (patrz 14. czer. 1) staje obozem pod Jedlińskiem. 2) Wielhorski (patrz 15 czerw. 2) wysyła 6. pułk pieszy litewski na Źmudź w pomoc Sulistrowskiemu (patrz 16 czerw. 4). 3) Z woli Kościuszki obejmuje jenerałmajor Nagurski naczelną komendę nad siłą zbrojną Księstwa Źmudzkiego.

19 czerwiec. Kościuszko (patrz 18 czer. 1) | stanął obozem pod Warką. i

22. czerwiec. Kościuszko (patrz 19 czerw.) ; obozuje pod Przybyszewem. !

23. czerwiec. Kościuszko (patrz. 22 czerw.) | ciągnie przez Grójec i stawa pod Gołkowem.

24 czerwiec. 1) Litwa. Jenerał Chlewiński (patrz 4 czerw.) na czele 4000 ludzi obserwuje jenerała rosyjskiego księcia Cecyanowa. 2) Jenerał Wielhorski (patrz 15 czerw. 2) na czele 4500 ludzi zabiega drogę kolumnie rosyjskićj Bennigsena, posuwającećj się ku Wilnu.

25 czerwiec. 1) Jenerał Jasiński (patrz 25 maj 2) z majorem Ejdziatowiczem opuszcza obóz pod Równem Polem i uderza na jenerała rosyjskiego Bennigsena (patrz 24 czerw. 2) obozującego pod Sołami. Wieczorem przychodzą Moskalom posiłki; jenerał Knoring łączy się z Zubowem i Bennigsenem

i obejmuje dowództwo. 2) Powstańcy litewscy wkraczają do Libawy, miasta stołecznego Kurlandyi. 26 czerwiec. 1) Warszawa. Do obozu Mokronowskiego (patrz 16 czerw. 2) pod Błoniem przy bywa brygadyer Dąbrowski z pułkiem swoim Mazurów (patrz 30 maj i 16 czerw.) i książę Józef Poniatowski. 2) Litwa. Korpus jen. Jasińskiego (patrz 25 czerw. 1) staje obozem w Szumskiem. Jasiński, niechętny Wielhorskiemu, składa dowództwo (patrz 21 maj 1) i oddaje mu komendę. Jen. WieJhorski obejmuje dowództwo nad oddziałem Jasińskiego, i dyrekcyą nad jen. Chlewińskim w Słonimie (patrz 24 czerw. 1) i jen. Wawrzeckim na Żmudzi (patrz 4 czerwiec). 8) Podpułkownik Niewiadomski z majorem pikinierów Roltzbergiem (patrz 7 czerw. 3 obozuje pod Radziłowem. 27. czerwiec. V) Wybucha powstanie w ziemi wizkićj. Jenerałem-majorem powstania obrany Chryzostom Opacki, pułkownikiem Rajmund Rembicliński. 2) Niewiadomski (patrz 26 czer. 3) obozuje w Wiznie, gdzie oczekuje przybycia korpusu Karwowskiego, który ma tamże przybyć. 28 czerwiec. 1) Wybucha powstanie w Kur- . landyi (patrz 25 czerw. 2). Jenerałem-majorem owstania mianowany Mirbach. — Wieczorem przybywa do Libawy jenerał-lejtnant Wawrzecki (patrz 1 czerw. 2) i Nagurski (patrz 18 czerw. 3), również jenerał-major powiatu telszewskiego, Wojtkicwicz (patrz 28 maj). 2) Major Liberadzki (patrz 13 czerw. 4) stawa pod Włodzimierzem i wypiera stojącą tu załogę rosyjską.

9 czerwiec. 1) Kościuszko (patrz 23 czer.) obozuje pod Gołkowem. ?) Zajączek (patrz 14 czerw. 2) stawa z korpusem swym w Golchowie w pobliżu Raszyna, gdzie stacza bitwę szczęśliwą z Moskalami. Odbiera tu ponowny rozkaz od Kościuszki, aby Hijkah pod Warszawę, gdzie ma zająć stanowisko w Czystem pod Wolą. .

30 czerwiec. Kościuszko (patrz 29 czerw.) obozuje pod Pradzką Wólką. |

1 lipiec. 1) Warszawa. Zajączek w marszu pod Warszawę (patrz 29 czerw. 2) obozuje w okolicy Warki i zasłania lewe skrzydło Kościuszki; — Mokronowski w Błoniu zasłania prawe (patrz 26 czerw. 1). 2) Jenerał - major Karwowski (patrz 27 czerw. 2), połączywszy się z korpusem Niewiadomskiego w Wiźnie, wysyła jednę kolumnę pod komendą rotmistrza Adzikiewicza do Komelsk, gdzie tenże stoczył utarczkę z wojskami pruskiemi. 3) Litwa. Jenerał - lejtnant Wielhorski obozuje pod Szumskiem (patrz 26 czerwiec 2).

3 lipiec. 1) Warszawa. Rada Najwyższa udziela pozwolenia Sierzpińskiemu uformowania; pułku Kozaków. 2) Patrole korpusu Mokronowskiego (patrz 26 czerw. 1) staczają utarczki z patrolami wojsk pruskich, zbliżających się pod Warszawę.

3) Żmudź. Korpus Sulistrowskiego (patrz 18 czerw. 2), nad którym główną komendę objął jen.- major ' Romuald Giedrojć (patrz 30 kwiecień 4) wytrzymuje w obozie pod Poszołatami, ataki kilkadniowe Moskali. — W korpusie tym znajdują się: Sulistrowski, Giełgud, BErdman i inni oficerowie wyżsi. 4) Korpus Karwowskiego (patrz 1 lip. 2) stacza utarczki z wojskami pruskiemi. 5) Litwa. Moskale ukazują się w okolicy Brześcia.

4 lipiec. raina zastępcą i pełnomocnikiem Rady Najwyższej na przestrzeń od Warszawy aż do granicy grodzieńskićj i oddaje mu pod dyspozycyą: jenerał-majora Sierakowskiego (patrz 16 czerw. 1), jenerał-majora Cichockiego, oraz wszystkie dywizye, przebywające w tój okolicy. 2) Major Liberadzki opuszcza po sześciodniowym pobycie Włodzimierz (28 czerwiec 2) i idzie na Łuck, a potem na Krzemieniec.

6 lipiec. 1) Zajączek (patrz 1 lip. 1) obozuje pod Warką nad Pilicą. 2) Jen. Karwowski obozuje pod Lachowem w ziemi bielskiej. 3) Około Warszawy gromadzą się wojska pruskie i rosyjskie.

6 lipiec. 1) Kościuszko (patrz 30 czerw. 1), widząc 7 ostrożnego posuwania się wojsk nieprzyjacielskich, że usiłują upatrzyć słabą stronę u któregokolwick korpusu polskiego, zajmującego odleglejsze stanowisko, aby go zaatakować i od reszty wojsk odciąć, a tem samem przystęp do Warszawy sobio ułatwić, postanawia stanąć pod stolicą jak najwcześnićj i wszystkie okoliczne korpusy tamże skoncentrować. 2) Pułkownik Kwaśniewski (patrz 30 kwiec. 3) stacza bitwę pod Kolnem nad Narwią z wojskami pruskiemi, idzie z pomocą jen. Karwowskiemu, (patrz 5 lip. 2) poczem udaje się w marsz do Borkowa. 83) Litwa. Moskale zajmują Brześć, po oddaleniu się z niego załogi polskićj (patrz 3 lip. 5). kaja

7 lipiec. 1) Litwa. Do Brześcia (patrz 6 lipiec 3) wchodzą wojska rosyjskie pod dowództwem jenerałów: Derfeldena, Zubowa, Zagrajskiego i Lascyego, ?) Jen. Sierakowski (patrz 16 czerw. 1) stacza potyczkę z Moskalami w Międzyrzeczu i udaje się w pochód ku Słonimowi.

8 lipiec. 1) Kościuszko (patrz 6 lipiec 1) posuwa się przez Piaseczno i Slużewiec i staje obozem pod RKaszynem. 2) Major Liberadzki (patrz 4 lipiec 2) przybywa do Krzemieńca. .

9 lipiec. 1) Kościuszko, ostrzeliwany przez wojska pruskie, dąży pod Warszawę. 2) Mokronowski stacza pod Błonią potyczkę z wojskami pruskiemi i zmusza je do cofnięcia się o milę za Błonie, przez co ułatwia Kościuszce przystęp do Warszawy. 3) Zajączek (patrz 5 lipiec 1), w pochodzie pod Warszawę, przybywa do Gołkowa i stacza bitwę z jenerałami rosyjskimi: Denissowem i Chruszczewem. 4) Jenerał-major Sierakowski (patrz 7 li-

1) Kościuszko mianuje Jana Ho-

piec 2) opuściwszy Grochow, posunął się do Garwolina, gdzie się złączył z jenerałem Skilskim, jenerał-majorem powiatu garwolińskiego: stoczywszy pod Radzynem utarczkę z Moskalami, staje obozem pod Lhcyn 5) Major Liberadzki (patrz 8 lipiec 2) obozuje w Krzemieńcu. 6) Wojska austryackie wkraczają w granice Polski pod pozorem strzeżenia bezpieczeństwa Austryi.

10 lipiec. 1) Pod Raszynem atakują Prusacy korpus Kościuszki, ale odparci, cofają się z dotkliwą stratą. 2) Kościuszko (patrz 8 lipiec 1) opuszcza obóz w Raszynie, duje odsiecz Zajączkowi, którego Moskale powtórnie zaatakowali pod Gołkowem i zbliża się pod Warszawę, gdzie stawa pod Królikarnią. 3) Moskale atakują obóz Romualda Gedrojcia w Poszołatach (patrz 3 lipice 3). 4) Litwa. Moskale pokazują się w okolicy Wilna, poczem idą ku Sołom. Jen. Wielhorski (patrz 1 lipiec 3) zostawia obóz w MNiewierzu pod Wilnem pod komendą jenerała Grabowskiego i na czele

ilkutysiącznego oddziału idzie za nimi ku Lidzie. Jen. Chlewiński (patrz 26 czorw. 2) obozuje pod Zerną. — Zgromadzone wojska polskie pod Warszawą dzielą się na trzy obozy: I'obóz Mokronowskiego, złożony z 8 batalionów piechoty i 18 szwadronów jazdy, stanął pod Marymontem i zasłania: wieś Młociny, las pod Bielanami, wieś Warszawę i Powązki. II obóz pod komendą Zajączka, obejmujący 6 batalionów piechoty i 9 szwadronów jazdy, rozłożył się pod Czystem i bronił: Czystego i przestrzeni z lewej strony ku wiosce Jeruzalem gdzie poczynał się lewem skrzydłem III obóz Kościuszki, złożony z 20 batalionów piechoty i 30 szwadronów jazdy; stanowisko zajął pod Mokotowem; zasłaniał: Królikarnią, Czerniaków i resztę okolicy aż do Wisły. Wojsko polskie pod Warszawą liczy ogółem 22,000 żołnierza, z których połowa była wojskiem regularnem; artyleryi było do 100 dział. — Rzut oka na rozkład reszty armii powstańczćj w początkach oblężenia Warszawy. Z mudź: Wawrzecki ma około 1000 wojska regularnego i 4000 powstańców; wojskiem dowodzić Giedrojć i Niesiołowski. Litwa: Wiolhorski ma około 6000 w okolicach Wilna, Chlewiński około 6000 pod Slonimem, Sierakowski około 4000 w okolicy Brześcia Litewskiego. Nad Narwią: Vichocki około 3000, oprócz tego operują tamże mniejsze oddziały: Karwowskiego, Zielińskiego, Niewiadomskiego:i Kwaśniewskiego. Że wazystkiem obejmuje armia polska na całym teatrze wojny około 20,000 wojska regularnego i 35,000 ochotniczego.

