Chronologiczny spis bitew i potyczek w powstaniu kościuszkowskiem

którą Moskale nazwali „strażą honorową", do War- '

szawy. 19 listopad.

Zakończenie. Nad Pilicą rozpuścili w kilka dni óźnićj resztę powstańców Lipski i Lenartowicz. —

Jenerał Skórzewski układa się Kajdtużej trzymał się Franciszek Ksawery Dąbrowz jenerałem Favratem o warunki kapitulacyj, a uzy- | ski w

Jasach wielkopolskich. Dopiero bowiem

skawszy zapewnienie bezpieczezeństwa dla wszyst- | w grudniu rozproszyli Prusacy jego oddział, a jego

kich, oddaje broń i rozpuszcza swój oddział.

go, ciężko r go, wzięli do niewoli.

Krótki czas tylko, bo mało co nad siedem miesięcy, trwało powstanie Kościuszki, ale mimo to obfitowało ono w krwawe spotkania, z których zaledwie kilka najwybitniejszych, znane są ogólnie. Nazwy: Racławice, RE i Maciejowice wyryte są obok imienia Kościuszki głęboko w sercach narodu, — a przecież miejsc takich, zlanych krwią bohaterskich ojców naszych, towarzyszów wielkiego Naczelnika, jest znacznie więcej. Rozsiane gęsto o całym obszarze Polski, na którym przed stu aty rozbrzmiewał huk armat i szczęk kós — przemawiają do nas głosem rzewnych wspomnień, którego przecież nie rozumiemy, bo miejsc tych nie znamy.

Podany poniżej spis bitew i potyczek, opracowany na podstawie różnych pamiętników, do powstania Kościuszki się odnoszących, oraz sprawozdań, zami ych we współ h pismach, wymienia znaczną liczbę miejsc tych, które drogiemi nam być powinny, przytem uzupełnia zamieszczony powyżćj pogląd na ruchy wojsk i czynności pojedyńczych korpusów i oddziałów. -

21 marzec. Madaliński w pochodzie z pod Ostrołęki ku Krakowu znosi oddziały pruskie w kilku miejscach, zajmuje Rawę, a pod Inowłodzią stacza z Prusakami krwawą potyczkę.

265 marzec. Potyczka kawaleryi narodowej pod komendą Mangeta z oddziałem moskiewskim w K ozu-

| cały łup

l

bowie. 29 marzec. Potyczka Mangeta z Moskalami w O SA: kwiec. Madaliński stacza potyczkę z oddzia- |

Jem rosyjskim pod Końskiem; ze spotkania tego . z k Ą x 5 | się zwycięzko z pulkiem Kossakowskiego w Wil-

transportują 200 rannych Moskali do Warszawy. 4 kwiec. Kościuszko stacza bitwę z Moska-

! nego

się mężnie na baterye moskiewskie i zdobywa 11 dział; przez co przyczynia się do odniesienia świetnego nad Moskalami zwycięztwa. Odznacza się z pomiędzy kosynierów Bartosz Głowacki, włościanin z Rzędowiec, którego Kościuszko mianuje oficerem. Moskali padło 2500, — Polaków 500.

W Litwie tćj wieśniak pewien, Góral, umicjący zręcznie uderzać i rzucać swą sickierką, widząc, że przy armacie nicprzyjacielskićj, w pobliżu stojącej, jeden tylko

ozostał kanonier, uderzył go tak zręcznie i silnie topor-

iem, że go na miejscu zabił. Poczem wsiadł na konia, zwrócił srmatę na nieprzyjaciela i wystrzeliwszy z nićj, ubił 12 Moskali.

V tójżo bitwie wojsko polskie regularne, aby zachęcić wieśniak do twa na przyszłość, odstąpiło im jenny. Wszakże p chłopki mało co z niego zabrali dla siebie; ale zwoławszy wieśniaków z okolicy, oddali im całą prawie zdobycz, w nagrodę za szkody poniesi przez str io pól.

O bitwie tój wyraził się moskiewski jenerał, Tormassow: „Chłopstwo uzbrojone pikami, szło z niepodobną do uwierzenia walecznością i wytrzymałością do »oju.*

16 kwiec. Wojsko pruskie pod komendą jen. Fawrata uderza na UKE polski w Skale i rozprasza go. Jenerał Wierzbowski dostał się do niewoli. Polacy cofają się ku Krakowu.

17 kwiec. Rewolucya w Warszawie. Około 2000 wojska polskiego uderza z pomocą mieszczan na załogę moskiewską, liczącą przeszło 8000 ludzi. | Wszczyna się zacięta walka, którą trwa do następnia i kończy się zwycięztwem Polaków i wypędzeniem Moskali z miasta. — Jenerał litewski Gedrojć stacza zwycięzką utarczkę z pułkami, Rosyi wiernemi, w Szatach na Żmudzi. — Jenerał litewski Niesiołowski i brygadycr Sulistrowski potykają

i; komierzu.

lami pod Racławicami. Korpus jego liczy: 2400 ;

wojska regularnego i 2000 włościan, uzbrojonych w kosy i piki. Moskale mają 6000 siły zbrojnej i 20 dział. Lud świeżo do obozu przybyły rzuca

Hd szawy do bateryi i magazynów arty!