1llipiec. Opuszczony przez Kościuszkę obóz w Raszynie (patrz 10 lip. 2) zajmują z rana wojska pruskie nadeszłe z Nadarzyna. Wieczorem nadciąga tu dotąd oddział rosyjski. 2) Litwa. Jenerał Siera-

kowski (patrz 9 lipiec 4), wsparły znacznym od- | działem powstańców, zbliża się do Brześcia, który opuszczają Moskale (patrz 6 lipiec 3 i 7 lipiec | 3) Kurlandya. Wojska polskie opuszczają przed przeważającą liczbą nadchodzących wojsk rosyjskich sibawę (patrz 28 czerwiec). 4) Wojsko austryackie (patrz 9 lipca 6) wchodzi do Lublina. |

12 lipiec. Moskale zajmują Libawę (patrz | 11 lipca 3). |

13 lipiec. Wojska pruskie opuszczają z rana | obóz w Raszynie, (patrz 11 lipiec 1) i zbliżają się pod Warszawę. Zajmują stanowisko pod Opalinem | naprzeciw obozu Mokronowskiego i rozciągają się | w lewo i prawo. Liczba ich wynosi 36,500. Nad- | ciąga również pod Warszawę korpus rosyjski pod | komendą jenerala Fersena w liczbie 15,000 i staje | obozem pod Wilanowem, rozkładającsię również w lewo | i prawo. Zjednoczone wojska pruskie i rosyjskie | opasały Warszawę i trzy obozy polskie półkolem, ! którego cięciwę tworzy Wisła. i

Zaczyna się oblężenie Warszawy, przeplatane ; częstemi bitwami, potyczkami i utarczkami, trwa- ; jące do 6 września (с. 43, прим.). 2) Litwa. Jenerał-major : Sierakowski (patrz 11 lipiec 2) przeprawia się i przez Bug i udaje się w pochód za Moskalami, wyszłymi z Brześcia. Korpus jego obejmuje: 360 ggwardyi konnój narodowej pod komendą pułkownika Poniatowskiego, 2 szwadrony ulanów królewskich pod komendą, Koeniga, 1 batalion piechoty gwardyi koronnej, 1 batalion fizylierów pod komendą Królikowskiego, 1 batalion piechoty województwa Dbrzesko-litewskiego pod komendą pułkownika Kuleszy. W Zelwie łączy się z nim korpus Chlewińskiego (patrz JO lipca 4), obserwujący dotąd jenerała rosyjskiego Knoringa. Korpus ten obejmuje: 3Q00 gwardyi konnej, 1 pułk Tatarów zmarłego niedawno jenerala Bielaka (patrz 8 czerw. 2), 1 pułk pieszy Pawla Grabowskiego i kilkaset kosynierów i pikinierów.

14 lipiec. Kwaśniewski (patrz 6 Jipiec 2) obozuje pod Szczuczynem; — operuje z Karwowskim (patrz 5 lipca 2) nad Narwią.

43 lipiec. Radu Najwyższa Narodowa w Warszawie daje jenerał majorowi powstania lubelskiego, Piotrowi Potockiemu, rozkaz, aby się połączył z korpusem swoim z armią Kościuszki.

16 lipiec. 1) Jenerał Chlewiński (patrz 13 lipiec 2) oddaje komendę nad swym korpusem Siemakowskiemu i udaje się do Wilna, aby tamże objąć dowództwo nad korpusem Wielhorskiego (patrz 10 lipiec 3). ?) Pospolite ruszenie ziemi Jiwskićj, wynoszące okolo 1000 ludzi, które pocią-

Примечание, с. 43. Obszerniejszy opis bitow i potyczek zaszłych wśród oblężenia Warszawy zabacz w „Chronologicznym spisie / bitew, potyczek i utarczek.”

gnęło za jen. Sierakowskim do Litwy, cofnęło się na żądanie jenerała Cichockiego (patrz 10 lipiec

i 4 Jipiec 1) nad Bug. 3) Liberadzki (patrz 9 lipca Sh nie mogąc się oprzeć przeważającym siłom

rosyjskim, przechodzi na terytoryum austryackie, gdzie oddział jego został rozbrojony.

18 lipiec. 1) Wojska pruskie atakują Karwowskiego (patrz 14 lipiec) nad Narwią. 2) Litwa. Moskale, usunąwszy się z pod Wilna (patrz 10 lipiec 4), stanęli obozem między Sołami a Raczunami, o mil 10 od Wilna. Nagle w nocy z 18 na 19 lipca opuszczają obóz, i wsadziwszy piechotę na powózki, stanęli szybkim marszem pod Wilnem. Przypuszczają szturm do miasta, którego broni jen. Jerzy Grabowski, jenerał Meyen i porucznik inżynieryi Górski. Wojsku przynoszą mieszczanie dzielną pomoc.

19 lipiec. Jen. Wielhorski (patrz 10 lipiec 4) opuszcza obóz pod Koronowem, gdzie zostawił bagaże i 2000 wojska pod komendą jen. Pawła Grabowskiego i dąży pod Wilno (patrz 18 lipiec) z odsieczą. 7a nadejściem jego korpusu odstępują Moskale od Wilna i zajmują korzystne stanowisko z którego Polacy, słabsi siłami, daremnie wyprzeć ich usiłują. Wilno oczekuje nowego szturmu. Moskałom nadchodzą posiłki.

21 lipiec. Rada Najwyższa udzieła majorowi Frankowskiemu z brygady Madalińskiego pozwolenia do zorganizowania pułku konnego ochotników.

25 lipiec. Jen. Sierakowski (patrz 13 lipiec 2) udaje się do Brześcia Litewskiego.

28 lipiec. 1) Kościuszko, zamianowawszy Henryka Dąbrowskiego (patrz 26 czerw. 1) w uznaniu położonych zasług, jenerał-majorem, powołuje go do swego korpusu pod Czerniakowo. 2) Zmudź. Gedrojć obozuje pod Waszkami (patrz 3 lipiec 3). .

29 lipiec. 1) Zmudź. Gedrojć (patrz 28 lip. 2) po potyczce z Moskalami pod Sałatami stawa obozem pod Janiszkielami.

30 lipiec. Litwa. Moskale (patrz 19 lipiec) obozują w Niemierzy w pobliżu Wilna. Wojska polskie rozłożyły się w kilku miejscach, pod IWilnem, a mianowicie pod Pohulanką, na Czarnym Trakcie i za Zielonym Mostem. Spodziewają się nadejścia korpusu Chlewińskiego. (patrz 16 lip. 1).

31 lipiec. Litwa. Jen. Sierakowski staje obozem pod Słonimem (patrz 25 lipca); naprzeciw HH zakładają Moskale obóz na przedmieściu Zamość.

1 sierpień. Litwa. U) Sierakowskij (patrz 31 lipiec) atakuje Moskali pod Słonimem, ale bezskutecznie. ?) Jen. Ogiński, (patrz 16 czerw. 5) stósownie do życzenia Kościuszki "opuszcza Wilno na czele 1000 jazdy, 300 strzelców i 1200 kosy-

' nierów i udaje się w stronę Inflant i Kurlandyi,

Powstanie Wielkopolskie

aby wzmocnić tamtejsze siły zbrojne narodowe i rozdzielić wojsko moskiewskie, przebywające na

Litwie. Udaje się przez Niemenczyn ku Święcianom. 2 sierp. Litwa. 1) Sierakowski (patrz

1 sierp. 1) atakuje pod Słonimem Moskali pod jen. Lassym i zadaje im znaczne straty. Lassy łączy się z jenerałem Derfeld i obaj j łowie zamierzają uderzyć na Sierakowskiego. Jen. ros. Zubow obozuje nad Niemnem. 2) Do Wilna przybywa jen. Frankowski (patrz 21 lipiec), wysłany p Kościuszkę z Warszawy, ze swą komendą: 3 batalionami piechoty i 12 armatami. Z niw przybywa konny pułk Azulewicza.

3 sierp. Litwa. Jen. Sierakowski (patrz 2 sierp. 1) cola się ku Brześciowi l nemi siłami jenerałów rosyjskich La dena.

6 sierp. 1) Kościuszko wysyła na Litwę Mokronowskiego, aby objął naczelne dowództwo nad siłą zbrojną litewską po schorzałym Wielhorskim, który ustąpił ze służby. Dowództwo nad korpusem Mokronowskiego w Marymoncie obejmuje książę

przed polą ssego i Derfel-

Józef Poniatowski (patrz 26 czerw. 1). 2) Karwowski ;

(patrz 18 lipiec 1) atakuje z powodzeniem wojska pruskie nad Narwią pod Ostroleka, Laskowem i Nowogrodem. 3) Jan Ogiński (patrz 1 sierp. 2) przybywa do Dusiat; zostawia tu swój korpus, a z 300 kawaleryi robi wycieczkę do Dynaburga nad Dźwinę. Major Horodyński przeprawia się wpław przez Dźwinę i wysyła parlamentarza do komendanta Dynaburga, aby się z załogą swoją poddał.

7 sierp. 1) Żmudź. Wawrzecki (patrz 28 czerwca 1) stacza potyczkę z Moskalami pod Grobinem: wojsko rosyjskie cofa się pod Libawę. 2) Trzydziestu ochotników jenerała Ogińskiego (patrz 6 sierp. 3) zapalają przedmieścia Dynaburga. — Wyprawą swoją ku Dźwinie przywraca Ogiński komunikacyą międy korpusem generała Gedrojcia (patrz 29 lipiec 1) obozującym pod Sałatami i Wa-

wrzeckim (patrz 7 sierp. 1) działającym w okolicy |

Libawy.

8 sierp. 9) Żmudź. Wawrzecki (patrz 7 sierp- !

1) ponawia atak na Moskali pod Grobinem; podpułkownik Poniatowski z jego korpusu wypiera nieprzyjaciela z okopów i wchodzi do Libawy (patrz 11 i 12 lipiec). 2) Moskale w Dynaburgu (patrz 7 sierp. 2) otrzymali posiłki, w skutek czego cofa

się jen. Ogiński na Jeziorosy, Iłukszt ku Dusiatom, :

aby się połączyć z zostawionym tamże swym korpusem (patrz 6 sierp. 3)

9 sierp. Litwa. Jen. Chlewiński staje wieczorem w Wilnie (patrz 16 lipiec 1, i 30 lipiec) i obejmuje komendę nad korpusem Wielhorskiego.

| | 10 sierp. Litwa. Jen. Chlowiński objeżdża | okopy Wilna, w którego pobliżu obozują Moskale (patrz 30 lipiec). Naprzeciw bateryi jen. Meycna (patrz 18 lipiec) obejmuje obóz rosyjski 8000 ludzi. Na rozkaz Chlewińskiego zmienia Jen. Grabowski pierwotną pozycyą, przez co odsłania trakt z Grodna i Pohulanki. Wieczorem nadchadzą Moskalom posiłki od Derfoldona, między niemi 8 dział 18funtowych.

11 sierpień. Litwa. Moskale przypuszczają szłurm do Wilna (patrz 10 sierp.) 12 sierp. 1) Litwa. Moskale ponawiają

szturm na Wilno i zdobywają baterye. Miasto poddaje się. Wojsko polskie opuszcza Wilno i udaje się w jednej części ku Kownu, w drugićj ku kordonowi rosyjskiemu. Jen. Chlowiński (p. 10sier.) zajmuje stanowisko pod Duksztami. ? Jen. Sierakowski | cofa się z okolic Słonima (patrz 3 sierp.) ku Ró- ! żannie. 3) Jenerał rosyjski Suworow opuszcza Nie- | mirowo Podolskie i idzie na Wołyń ku Bugowi, aby zgnieść powstanie polskie.

|

13 sierp. Rada Najwyższa udziela Józefowi Wieliczko pozwolenie do werbowania ochotników konnych

14. sierp. 1) Jen. Sierakowski (patrz 12

' sierp. 2) stawa pod Berezą kartuzką i zasłania | Brześć. — 2) Jen. Ogiński (patrz 8 sierp. 2) od- | daje komendę nad swym oddziałem jenerał-majo- | rowi Morykoniemu, a sam udaje się do obozu Ko- ! ściuszki. 15. sierp. Litwa. Stefan Grabowski opuszcza ! na czele 2000 powstańców Orany i udaje się do | województwa Mińskiego, w celu wywołania tamże powstania.

17 sierp. Warszawa. | daje odezwę, w którój powołuje ochotników do ! mającego się utworzyć pułku huzarów polskich. | 18 sierp. Jaźwiński, brygadyer z obozu pod i Zegrzem, operuje nad Narwią.

i 9 sierp. Jen. Wiszowaty stacza utarczki : z Prusakami pod Ostrołęką nad Narwią.

Major Krasicki wy-

ł

i Powstanie Wielkopolskie.

21 sierp. Kilkupastu obywateli województwa | poznańskiego postanawia ogłosić powstanie, prze- | cież nie mając sił zbrojnych do rozpoczęciu kro- | ków zaczepnych. zmuszeni są na czas niejakiś zająć stanowisko wyczekujące.

22 sierp. 1) Franciszek Ksawery Dąbrowski, pułkownik, mi przez Kościuszkę jenerałem | powstania łęczyckiego, gromadzi siły powstańcze : 1 bierze szturmem miasto pruskie Koło. 2) Wy- ; bucha powstanie w województwie brzesko-kujawskiem. ' Mniewski, jenerał powstania kujawskiego, zebrawszy około 30 ochotników, atakuje zalogę pruską

i

an

4: w Brześciu, potem we. Włocławku, gdzie z pomocą , sług kollegiaty odnosi zwycięztwo. Wzmocniwszy | oddział swój do stu ludzi, uderza na jedenaście galarów, płynących Wisłą do Warszawy z amunicyą potrzebną do szturmu, który wojska pruskie zamierzają przypuścić do stolicy na 1 września. Mniewski zaopatruje się w proch i kule, resztę amunicyi i galary zatapia. 3) U ses Fasóa kaliskie ogłasza powstanie; naczelne dowództwo obejmuje jenerał Skórzewski. — 4) Wybucha również powstanie w Gnieźnie; jenerałem mianowany Lipski.

23 sierp. 1) Obywatele woj. poznańskiego (patrz 21 sierp.) zakładają obóz w Śremie. 2) U starosty ; brodnickiego, Ignacego Bleszyńskiego w Zaczewie, odbywa się zebranie obywateli województwa sieradzkiego, poczem następuje ogłoszenie powstania. Jenerał-majorem obrany został Zbijewski. 2) Jenerał-lejtnant Madaliński (patrz 1 kwiecień) usiłuje na rozkaz Kościuszki przedrzeć. się do Wielkopolski, aby tamtejszemu powstaniu, ogołoconemu z wojsk regularnych, przyjść w pomoc. Chcąc przeprawić się przez Narew pod Zegrzem, stacza utarczkę z wojskami pruskiemi, wszakże przed przeważającą siłą cofnąć się musiał.

24 sierp. 1) Obywatele województwa poznańskiego (patrz 23 ae A 1), zebrawszy siły zbrojnej 600 głów, stawają obozem pod Rąbiniem i ogła-

szają akt powstania. Jeneralem powstania obrany Niemojowski. 2) Oddział powstańczy pod dowództwem Michałowskiego wkracza do Grabowa i proklamuje powstanie. 3) Wybucha powstanie w Pyzdrach na województwo kaliskie.

2b sierp. 1) Jen. Madaliński, usiłując przedrzeć się do Wiolkopolski, na czele 1000 jazdy (patrz 28 sierp. 2), stacza potyczkę z oddziałami pruskiemi i przeprawia się przez Narew pod Żegrzem. Rozkłada obóz pod Nieporętem. (с. 45, прим.) 2) Oddział powstańczy województwa poznańskiego (patrz 24 sierp. 1) udaje sią z Rąbinia do Śmigla, gazie łączą się z nim mieszkańcy miasta, niemcy i protestanci. Ztąd udaje się do Racota, wsi położonćj w pobliżu Kościana. 'Tu dowiadują się Polacy, że do Kościana nadeszło 400 piechoty pruskićj i 200 jazdy z komendy jenerałaTpruskiego Mannstejna, i że kolumna ta rozdzieliła się na dwa oddziały, jeden stanął w Kościanie, drugi na drodze do Kościana. Na oddział ostatni uderzają kosynierzy i pikinierzy polscy, łamią szyki karabinierów i jegrów pruskich, zabijają 30 ludzi i zabierają cały ekwipaż jen. Mannsteina. Na widok nadchodzącej pomocy nieprzyjacielowi cofają się Polacy na Mchy. 3) Oddział wojska austryakiego (patrz 9 lipiec 6) wkracza do Włodawy.

Примечание, с. 45. Późnićj oddział ten, nie mogąc się przedrzeć przez linie nieprzyjacielskio, musiał się cofnąć pod Warszawę.

b)

Ź

26 sierp. 1) Oddział powstańczy województwa poznańskiego (patrz 25 sierp. 2), złożony z samych strzelców, kosynierów i pikinierów, rośnie codziennie w skutek napływu ochotników. Z obozu pod Gumbiniem, w okolicy Kościana, wydają powstańcy odezwę, w którćj wzywają każdego mężczyznę od lat 15 do 60 do wstępowania w szeregi powstańcze; właścicieli majętności ziemskich wzywają do składania podatków w żywności i pieniędzach. Oddział austryacki (25 sierp.) opuszcza Włodawę i wkracza do Ostrowia, gdzie stacza potyczkę z oddziałem polskim Walewskiego i Kuczyńskiego.

27 sierp. 1) Warszawa. Książę Józef Poniatowski składa dowództwo (patrz 6 sierp.) w skutek odebranćj rany; Kościuszko oddaje takowe Henrykowi Dąbrowskiemu (patrz 28 lipiec 1). 2) Oddział Mniewskiego, jenerała powstania kujawskiego (patrz. 22 sierp. 2), rośnie do 900 ludzi, uzbrojonych w kosy i 400 konnych; rozprasza załogę pruską w Nieszawie i staje się panem przestrzeni od Torunia do Toków. 3) Obywatele okolicy Wielunia i Ostrzeszowa ogłaszają powstanie we Wieluniu. Jenerałem mianują Józefa Stokowskiego.

29 sierp. 1) Pułkownik Michał Paszkowski, zebrawszy na Litwie 500 jazdy ochotniczój, dąży do obozu Kościuszki. 2) Jenerał pruski Szweryn i pulkownik Szekuli opuszczają Warszawę i idą do Wielkopolski, żeby stłumić powstanie. Pułkownik Szekuli staje obozem w Sochaczewie. 3) Do Poznania

rzybywają wojska pruskie: regiment kirasyerów ks Ludwika Wittemberga; komenda huzarów Trenka, regiment dragonii Katta i drugi Prittwitza.

31 sierp. Pułkownik pruski Szekuli (patrz 29 sierp. 2) staje obozem w Gombinie.

4 wrzesień. Jenerał Stefan Grabowski (patrz 15 sierp.) przybył nad Berezynę, ale nie doznawszy spodziewanego poparcia przez powstanie, otoczony przewyższającą liczbą wojsk rosyjskich pod Luboniem, musiał im się poddać z 250 piechoty.

% wrzes. Wychodzi z Gniezna załoga pruska;

owstańcy wielkopolscy wchodzą do Gniezna i po krótkim pobycie opuszczają miasto i rozkładają się obozem w Czerniowie, 2 mile od Gniezna odległem.

6 wrzes. Warszawa. 1) Wojska rosyjskie i pruskie, które od 13 lipca oblegały Warszawę, odstępują od dalszego oblężenia; Prusacy cofają się w trzech kolumnach: ku Częstochowie, ku Piotrkowu i Zakroczymiowi; Moskale idą ku Łukowu, Radzyniowi i Żelichowu. 2) Litwa. Jenerał Sierakowski (patrz 14 sierp.) przybywa z korpusem swym do Brześcia, i przynosi wiadomość o powstaniu wielkopolskiem; Mokronowski (patrz 6 sierp. 1) z powodu tego wydaje biesiadę. 3) Wielkoposka. Oddział powstańczy opuszcza Sieradz i udaje się do Łęczycy. Zostawiona załoga polska w Sieradzu, licząca 50 ludzi, cofnąć się musi przed nadchodzą-

cym korpusem pułkownika pruskiego Bonina, obejmującym 500 piechoty, 300 huzarów i 3 armaty.

7 wrzes. Wielkopolska. Jenerał Skórzewski (patrz 22 sierp. 3), dowódzca powstania kaliskiego, znosi w Kole oddział pruski liczący 150 huzarów. W tymże województwie rozpraszają powstańcy w sile 1,200 ludzi drobne komendy pruskie.

8 wrzes. 1) Komendę po jen. Chlewińskim (patrz 12 sierp. 1) odebrał ejenerał Gedrojć (patrz

' sierp. 2), i udaje się z korpusem w pochód ku-

Olicie (Żmudź). 2) Moskale wysyłają łodziami 600 piechoty ku Kownu; jenerał Meyen (patrz 10 sierp.) wysyła naprzeciw nim 400 piechoty, która oddział Moskali rozprasza.