W rewolucyą warszawską oficerowio gwardyi pieszój

koronnój w braku koni sami zaciągnęli armaty z Wareryi w pole.

rzesiński, bombardyer, celował armatą tak wybor-

i nie, żo sam położył trapem około 80 Moskali, a War-

M

szuwianka powna zastrzeliła ich x okna 20. Chłopcy 14- lotnio nabijali i obsłagiwali armaty. Podchorąży Zakrzewski, 18 lut mający. na czele 3 żołnierzy zaatakował 14 Moskali, i lubo sum ciężko ranny, trzymał slę tak uko dopyki nio nadeszły posiłki i wszystkich Moskali ubito.

21 kwiec. Henryk Dąbrowski uderza na czele zorganizowanego przez siebie oddziału z resztek wojsk, których nie zabrał Madaliński, na oddział Moskali pod Tykocinami, rozprasza go, zabiera oficera i 25 Żolnierzy do niewoli i sześć wozów z bagażami.

22 kwiec. Rewolucya w Wilnie. Pułkow-

' nik inżynieryi litewskiej, Jakób Jasiński, uderza na czele załogi polskiej, liczącej 300 wojska, na załogę rosyjską, złożoną z 1800 głów, i przy pomocy mieszczan odnosi zwycięztwo i wypędza Moskali z Wilna.

24 kwiec. Utarczka oddziału polskiego z Moskalami pod Wieliszynką, 4 mile od Krakowa. Polacy zabierają Moskalom 6 armat.

27 kwiec. Stefan Grabowski, pułkownik litewski, stacza potyczkę z czterykroć silniejszym oddziałem rosyjskim pod Niemenczynem, ale przed przeważającą liczbą nieprzyjaciół cofa się. — Ko- Inenda Czyżewskiego w marszu z Ukrainy do Polski stacza potyczkę zwycięzką z Moskalami między Raszkowem a Mohilewem. — Brygada polska atakuje w 100 koni rotę piechoty rosyjskićj pod Jewiem i odbiera im armatę, sztandar, 3 oficerów i przeszło 80 żołnierzy. Resztę wycina w pień.

28 kwice. Major kawaleryi narodowej, Husarzewski, zastaje przeprawiających się Moskali

rzez Wisłę pod Tarniówką i kilku z nich ubił. o stronie polskićj ubity koń. -— Mieszkańcy Czerska i obywatele okoliczni zebrawszy się, uderzyli pod komendą namiestnika Sawickiego i obywatela Łochowskiego na oddział Moskali i odnieśli zwycięztwo. — Tenże sam oddział stoczył z po-

' mocą flisaków zwycięzką utarczkę z Moskalami w Górze.

30 kwiec. Obywatele powiatu bracławskiego dopędzają pod komendą rotmistrzów Łabudzia i Mirskiego DO kozaków, 5 mil od Bochni, i odbijają zrabowaną przez nich majętność starosty opeskiego.

4 maj. Brygadyer Wyszkowski, w pochodzie z Ukrainy do Polski, stacza bitwę z oddziałem rosyjskim pod Pochoryłem, pół mili od Starego Kostantynowa, rozprasza go, zabija 800 Moskali, i im 7 dział, chorągiew i kasę z 53,400 rublami.

2 maj. Wyszkowski ubija pod Ożechowicami kilku dońskich Kozaków. — Pułkownik Hau- | man atakuje pod Białobrzegami Moskali, prze- | prawiających się przez Pilicę, i zadawszy im zna- | czne straty, ściga ich ku Nowemu Miastu.

3 maj. Pulkownik Hauman stacza utarczki z Moskalami pod Nowem Miastem i przepędza ich za kordon pruski do Rzeczycy.

6 maj. Kościuszko, zająwszy silne stanowisko pod Połańcem, stacza do 19 maja codzienne utarczki z Moskalami, którzy naprzeciw wojsku polskiemu rozłożyli się obozem i stanowisko jego zdobyć usilują.

7 maj. Jakób Jasiński, mianowany tymczasowym naczelnym komendantem sił zbrojnych Jitewskich, stacza bitwę, początkowo szczęśliwą, z Moskalami pod Polanami. Uzbrojeni wieśniacy litewscy wypędzają strzelców moskiewskich z lasu, idą przecież później w rozsypkę, z czego powstaje zamęt, a Jasiński zmuszony cofnąć się.