9 wrzes. 1) Warszawa. Kościuszko wydaje. rozkaz jenerałowi Henrykowi Dąbrowskiemu (patrz 27 sierp. 1), aby na czele korpusu poszedł z pomocą powstaniu wielkopolskiemu (patrz 23 sierp. 3 i 25 sierp. 1). W celu przyspieszenia marszu każe piechotę podwieść podwodami. Jako pełnomocnika Rady Najwyższój dodaje mu Józefa Wybickiego. 2) Równocześnie wysyła Kościuszko Adama Ponińskiego, na czele korpusu 4000-cznego, złożonego przeważnie z milicyi wojewódzkich i ochotników w Lubelskie, aby obserwował wojska austry-

ackie, i bronił przejścia przez Wisłę jenerałowi ro- |

syjskiomu Fersenowi, który po ustąpieniu z pod Warszawy (patrz 6 września) zamierzał udać się do Ińtwy, aby się połączyć z wojskiem Suworowa (zob. 12 sierp. 3).

Prócz togo wysyła Kościuszko jenerała Jaźwińskiego na czelo 1000 Judzi nad Pilicę w tymże samym celu.

10 wrzes. 1) Dąbrowski na czele korpusu, obojmującego:

500 konnicy z bryg. Rzewuskiego (patrz 11 czerw. 2). 400 konnicy z brygady swojej,

400 piechoty z regimentu 4,

600 piechoty z regimentu 13, i 100 strzelców Sokolnickiego — razem 2000 ludzi i 16 dział małych, opuszcza Warszawę i udaje się w marsz ku Wielkopolsce (patrz 9 wrzes. 1). 2) Jenerał Madaliński (patrz 25 sierp. 1) otrzymał rozkaz obserwowania wojsk pruskich, odeszłych z pod Warszawy, ku Sochaczewu; rygadyer Kołysko (patrz 8 czerw. 1) ku Łowiczowi; jen. Kamiński ku Rawie. Jonerał Ks. Józef Poniatowski zasłaniać ma korpus Dąbrowskiego, jako straż tylna i utrzymywać komunikacyą między nim a Warszawą.

13 wrzes. 1) Kościuszko wysyła posiłki jenerałowi Sierakowskiemu (patrz 6 wrzes. 2) a mianowicie piechoty: regiment Działyńskiego i batalion z regimentu Potockiego, razem 1000 ludzi; konnicy 300 i 2 działa pod komendą jenerała Kniaziewicza. 2) Jen. Henryk Dąbrowski (patrz 10 wrzes. 1) przeszedł Bzurę i atakuje posterunki pruskie w Ka-

; miounie i Witkowicach, gdzie Jączy się z nim od- | dział obejmujący 400 rekrutów z regimentu I. i 4 działa. 3) Jenerał Kamiński (patrz 10 wrzes. 2) obozuje pod Nadarzynem. .

14 wrzes. Oddział z korpusu Hahryka Dąbrowskiego (patrz 13 wrzes. 2) stacza utarczkę pod Pieczyskami nad Wisłą.

15 twrzes. 1) Henr. Dąbrowski (patrz 14 wrzes.) obozuje w Kamionnie; przybywa tu dotąd jenerałmajor Madaliński (patrz 10 wrzes. 2) na czele 900 konnicy, łączy się z Dąbrowskim i poddaje się pod jego rozkazy. Korpus Dąbrowskiego ma przed sobą oddział wojska pruskiego pod komendą jen. Szweryna, z lewćj strony całą niemal armię pruską, cofającą się z pod Warszawy, rozłożoną w kilku obozach od Sochaczewa ku Piotrkowu, z prawćj strony pułkownika Szekulego (patrz 31 sierp.) w Inowrocławiu. 2) Sierakowski (patrz 6 wrzes.) pozostawia słabe straże w Brześciu i idzie z korpusem swym do Kobrynia naprzeciw wojsku rosyjskiemu, które mniemał być małym oddziałem. W Kobryniu dowiaduje się, że to korpus Suworowa, liczący 18,000 (patrz 12 sierp. 3) wojska. Cofa się przeto do Krupczyc, 5 mil odległych od Brześcia, i zajmuje silne stanowisko.

16 wrzes. 1) Madaliński (patrz 15 wrzesień) opuszcza Kamionnę i udaje się ze swoją brygadą ku Sochaczewu, Łowiczowi i Łęczycy, dla zasłonienia lewego skrzydła głównego korpusu Dąbrowskiego, (patrz 15 wrzesień 1) posuwającego się ku Kolu na Gombin i Kłodawę.. Prawe skrzydło zasłania w 200 koni z brygady Dąbrowskiego porucznik Bie- Jamowski i idzie wzdłuż Wisły przez Tokary na Włocławek ku rzece Warcie. Zabezpieczenie tyłu objął książe Józef Poniatowski, który wchodzi do Kamionny (nad Bzurą.) ,

17 wrzes. |) Kościuszko daje zezwolenie Berkowi JosieJowiczowi do utworzenia ze starozakonnych konnego.pułku ochotników. 2) Suworow atakuje jenerała Sierakowskiego (patrz 15 wrzesień 2) pod Krupczycami. Bitwa trwa przez dzień cały. Polacy stawiają mężny odpór, armaty ich i ogień karabinowy czynią nieprzyjacielowi wielkie szkody. Wieczorem zmuszony dla przewyższającej liczby nieprzyjaciela do odwrotu, cofa się Sierakowski w porządku i przybywa do Brześcia, gdzie staje obozem. 3) Jenerał major Poniński (patrz 9 wrzesień 2) atakuje wojska austryackie w Józefowie i zmusza je do odwrotu.

18 wrzes. 1) Oddziały powstańcze województw : łęczyckiego, kujawskiego i sieradzkiego, ogółem 1000 ludzi, przeważnie kawaleryi liczące, stoją pod dowództwem Mniewskiego, (patrz 27 sierp. 2) pod Kołem i Koninem, gdzie staczają codzienne potyczki z jenerałem pruskim Szwerynem. Dąbrowski, obozujący w Szczawinie Kościelnym, w ziemi

i l

gostyńskiój, (patrz 16 wrzesień 1) nad Wisłą, wysyła im w pomoc 300 piechoty na podwodach, 100 kawaleryi i.2 działa pod komendą jencrała Rymkiewicza.

19 wrzes. 1) Dąbrowski łączy się z oddziałem Madalińskiego (patrz 16 września) i posuwa się ku Kołu. Wzywa jenerała Mniewskiego (patrz 18 września), aby zebrał oddziały powstańcze: kujawskie, gąbińskie, sieradzkie i łęczyckie pod Kolem, i złączył się z nim. 2) Jenerał Skórzewski (patrz 22 sierpnia 3) stoi w okolicy Kalisza ; — Lipski (patrz 22 sierpnia 4) pod Bydgoszczą. 3) Jenerał pruski Szweryn uchodzi przed zbliżającym się korpusem Dąbrowskiego z Koła i Konina i staje obozem w Kaliszu. 4) Kościuszko w drodze do obozu pod Grodnem, dowiaduje się w Siedlcach o klęsce Sierakowskiego. Wysyła rozkaz do Zajączka, który go zastępował w Warszawie, aby wysłał Sierakowskiemu: 2000 najlepszćj apc 10 szwadronów jazdy i 12 armat. Posiłki te wychodzą pod komenda jenorała Kamińskiego. 5) Suworow atakuje obóz Sierakowskiego pod Brześciem (patrz 17 wrzesień 2), zadaje wojsku jego klęskę i rozprasza korpus, który utracił wszystkie działa. Z placu boju piorzchla jazda narodowa i uszła do Łosic, gdzie połączyła się z jenerałem Kniaziewiczem (patrz, 13 wrzesień 1), prowadzącym Sierakowskiemu z Warszawy posiłki. Sierakowski zbiera szczątki swego korpusu pod Janowem. H

20 wrzes. Henryk Dąbrowski łączy się pod | Kołem z korpusem Mniewskiego (patrz 19 wrze- | sień 1) i rozkłada się obozem we wsiach: Kościelcu, | Białakowie i Leszczach.” Wysyła wezwanie do reszty jenerałów wielkopolskich, aby się z nim złączyli.

21 wrzes. 1) Kościuszko wysyła do Brześcia | 1000 piechoty i 2 sześciofuntowe armaty. 2) Nad Narwią obozują: Jenerał Zieliński z 1500 wojsk regularnych i 4 armatami, w Soczawicy, 3 mile od Pułtuska, na drodze do Warszawy; w Ostrołęce zaś jenerałowie Karwowski, Kwaśniewski, Wojczyński i Jaźwiński.> Ogółem wynoszą tu wojska polskie około 5000 żołnierza, nad któremi objął główną | komendę świeżo z Litwy przybyły jenerał Jerzy | Grabowski (patrz 18 Jipca); obserwują tu wojska pruskie.” 3)„Wielkopolska. Henryk Dąbrowski | (patrz 20 wrzesień) opuścił Koło i idzie na Konin do Słupcy. 4) Kościuszko po przegranej bitwie pod Krupczycami i Brześciem (patrz 17 i 19 wrzesień) zamyśla skoncentrować siły litewskie pod Grodnem i uderzyć na Suworowa z tyłu, podczas gdy korpusem ; Sierakowskiego zamyśla zaatakować go z przodu.

24 wrzes. 1 Wielkopolska. Henryk Dąbrowski (patrz 21 wrzesień 2) rozłożył się obozem pod Słupcami. Z korpusem jego łączy się: jenerał $kórzewski (patrz 19 wrzesień 2), komendant po-

wstania kaliskiego. jenerał Niemojewski (patrz 24 sierpień 1), komendant powstania poznańskiego i jenerał Lipski (patrz 19 wrzesień 2), komendant powstania gnieźnieńskiego. Obóz Dąbrowskiego rozłożony jak niżej: główny korpus obozuje pod Słupcami, pomiędzy miastem, a tamtejszemi stawami; oddziały pojedyńczych województw tworzą skrzydła. Madaliński (patrz 19 wrzesień 1) załoguje w Groblewie, Bielamowski (fhtrz 16 wrzesień 1) z jedną częścią brygady Dąbrowskiego w Gnieźnie, reszta brygady zajęła Lądek; — Niemojewski stanął w Powidzu. Cały korpus wielkopolski zjednoczony liczy 4000 ludzi. Dąbrowski odsyła powstańców z okolic najodleglejszych, a mianowicie: łęczyckich i sieradzkich, do odnośnych województw, aby się tam w liczbę wzmocnili i przećwiczyli w służbie. 2) Stósownie do powziętego planu przez Kościuszkę (patrz 21 wrzesień 4) formuje Sierakowski oddział między Siedlcami i Kockiem; jenerał Mokronowski (patrz 6 sierpnia) zaś ściąga wojska litewskie pod Grodnem. 3) Litwa. Jenerał Sierakowski (patrz 19 wrzesień 5) obozuje w okolicy Siedlec.

26 wrzes. |) Wielkopolska. Henryk Dąbrowski (patrz 24 wrzesień), zorganizowawszy swój korpus, opuszcza Słupce i maszeruje trzema kolumnami: na Gniezno, Madaliński na Trzemeszno, Bielamowski z jedną połową brygady Dąbrowskiego na Powiedziska, z drugą na Witkowo, jenerał Lipski na Wrześnią. 2) Pułkownik Szekuli (patrz 15 wrzes. 1), dowiedziawszy się o nadchodzącym korpusie Dąbrowskiego, opuszcza Inowrocław i ciągnie naprzeciw niemu ku Gnieznu. 3) Król pruski, Fryderyk Wilhelm, pozywa z nad Renu 20 tysięcy wojska.

27 wrzes. 4) Kościuszko (patrz 19 wrzesień 4) zwiedza obóz jenerała Sierakowskiego pod Wiśniowem. 2) Wielkopolska. Henryk Dąbrowski (patrz 26 wrzesień 1) przybywa do Gniezna, gdzie z korpusem jego łączą się pomniejsze oddziały powstańcze z okolicy. 3) Suworow cofnął się do Brześcia Litewskiego i przeszkadza Mokronowskiemu (patrz 24 wrzes. 2) w ściąganiu wojsk pod Grodno.

28 wrzes. 1) Książe Józef Poniatowski (patrz 16 wrzesień) stacza potyczki nad Bzurą z wojskami pruskiemi. 2) Korpus nad Narwią (patrz 21 wrzes. 1) uciera się codziennie z Prusakami. 3) Wielko-

olska. Henryk Dąbrowski (patrz 27 wrzesień 2) Rowiaduje się w Gnieźnie, że załoga pruska w Poznaniu otrzymała posiłki (patrz 29 sierp. 3) i że dobrze jest okopaną; że jenerał_ Szweryn (patrz 15 wrzesień) stoi pod Śremem, aby w razie zaatakowania Poznania mógł przybyć z odsieczą, i że . w tym samym celu zbiera się korpus pruski w Łęczycy. Do natarcia z prawćj strony lub z tyłu przygotowany stoi korpus pułkownika Szekulego w Inowrocławiu (patrz 26 wrzes. 2). Po zasią-

gnieniu tych wiadomości postanawia Dąbrowski uderzyć najprzód na Szekulego, aby sobie zapewnić bezpieczeństwo z prawej strony i.od tyłu. Aby sparaliżować działanie załogi poznańskićj, wysyła Bielamowskiego z oddziałem konnicy w celu wyko-' nania fałszywego alarmowania Poznania, co się też znakomicie powiodło. — Madaliński (patrz 26 wrzesień 1) wysyła z Trzemeszna wzmocniony oddział do (Gąsawy. Główny korpus Dąbrowskiego idzie na Rogowo, Znin do Łabiszyna, — dwa pomniejsze oddziały boczne poszły na Kłecko i Szubin.

29 wrzes. 1) Mokronowski (patrz 27 wrzes.) donosi Kościuszce, że ściągnął wszystkie 'dywizyc litewskie i stanął z niemi pod Bielskiem, 5 mil od Grodna (patrz 21 wrz. 4 i 24 wrzes. 2). 2) Wielkopolska. Dąbrowski przybywa z korpusem swym do Łabiszyna.

80 wrzes. Y) Kościuszko zwiedza obóz wojsk litewskich w Grodnie. 2) Wielkopolska. O północy atakuje pułkownik a: Szekuli (patrz 26 wrzes. 2) korpus Dąbrowskiego w Łabiszynie. Po żwawój potyczce zmuszają Polacy wojsko pruskie do odwrotu, które zostawiwszy 83 zabitych na placu boju w spiesznym marszu udaje się do Bydgoszczy. 3) O świcie wysyła Dąbrowski za uchodzącym nicprzyjacielem jenerała Rymkiewicza (patrz 18 wrzesień 1) na czele 800 kawaleryi i silne patrole konne ku: Walkowicom, Źninowi, Rynarzewu, Kaczkowu, Gniowkowu, Podgórzu pod Toruniem, ku Inowroclawiowi, Strzelnu i Trzemesznu. +4) Biolamowski (patrz 28 wrzes. 3), utrzymujący załogę poznańską od trzech dni w niepokoju i niepewności, odebrał rozkaz wysłania patrolu do Kłecka i Gniczna, opuszczenia swego stanowiska i udania się w oko- Jicę Pyzdr, celem obserwowania jenerała Szweryna, rozłożonego obozem między Śremem (patrz 28 wrzesień 3) a Kaliszem.

1 październik. |) Warszawa. Berek Josielowicz (patrz 17 wrzes.) wydaje odezwę do swych współwyznawców, w którćj ich wzywa, aby się stawiali do mającego się utworzyć pułku konnego starozakonnych. (с. 48, прим.) 2) Wielkopolska. Dąbrowski (patrz 30 wrzes.) odpoczywa w Łabiszynie, organizuje nowo przybyłe oddziały i ćwiczy je w najpotrzebniejszych obrotach wojskowych. O godzinie 8 wieczorem opuszcza Łabiszyn i idzie na Strzysk ku Bydgoszczy. W Łabiszynie zostaje załogą major Obrembski w 300 koni, oraz jeńce, bagaże, lazaret i magazyn. Nad załogą obejmuje naczelną komendę podpułkownik Mchowski.

2 październik. Tąbrowski (patrz 1 paźdz.) zdobywa Bydgoszcz i bierzo pruskiego pułkownika

Примечание, с. 48. Pałk ton dał przy obronie Pragi dowody wielkiego męstwu; w bohatorskićj walce logł niemal cały; tylko Borek Josiolowicz z kilkoma towarzyszami uszedł smierci,

| Szekulego do niewoli. — Madaliński ściga uszłą

kawaleryą za Fordon; do Fordonu wkraczają strzelcy Sokolnickiego. — Dąbrowski wysyła majora Molskiego z raportem do Kościuszki, w którym prosi o posiłki w piechocie i o kilka armat, oraz do wysłania w okolicę Gąbina korpusu, któryby zasłaniał tył wojskom welkopolskim.

% październik. 1) Kościuszko rozkazuje jenerałowi Meyenowi objąć dowództwo nad korpusem Pawła Grabowskiego. 2) Wielkopolska. Dąbrowski (patrz 2 paźdz.), zadpatrzynkci wojsko swe w broń zdobytą w Bydgoszczy, wysyła silne oddziały konne do Nakła, Świecia, Szulica i Podgórza. Jenerał Lipski, który z powstańcami gnieźnieńskimi stal pod Fordonem i jenerał Mniewski, stojący z powstaniem kujawskiem w Szulicu, otrzymują rozkaz przeprawienia się przez Wisłę i rozszerzenia się w okolicach: Grudziądza, Chełmna, Chelmży i Torunia, aż ku Drwency. Dla osłony oddziałów tych przeprawili się również przez Wisłę strzelcy Sokolnickiego, stojący we Fordonie i zajęli stanowisko w Steinert, Wald i Czarnowie. 3) Województwo

omorskie ogłosiło powstanie w Świeciu. Obywatel (ruszyński, dawniejszy porucznik pruski, obejmuje dowództwo i zbiera w krótkim czasie 300 ludzi pieszych i konnych. Dąbrowski wysyła mu do po-

mocy część swój brygady, ) Wielkopolska. Przednie

5 paździermk. straże Dąbrowskiego (patrz 3 paźdz. 1) i Madalińskiego (patrz 2 paźdz.) przechodzą przez Wisłę pod Toruniem. 2) Jenerał rosyjski Fersen (patrz 9 wrzesień 2) po długich usiłowaniach daremnych omylił ostatecznie czujność Ponińskiego, broniącego mu przeprawy przez Wisłę, i przechodzi ją na czele 20,000 wojska i 150 dział w pobliżu Maciejowic pod Tyrzynem. .3) Kościuszko, dowiedziawszy się o przejścin Fersena przez Wisłę, zmienia plan uderzenia na Suworowa (yar 21 wrzes. 4), a natomiast postanawia wydać bitwę Fersenowi i przeszkodzić mu w połączeniu się ze Suworowem. W tym celu wydaje rozkazy, aby siły polskie: Sierakowski, Kniasiewioz i Kamiński skoncentrowały się w Okrzeji. Przesyła też Mokronowskiemu rozporządzenie, aby jenerał Meyen z korpusem Pawła Grabowskiego (patrz 3 paźdz. 1) wyruszyły do Bielska. Prócz tego wysyła do Okrzeji dwa pułki piesze gwardyi i kilka dział, pod komendą Krzyckiego, aby się połączyły z korpusem Sierakowskiego.

6 październik. Kościuszko oddaje na czas swój nieobecności naczelne dowództwo nad obozem Zajączkowi, poleca mu sprowadzić pod Warszawę korpus księcia Józefa Poniatowskiego (patrz 28 wrzesień 1) i wyjeżdża w towarzystwie Niemcewicza do Okrzeji, do obozu Sierakowskiego. Przybywa tam dotąd także Poniński, którego korpus stoi w Bobrownikach za rzeką Wieprzem o 6 mil

; A Ę

o da

_— p

e dd dk

Wjazd Dąbrowskiego do Bydgoszczy.

odległy. Celem wydania bitwy Fersenowi odbyła się rada wojenna. 2) Mokronowski, przeprawiwszy się przez Narew, przeszedł NK Sobolewskie.

7 * sagi 1) Ks. Józef Poniatowski (patrz 6 paźdz.) opuszcza swe stanowisko pod Kamionną nad Bzurą i idzie ku Warszawie. Kamionnę zajmują wojska pruskie. 2) Korpus Sierakowskiego (patrz b paźdz. 3) opuszcza pod komendą Kościuszki Okrzeję i idzie przez Zelechowo do Korytnicy, gdzie wieczorem staje obozem. 3) W obozie w Korytnicy odbiera Kościuszko od majora Molskiego (patrz 2 paźdz.), wysłanego przez jenerała Dąbrowskie o, wiadomość o wzięciu Bydgoszczy.

październik. 1) Ks. Józef Poniatowski w pochodzie ku Warszawie obozuje M Marymontem. 2) Przednie straże korpusu Dąbrowskiego (patrz 6 paźdz. 1) staczają potyczki z wojskami pruskiemi pod Toruniem, w Toporzyskach i Czarnowie. Dąbrowski nie wiedząc o tem, że Prusacy zajęli Kamionnę (patrz 7 paźdz. 1) i przecięli komunikacyę pomiędzy nim a Warszawą, daremnie wyczekuje posiłków od Kościuszki, od których zależne są dalsze jego operacye. 3) Kościuszko wysyła z obozu pod Korytnicy (patrz 7 paźdz. 3) majora Molskiego napowrót do Wielkopolski i daje mu dla jenerała Dąbrowskiego, w uznaniu położonych zasług przepyszną szablę turecką, patent na jen.-lejtnanta i list.

9 październik. 1 Bo Korytnicy (patrz 7 paźdz. 2) przybywają posiłki wysłane pod komendą Krzyckiego z pod Warszawy (patrz 5 paźdz. 3) i łączą się z korpusem Sierakowskiego. Kościuszko opuszcza Korytnicę i zajmuje obronne stanowisko pod Maciejowicami. 2) Dąbrowski (patrz 3 paźdz. 2) dzieli swój korpus; powstańcy województwa poznańskiego i regiment 1 zostają w Bydgoszczy, jedna kolumna, pod komendą Rymkiewicza, przeprawia się pod Fordonem, druga pod dowództwem Dąbrowskiego pod Szulicem przez Wisłę.

10 październik. 1) Wojska polskie w ilości 6,200 żołnierza i 24 dział staczają bitwę z jenerałem rosyjskim, Fersenem pod Maciejowicami (patrz 9 paźdz.) i ponoszą zupełną klęskę. Kościuszko, Niemcewicz, jenerałowie Kamiński, Sierakowski, Kniaziewicz, Kopeć, Fischer i wielu innych oficerów zostają wzięci do niewoli. Bardzo wielka ilość wojska poległa, niektóre regimenta, jak Działyńskiego i Wodzickiego wyginęły niemal całkiem. Książę Poniński, który nie stanął na czas do bitwy, przez co do przegrania jój się przyczynił, cofa się pod Warszawę. 2) Dąbrowski (patrz 9 paźdz. 2) staje we wsi Boszendorf i łączy się z kolumną Rymkiewicza. Pikiety jego docierają do Przysieki w Pobliżu Torunia.

11 październik. Korpus Dąbrowskiego (patrz 10 paźdz. 2) staje w Przysiece i gotuje się do szturmowania Torunia; obejmuje 1000 piechoty,

1,500 jazdy i 11 dział. Tymczasem tuż przed rozpoczęciem ataku donoszą szpiegowie i dezerterzy z Torunia, że załoga pruska toruńska odebrała posiłki, stojące już w Podgórzu, pod komendą jenerała Ledywarego, w liczbie 2,000 piechoty, 8 armat i kiJku szwadronów jazdy. W obec tak przeważającój liczby nieprzyjaciół odstępuje Dąbrowski 'od swego planu szłurmowania Torunia, tylko jazda polska ze strzelcami posunęła się aż pod miasto. — Dąbrowski postanowił cofnąć się.

12 październik. i) Warszawa. Najwyższa Rada Narodowa mianuje w miejsce Kościuszki najwyższym naczelnikiem jenerał-lejtnanta Tomasza Wawrzeckiego (patrz 8 sierp. 1) i wzywa go, aby niezwłocznie przybył do Warszawy.

Najwyższa Rada oblicza silę zbrojną polską W następujący sposób: Korpus Poniatowskiego liczy . Zajączka i Kościuszki Mokronowskiego i Gedrojcia na Litwie . . . . . . 10 Dąbrowskiego w Wielkopol. 4,000 Ponińskiego . . . + . 4000 Jerzego Grabowskiego po lewym brzegu Narwii . . . 5,000 _

, razem 82,400 | „ 2) Rada uchwala wzmocnić okopy Pragi i wysyła korpus Poniatowskiego nad Bzurę, aby wyprzeć Prusaków z Kamionny, z którćj to okolicy dochodzi najwięcćj do Warszawy żywności. Rada Najwyższa powołuje również Dąbrowskiego do cofnięcia się pod Warszawę. 8) Wielkopolska. Dąbrowski rozkazuje podjazdami kawaleryi i strzelcami niepokoić Toruń, a w tym czasie dokonywa odwrotu głównego korpusu i przeprawy przez Wisłę pod Szulicem.

13 iernik. 1) Poniatowski udaje się w pochód pod Kamionnę (patrz 12 paźdz. 2). 2) Jenerał Mokronowski (patrz 29 wrzesień 1) wyruszył z Bielska, dla złączenia się z jenerałem Wawrzeckim. 3) Zajączek rozkłada armię swą na Pradze, przedmieściu Warszawy. 4) Wielkopolski korpus Dąbrowskiego (patrz 12 paźdz. 3) staje w większćj części pod Bydgoszczą i zajmuje dawniejszy obóz; jedna kolumna załoguje pod Szulicem. Ż prawego brzegu Wisły zeszło wszystko wojsko polskie. Wieczorem przybywa goniec, wysłany 21 września od Ko- Ściuszki, z rozkasem, aby w razie zbliżania się nieprzyjaciela do Warszawy, maszerował ku stolicy. Dąbrowski widząc, że nie otrzyma posiłków, bez których dłużćj w Wielkopolsce utrzymać się nie zdoła, postanowił cofnąć się ku Warszawie, zamm Ledywary (patrz 11 paźdz.) zdoła połączyć się ze Szwerynem i obsadzić Bzurę. — Rozkazuje więc Bielamowskiemu (patrz 30 wrzesień 4) obserwować Szweryna,

5,000 wojska 4,400

A ZAD

a dnia 18 t. m. cofnąć się do Koła. Komendy kiego, do lasu położonego z tój strony Podgórza, w Nakle, Łabiszynie i Barcinie otrzymały rozkaz naprzeciw Torunia, i obsadzić go od Zielonójgóry wyruszenia ze swych stanowisk i idąc wzdłuż pra- aż do Czarnowic.

wego brzegu Noteci, cofnąć się do Konina. To 15 październik. Korpus Dąbrowskiego (patrz samo ma uczynić załoga żnińska; przytem mają 13 paźd. 4) wraz z oddziałem z pod Szulica udaje niszczyć wszystkie mosty i przeprawy na Noteci. | się w pochód i rozkłada się obozem między Kacz-

| z N

sąd ń Bitwa pod Maciejowicami. Kościuszko usiłuje powstrzymać pierzchającą konnicę.

| |

• Oddział w Świeciu będący ma wyruszyć 15 t, m. kowem a Gniewkowem. Wśród marszu przychodzi : i idąc na Bydgoszcz, tworzyć straż tylną. wiadomość o klęsce maciejowickićj. — W Bydgo- + 14 października. V) Jen. Mokronowski (patrz czy pozostaje dla obserwacyi oddział powstańczy wo-

13 paźdz. 2) obozuje pod Brańskiem. 2) Dla za- jewództwa pomorskiego pod komendą Kruszyń- | tajenia ruchów swoich przed Ledywarym, wysyła | skiego. R ł E:. Dąbrowski wszystkich strzelców swoich i brygadę | 16 październik. 1) Do Warszawy przybywa Madalińskiego, pod komendą pułkownika Sokolnic- Wawrzecki (patrz 12 paźdz. 1), obejmuje najwyższe

naczelnictwo i składa przysięgę. 2) Wielkopolska. Korpus Dąbrowskiego ę poczywa w obozie między Kaczkowem a Gniewkowem. Sokolnicki (patrz 14 paźdz. 2) uciera się w okolicy Torunia pod Podgórzem z oddziałami Ledywarego i wstrzymuje je od ścigania Dąbrowskiego. 7 październik. Sokolnicki (patrz 16 paźdz. 2) uderza na -oddziały Ledywarego, idące w pochód za Dąbrowskim i zmusza je do odwrotu pod Toruń. Tymczasem opuszcza korpus Dąbrowskiego obóz między Kaczkowem a Gniewkowem (patrz 16 październik 2) i przybywa do Kuniczek; bagaże wysłał Dąbrowski do Zakrzewa. W ten sposób zyskały wojska polskie dwa dni marszu w pochodzie do Bzury nad .Ledywarym. Jenerał Kruszyński (patrż 19 paźdz.) odbiera rozkaz opuszczenia Bydgoszczy i pójścia za głównym korpusem. Dąbrowski nakazał również Sokolnickiemu opuścić 18 t. m. z raha swoje stanowisko i udać się za resztą wojska.

18 październik. Korpus Dąbrowskiego, opuściwszy Kuniczki (patrz 17 paźdz.), przybywa pod Włocławek i rozkłada się obozem. Bagaże stanęły w Brześciu Kujawskim. Straż tylna i oddziały poboczne idą za korpusem o dzień później. Nieprzyjaciel z Podgórza idzie w trop za niemi, ale bez zaczepki. Oddziały po obu brzegach Noteci odebrały rozkaz pójścia na Chodek i Gostyń i czekać w Szczawinie na dalsze rozkazy.

Bielamowski (patrz 13 paźdz. 4) wzmocnił oddział swój do 600 ludzi i donosi Dąbrowskiemu, że zajął Rogowo, aby obserwować ky ge że część garnizonu poznańskiego maszeruje ku Kłecku, że Gniezno, Konin i Koło wolne są od nieprzyjaciela. — Bielamowski, zamiast trzymać się ku Koninowi, udaje się za daleko ku Pyzdrom i traci połączenio z głównym korpusem, które przerzynają wojska Ledywarego.

19 październik. 1) Poniatowski (patrz 13 październik 1) atakuje pruskie posterunki nad Bzurą w Kamionnie, w Witkowicach i Sochaczewie. Obozuje pod Śladowem. 2) Korpus Dąbrowskiego opuszcza_ Włocławek (patrz 18 paźdz.) i staje obozem pod Dgbowem. W marszu przybywa major Molski (patrz 8 paźdz. 2) i potwiordza smutną wiadomość o przegranćj bitwie pod . Maciejowicami: o wzięciu Kościuszki do niewoli, o zbliżaniu się Moskali do Warszawy i cofaniu się wojsk litewskich pod jenerałem Mokronowskim ku stolicy.

rótce potem przybywa kuryer wysłany z Warszawy od Rady Narodowój i donosi, że naczelnikiem siły zbrojnój mianowany został Wawrzecki, że wojska pruskie okopały się silnie w Kamionnie. i ufortyfikowały się w Sochaczewie, że jenerał Szweryn maszeruje z korpusem swym od Piotrkowa i Rawy naprzeciw Dąbrowskiemu, że komunikacya z Warszawą przecięta, n korpus Ks. Poniatowskiego, dla

Wojsko.

patrz 15 paźdz.) od- | od

przeważającej liczby wojsk pruskich stoi o 1'/, mili

Bzury nieczynny. Równocześnie donoszą szpie-

gowie, że wojska pruskie pokazują się w okolicy ola. —

Dąbrowski widzi otoczonym się zewsząd nieprzyjacielem i pochód do Bzury nader utrudniony; rozkazuje furażom udać się do Gąbina, jenerałowi Madalińskiemu_i strzeleom Sokolnickiego zasłaniać takowe i strzedz prawego boku_korpusu od Gostynia i Śleczowa, a oddziałom, idącym po obu brzegach Noteci, maszerować za Madalińskim ku Sieczynowi.

20 październik. Dąbrowski opuszcza stanowisko pod Dębowem (patrz 19 paźd. 2) i maszeruje do Bowylna, gdzie wzdłuż lasu staje obozem. Ztąd wysyła ponad Wisłę aż ku Bzurze oddziały kawaleryi, aby tamować nieprzyjacielowi komunikacyą między prawem brzegiem Wisły, a Sochaczewem i Łowiczem. —

21 październik. Dąbrowski maszeruje ku Gąbiniu i dowiaduje się, że.ks. Poniatowski (patrz 19 paźdz. 1) daremnie atakował wojska pruskie pod Kamionną i Sochaczewem i że w obu tych miejscach nieprzyjaciel coraz bardzićj się okopuje. — Dąbrowski

| wysyła oddziały kawaleryi do Tokar, Kamionny, So-

chaczewa i Kiernozi, a Madalińskiemu wysyła zlecenie, aby się starał zająć Kiernozię i przez fałszywy alarm usiłował wprowadzić w bląd nieprzyjaciela, jakoby główny korpus zamyślał zająć stanowisko pod Gąbinem.

22 październik. Po południu opuszcza Dąbrowski obóz pod Gąbinem i maszeruje ku Iłowiu; tylnój straży poleca wykonać fałszywy atak na ścigającego nieprzyjaciela. W czasie marszu przybywa kuryer z Warszawy z doniesieniem_od Rady, że Ks. Poniatowski odebrał nakaz wzięcia Kamionny ' i Sochaczewa. Z; dbi Dąbrowski list od Księcia, w którym donosi plan swego ataku na wojska pruskie i radzi Dąbrowskiemu uderzyć w równym czasie na Kamionuę. Dąbrowski odpowiada księciu, że otoczony zewsząd nieprzyjacielem, nie może ataku wykonać, gdyż dostałby się we dwa ognie i zagrodziłby sobie przejście przez Bzurę. Dąbrowski stawa wieczorem w Iłowiu, o milę od nieprzyjaciela, obozującego w Kiernozi, którego ognie dokładnie widać. Patrol wyslany i szpieg donosi, że to korpus jenerała Szweryna, obejmujący 8,000 ludzi; dwaj dezerterzy zaś oznajmiają, że Szweryn zamierza ze świtem udać się ku Gąbinowi i Iłowiu, aby uderzyć na korpus polski i uniemożebnić mu przejście przez Bzurę i wspólnie z okolicznemi oddziałami uderzyć nań ze wszystkich stron. Tymczasem jenerał Madaliński, posunąwszy się pod Kiernozią, wraca do korpusu. —

Po odebraniu tych wiadomości wyrusza Dąbrowski o pólnocy z Iłowia, pozostawia bagaże 'pod

opieką tylnój straży kawaleryi, zawiadamia wszystkie boczne oddziały konnicy, aby szły ku Kamionnie i idzie w największej cichości ku Bzarze. W marszu słychać wystrzały armatnie, pochodzące z ałaku Ks. Poniatowskiego na Sochaczew i Kamionnę; dochodzą też wiadomości przez patrole, że Szweryn udaje się w marsz ku lłowiu, aby wykonać zamierzony atak. —

23 październik. Dąbrowski stawa o godz. 7 rano nad Bzurą i przeprawia się pod Mistrzewicami na drugi jój brzeg; w kilka godzin późnićj nadchodzą jego bagaże i reszta oddziałów i przeprawiają się również szczęśliwie. Dąbrowski rozkłada się po prawym brzegu Bzury obozem.

24 październik. Od rana nadciągnął Szweryn nad Bzurę i począł ostrzeliwać obóz Dąbrowskiego; po zamianie kilku wystrzałów armatnich cofa się wojsko pruskie ku Sochaczewu. Dąbrowski zajmuje silne stanowisko na 1000 kroków od Bzury i wstrzymuje wojska pruskie od przejścia przez rzekę i marszu ku Warszawie.

26 październik. 1) Surowow (patrz 27 wrzesień) w pochodzie ku Warszawie łączy się w Stanisławowie z korpusem Fersena. %?) Dąbrowski zajął stanowisko w Brochowie; o półtorćj mili od niego obozuje ks. Poniatowski. Nadciąga korpus Ledywarego, ścigający Dąbrowskiego od Torunia, stawa nad Bzurą i atakuje wojska polskie kilku wystrzałami armatniemi, na które Polacy wcale nie odpowiadają, poczem wojsko pruskie się cofa. — Przez kuryera odbiera Dąbrowski zapozew przybycia do Warszawy do wzięcia udziału w mającej się odbyć naradzie wojennćj. Odbiera równocześnie ogólny plan przyszłych operacyi: Mokronowski

• (patrz 13 paźdź. 2) idący z Litwy, ma obserwować Moskali dążących pod Warszawę i o ile będzie mógł, wstrzymywać ich w pochodzie; — jenerał Jerzy Grabowski (patrż 21 wrzesień 2) ma zająć Pułłusk; — Gedrojc (patrz 8 wrzesień) połączyć się z Jaźwińskim ae 21 wrzesień 2) i opanować Wyszogród, a po zdobyciu Wyszogrodu miał Dąbrowski wyprzeć wojska pruskie z Kamionny, a ks. Poniatowski ze Sochaczewa.

26 październik. 1) Suworow (patrz 25 paźdz.) uderza pod Kobyłką na korpus Brokrononski o (patrz 25 paźdz.) i zadaje mu klęskę. Mokronowski traci swoje działa i furaże; połowa wojska jego dostaje' się do niewoli, z drugą połową chroni się Mokronowski w okopy Pragi. ?) Dąbrowski, zapewniwszy obronę obozn (patrz 25, paźdz.), udaje się do Warszawy.

27 październik. Dąbrowski, powołany do narady wojennej, radzi, aby wojsko polskie opuściło Warszawę i Pragę, które w czasie nadejścia Moskali winne kapitulować. Król z Radą Najwyższą miał

się udać do wojska. Plan ten jego upada. Dąbrowski postawia pomysł drugi, według którego miano siły pruskie nad Bzurą odpowiedniemi obrotami wojennemi podzielić, ostatecznie wojska pruskie z okolic Bzury wyprzeć, korpusami polskiemi napowrót do Wielkopolski wkroczyć i z tamtąd wojnę dalej prowadzić. Pomysł ten Rada Najwyższa przyjmuje. 2) Brygadyer Kołysko obozuje w Błoni. 3) Jenerał Ożarowski obozuje. w Mszczonowie.

28 październik. Jen.-lejtnant Madaliński przysyła do Rady Najwyższćj prośbę o zwolnienie go od dalszej służby.

29 październik. Suworow zbliża się pod Warszawę z korpusem liczącym 48 batalionów piechoty, 120 szwadronów jazdy i 14 regimentów kozackich, razem z 40000 wojska i otacza W: wę z'prawego brzegu Wisły. Prócz tego zagrażają Warszawie jenerałowie pruscy: Favrat od Bzury i Szweryn od Narwy.' — Naprzeciw wojskom moskiewskim strzeże Pragi 8000 piechoty i 2000 konnicy polskićj. — Nad Bzurą zajmuje stanowisko ks. Ponintowski ze 6000 i Dąbrowski z 4000 wojska, nad Narwią Jerzy Grabowski ze 4000 ludzi.

31 październik. 1) Odpowiednio do zatwierdzonego przez Radę Najwyższą planu (patrz 27 październik) opuszcza Dąbrowski obóz w Brochowie (patrz 25 paźdz. 2) i udaje się do Błoni. Do Brochowa nadchodzi korpus Poniatowskiego. 2) Gedrojć (patrz 25 -paźdz. 2) obozuje w Tarczynie.

1 listopad. 1) Oddział Jerzego Grabowskiego (patrz 21 wrzesień 2) odcinają Moskale od Warszawy i reszty wojsk polskich. Pod Piątkami w okolicy Ostrołęki otaczają go wojska pruskie i po krótkićj bitwie zmuszają go do poddania się. 2) Korpus Dąbrowskiego (patrz 31 paźdz.) opuszcza Błonie i udaje się do Nadarzyna. 3) Jen. Gedrojć (patrz 31 paźdz.) opuszcza "Tarczyn i idzie do Starćj Wsi.

2 listopad. 1) Armia Suworowa zbliżyła się pod Warszawę i rozkłada się podlug następującego planu: Po lewej stronie szańców pragekich stoją, cztery kolumny połączone razem; dwie z nich składają korpus Derfeldena, drugie dwie dywizyą jenerała Potemkina.. Po prawój stronie okopów pragskich stoją trzy oddziały oddalone od siebie i od czwartego, pod dowództwem : Fersena. Dalej stoi Tor „ Rach ów .i Deni: Pomiędzy oddziałami temi. stoi umieszczona .konnica Szewicza. 'Moskale zajęli w ten sposób -przestrzeń od Grochowa do Białołęki; naprzeciw Pragi sypią. baterye i zataczają 15 dział. 2) Dąbrowski (patrz 1 listopad 2) wchodzi do Tarczyna i..zamyśla połączyć się nazajutrz .z korpusem Gedrojcia, obozującym w Starćj Wsi. . :

3 listopad. 1) Na Pradze odzywają się o 6 godzinie z rana działa. Mieszkańcy warszawscy biegną na baterye. Kanonada trwa przez dzień cały. 2) Dąbrowski (patrz 2 listopad 2) maszeruje ze swym korpusem na Grójec do Starćj Wsi i łączy się z korpusem Gedrojcia (patrz 1 list. 3). Korpus Gedrojcia liczy: 2000 piechoty, 1000 strzelców i kosynierów, 700 konnicy i 17 dział. — Połączone oba korpusy wynoszą 8000 wojska i 33 działa. 3) Stojący w Mszczonowie oddział Ożarowskiego (patrz 27 paźdz. 3) liczy 1000 jazdy.

4 listopad. 1) Moskale przypuszczają szturm do Pragi i zdobywają ją w niespełna godzinie. — Dopuszczają się strasznój rzezi, w którój zamordowali 18,000 mieszkańców obojćj płci, starców i niemowłąt. — Warszawa wysyła do Suworowa deputacyą z prośbą o zawieszenie broni. 2) Prusacy zajmują Ostrołękę. 3) Dąbrowski w połączeniu z korpusem Gedrojcia zamyśla odpowiednio do planu swego, przyjętego przez Radę Najwyższą, uderzyć na załogi pruskie w Piotrkowie i Jeziernie. Tymczasem przybywa goniec z Warszawy z wieścią o zdobyciu Pragi i z rozkazem od Rady, aby Gedrojć % korpusem swym udał się do Warszawy. Dąbrowski widzi się zmuszony do odstąpienia od swego zamiaru. '

5 listopad. 1) Suworow przyjmuje delegatów Warszawy (patrz 4 list. 1) i stawia warunki kapitulacyi, które tcż magistrat przyjmuje i podpisuj

wynosić co najwyżej 20 do 30 tysięcy, nie mogłaby odwrotowi temu przeszkodzić. Dąbrowski sądzi, że choćby wojska polskie nie znalazły dostatecznego poparcia przez Francyą, to przecież oba państwa, Rosya i Prusy, aby uniknąć niepewnych kolei dalszój wojny, zechcą traktować i układ przeprowadzić, — a 40,000 wojska, na którego czele stałby król i naczelnicy narodu, uważał za reprezentacyą narodu wystarczającą do uzyskania zaszczytnego i korzystnego dla Polski pokoju.

7 listopad. 1) Dąbrowski na przedłożony wczoraj Radzie Najwyższy plan swój otrzymuje od Wawrzeckiego odpowiedź, że przedłożony został takowy zebranój radzie wojennóćj i lubo uzyskał pochwałę, to przecież przeprowadzonym być nie może, raz dla tego, że lud nie chce króla puścić z Warszawy, a powtóre, że wątpliwą byłoby rzeczą zaufać energii oficerów i wierności Żołnierzy, którzy stracili zaufanie do swych przełożonych. Donost również Wawrzecki, że opuści Warszawę ze wszystkiem wojskiem, które z nim pociągnąć zechce i uda się w pochód ku Krakowu. 2) Dąbrowski wysyła oficera do jenerała Kołyski i wzywa go, aby się sporozumiał z jenerałem Ożarowskim i Poniatowskim w celu wspólnego działania. Oficer wysłany wraca z oznajmieniem, że jenerał Kołysko brygadę swą i komendę porzucił, a ludzie jego prawie wszyscy się rozeszli.

2) Naczelnik Wawrzecki ściąga wszystkie, w okolicy wa stojące siły zbrojne polskie i litewskie, pod Mokotowo. 3) Jenerał Gedrojć (patrz 4 list. 3) w marszu do Warszawy przybywa do Tarczyna. 4) Dąbrowski (patrz 4 list. 3) z obawy, aby go wojska pruskie nie odcięły od Pilicy, gdzie nagromadzone były zapasy żywności, udaje się do Gostomi nad Pilicę, milę od Nowegomiasta, gdzie zajmuje stanowisko obronne i rozkłada się obozem.

6 lisłopad. 1) Po przyjęciu warunków kapitulacyi (patrz b list. 1) rozwięzujo się Rada Najwyższa ' Narodowa, a Wawrzecki składa władżę swą w ręce króla. 2) Dąbrowski mimo smutnych wiadomości nadeszłych z Warszawy nie wątpi o możliwości dalszego z korzyścią prowadzenia wojny, ale opracowawszy nowy plan takowej, przesyła go Radzie Najwyższej do zatwierdzenia. Oblicza on siłę zbrojną polską do 40,000 ludzi, — dział do 200 — a stan skarbu narodowego na 10 milionów złotych. Proponuje więc: opuścić Warszawę po zabraniu z nićj wszystkiego, co do dalszego prowadzenia walki przydatnem być może; król wraz z Radą winien się do wojska przyłączyć. Wszystkie siły zjednoczone należy przez Prusy i Niemcy przeprowadzić do Francyi, gdzie spodziewać się można było energicznój pomocy. Pogoń rosyjska, mogąca

8 listopad. 1) Wawrzecki dowiaduje się w Warszawie, że korpus Poniatowskiego, załogujący nad Bzurą idzie w rozsypkę; że jenerał ten opuścił swą armię i oddał komendę innemu, ten znów innemu. Wysyła więc do korpusu tego Niesiołowskiego, aby AE zupełnemu rozprężeniu, z poleceniem, aby pozostały oddział przyprowadził do Gostomia. Niesiołowski przecież nic zdziałać nie mógł, — oficerowie opuszczali żołnierzy, żołnierze opuszczali szeregi; każdy uchodził dokąd chciał; — jedni szli do Mel i inni do okolicznych korpusów, a najwięcej poszło do domu. 2) Wawrzecki opuszcza na czele 12,000 wojska i 113 dział Warszawę i udaje się do Tarczyna. Wydaje również rozkaz, aby się tamże zebrały oddziały okoliczne. 3) Za opuszczającym Warszawę wojskiem polskiem postępują trzy kolumny armii rosyjskićj pod komendą Fersena i Denisowa. 4) Wojska austryackie zajmują Radom.

9 listopad. Rozyanie zajmują Warszawę.

10 listopad. Wawrzecki (patrz 7 list. 2) przybywa do Tarczyna; zastaje tu tylko jenerała Gedrojcia, którego korpus zarażony rozprzężeniem, panującem w oddziale Poniatowskiego, począł się gromadnie rozbiegać, tak, że ledwie mu 500 pozostało ludzi. Resztki te zabiera Wawrzecki i ciągnie do Gostomia, aby się tam połączyć z Dąbrowskim.

4%

__B

11 listopad. Do Gostomia dochodzą wieści, że „za przykładem Poniatowskiego poszło kilku innych dowódzców, a mianowicie: Zajączek, Wyszkowski, Mokronowski, Ożarowski, Madaliński. Resztki tych oddziałów gromudzą się w Gostomiu, gdzie zebrane wojska polskie wynoszą jeszcze do 20,000 ludzi. Do korpusu tego przyłączył się jeszcze ze swym oddziałem jenerał Jaźwiński.

Ponieważ Moskale zaczęli się ukazywać od Grojca (patrz 8 list. 1) i Warki, a Austryacy, zabrawszy Radom (patrz 8 list. 2), odcięli dowóz żywności, przeto przyspiesza Wawrzecki pochód ku Krakowu, nakazuje na jutro przejście przez Pilicę i wymarsz do Drzewicy.

12 listopad. Zjednoczone wojsko polskie w Gostomiu udaje ;się w pochód. Po przejściu Pilicy łączy się z niem brygada Biernackiego i część brygady Kołyski. Wieczorem zajmują wojska polskie stanowisko w Drzewicy. -

13 listopad. 1) Od brygadyera Jaźwińskiego, maszerującego według rozkazu na Końskie, odbiera Wawrzecki uwiadomienie, że oficerowie i żołnierze z brygady jego rozchodzą się na wszystkie strony. Również rozszedł się całkiem oddział Giedrojcia. Wawrzecki, naradziwszy się ze swymi oficerami, postanawia pójść do Końskich, tamże resztę sił zbrojnych skoncentrować, wszystkie zaś armaty zbyteczne wraz z amunicyą zakopać. 2) W korpusie Wawrzeckiego znajdują się jeszcze jenerałowie: Dąbrowski Henryk, Skórzewski, Gedrojć, Rzewuski, Biernacki, Giełgud, Niesiołowski, Jaźwiński.

14 lisłopad. O 3 rano wyrusza Wawrzecki z armią swoją ku Końskiem. Przed wymarszem opuszcza wojsko obóz całemi tłumami. Około 8 rano przybywa korpus do Opoczna, zkąd miano po wypoczynku wyruszyć ku Końskim. W południo przybywa goniec z listem od króla Ponintowskiego, w którym tenże donosi, że Suworow krwawo mścić się będzie nad temi oddziałami, które warunków jego kapitulacyi nie będą chciały przyjąć; zapewnia również, że Rosya_ wyda wkrótce ogólną amnestyą dla swych poddanych, i Prusy dla swoich.

Pismo to wywołało w wojsku wielki rozruch; major Majaczewski rozpuszcza swój batalion mówiąc: „nie masz już co robić, idźcie gdzie chcecie!" Słowa te stają się hasłem ogólnego popłochu; cała armia rozbiega się na wszystkie strony; wszystkie regimenta piesze, artylerya i strzelcy poszli w rozsypkę; zostało tylko około 4,000 konuicy. —

Jenerał Dąbrowski trwa w myśli przerznięcia się do Fraucyi; nie chce więc ani słuchać o złożeniu broni, ale udaje się ze swą konnicą do Koń-

skich. W drodze łączy się z nim 1000 jazdy po- |

wstańczój z ziemi Sieradzkićj i Wieluńskićj.

15 listopad. Dąbrowski gromadzi kawaleryą swoją na miejscu naznaczonem. Jenerał Rymkiewicz staje na czele brygady Rzewuskiego i Biernackiego, aby je sprowadzić na miejsce zebrania, lecz te, zamiast iść za jego komendą, rozchodzą się. Pozostała tylko wierna do końca: brygada Dąbrowskiego, Madalińskiego i konnica wielkopolska pod komendą jenerała Skórzewskiego. Dowódzcy obu brygad dają Dąbrowskiemu przyrzeczenie, że mu pozostaną wiernymi aż do ostatniej chwili.

Z Dąbrowskim łączy się Jaźwiński z resztą swój brygady, nieco piechoty i artyleryi. Dąbrowski udaje się do Radoszyc, gdzie się łączy z Wawrzeckim i rozkłada się obozem. :

16 listopad. Niespodzianie napadają Kozacy i strzelcy moskiewscy z korpusu Denisowa oddział Jaźwińskiego, który nie dawszy wystrzału, poddaje się. Wawrzecki oznajmia Denisowowi, że jest w ukła- | dach ze Suworowem i proponuje .miu zawi i broni. Denisow godzi się na to, cofa swoje wojsko, a oddział Jaźwińskiego uwolniony, rozchodzi | się z wyjątkiem małćj części. Ę

17 listopad. Dąbrowski, widząc ogólny popłoch w resztkach wojska, uznaje plan swój przerznięcia się do Francyi, za niemożebny do spełnienia. Nie chcąc przecież w żaden sposób złożyć broni przed nieprzyjacielem, postanawia zbliżyć się nazajutrz z. brygadą swoją i Madalińskiego do granic Austryi, broń spalić, pieniądze, zabrane przed kilku dniami w Mał rozdzielić pomiędzy oficerów i żoł-

P v 4d leni 14,

to) U nierzy,i dać k Pp rozejścia się.

Z obozu rozjeżdżają się oficerowie; pozostali tylko: Wawrzecki, Gedrojć, Niesiołowski, Giełgud, Dąbrowski i prezydent Zakrzewski.

18 lisłopad. Do obozu w Radoszycach przybywa jenerał Denisow w towarzystwie kilku innych oficerów rosyjskich i oświadcza, że ma zlecenie tych oficerów, których nazwiska odczyta, zaprosić do Warszawy, ponieważ Suworow życzy sobie bliżej ich poznać. Wawrzecki zapytuje się, czy oficerowie wymienieni są aresztowani? na co odpowiada: Denisow, Że aresztowanymi nie są, tylko Suworow pragnie zobaczyć ich u siebie. Wawrzecki, ulegając przemocy, ustanawia komisyą, która dzieli pieniądze, będące jeszcze w kasie wojskowej, między resztę żołnierzy, poczem odebrał każdy pozwolenie pójścia z bronią w ręku, dokąd mu się podoba. W ten sposób unikła reszta wojska polskiego rozbrojenia, bo nikt nie był zmuszony do złożenia broni.

Jenerał Skórzewski, dowódzca wojsk powstańczych wielkopolskich, zebrał swe oddziały i ndał się z niemi do Piotrkowa, aby ułożyć się o kapitulacyą : z załogującym tamże jenerałem pruskim Favratem. Naczelnik Wawrzecki, jenerałowie: Dąbrowski, : Gedrojć, Niesiołowski i Giełgud udali się pod eskortą,