9 maj. Moskale uderzyli pod Białą na oddział polski, będący pod komendą majora Zeydlica

i rotmistrza Wojciechowskiego, i z ją go do odwrotu. 10 maj. Obywatele Nowogródka, uzbrojeni

na prędce w różną broń, odpierają Kozaków i karabinierów rosyjskich, którzy zamierzali zrabować miasto. i okoliczne wsie i dwory.

13 maj. Jenerał-major Korsak z brygady I. litewskićj, uderza między Zołudkiem a Słomczynem na przednią straż korpusu rosyjskiego jedzy nimi kilku podoficerów do niewoli.

14 maj. Wyszkowski, objąwszy komendę nad broni Moskalom przeprawy, zkąd wynikają w okolicach Chelma i Dubienki codzienne utarczki

16 maj. Prusacy atakują Kraków; odparci przez ochotników wojska polskiego, cofają się do ” 18 maj. Oddział korpusu Wyszkowskiego stacza utarczkę z Moskalami pod Krasnym Stawem. Żmudzią,

waj. Wicebrygadyer Henryk Dąbrowski biera do niewoli 1 podoficera i 9 husarów. — Porucznik Siruć z brygady Sulistrowskiego stacza

21 maj. Pułkownik Zagurski stacza potyczkę pod Dubienką. Na czele 2000 kawaleryi wstrzyprzez Bug.

22 maj. Gładyszewski, pułkownik pikinierów, 1000 sztuk bydła i owiec, za granicą pruską pod Rosławicami, kładzie trupem 30, resztę rozpę-

nerała Cecyanowa, zabiera z nićj część ludzi, a mięoddziałami polskiemi, nagromadzonemi nad Bugiem, i potyczki, trwające do 7 czerwca.

fichałowic.

— Pułkownik Zagurski naciera na Moskali pod wsią stacza utarczkę pod Grujcem z Prusakami i zautarczkę z Moskalami w pobliżu Poniewieża. muje 5000 Moskali i nie pozwala im przeprawić się dopędza Kozaków, uprowadzających z okolic Białćj dza i łup odbija, który potem oddał pokrzywdzo-

• nym właścicielom. — Oddział litewski z brygady

Sulistrowskiego stacza szczęśliwą utarczkę z Moskalami pod Janis.zkielami (us Żmudzi).

23' maj. Porucznik z 2. brygady, Korsak, uderza na Moskali z 60 ludźmi pod Mikołajewem na Litwie i zabiera im 15 sołdatów i żywność.

2b maj. Wojsko litewskie potyka się z Moskalami pod Lipniszkami.

27 maj. Obywatel Jan Zieliński uderza na czele uzbrojonego ludu pod Ostrołęką na bateryą pruską, zabiera ją, zabija 12 Prusaków, resztę przepędza za Narew. Wieśniacy przeprawiają się przez

arew wplaw i ścigają ich półtorćj mili. — Oddział powstańczy napada Moskali w okolicy Białój, rozprasza ich i zabiera 3 wozy z amunicyą i z żywnością.

28 maj. Oddział kawaleryi polskićj uciera się z oddziałem ke pod Chlebowem przy ga” nicy kurlandzkićj. — Wicebrygadyer Henry - browski naciera pod Gostomią na Kozaków, zabiera im 4 konie i 500 sztuk bydła.

29 maj. Pod Kuligowem stacza przez dwa dni kapiłan Kowwacz utarczki z Prusakami. — Ochotnicy powiatu Kowieńskiego staczają pod komendą jenerała Prozora potyczkę na bagnety pod Poniewieżem. Moskali padło sto i kilkunastu; Prozor odebrał ranę.

1 czerwiec. Namiestnik brygady, Chmielewski, uderza na odwach obozu nieprzyjacielskiego w Linkowie, ubija 2, a 5 szeregowców i 1 kapitana rani. — Pod Lipniszkami utarczka-oddziału polskiego z rosyjskim.

czerwiec. Bitwa pod Szczekocinami. Kościuszko na czele 12 wojska stacza bitwę z 9000 Moskali i 13,000 Prusaków. Po zaciętćj walce, w którćj legło około 1000 Polaków, ale znacznie więcćj nieprzyjaciela, musiał się Kościuszko cofnąć przed przewyższającym liczbą wrogiem; odwrotu dokonał w największym porządku, spokojnie i groźnie. — Ochotnicy wileńscy (litewscy) atakują pod Oszmianą obóz moskiewski. — Wedelsztet, Jenerał, , atakuje pod Dubieką obóz rosyjski, a spędziwszy przednie straże, cofnął się.

-W bitwie pod Szczekocinami sierżant z 2 pułku, Franc. Derysarz, s mu kola armatnia urwała obie nogi, leżąc we krwi, w: na swoich: „Bracia! brońcie Ójczyzny! śmiało bracia! zwyciężycio!* O .

bitwio tój pisali Niemcy do Księcia Kurlandyi w liście przez wojsko polskie przejętym: „Za dzisiejszego panowania nie było tak upartćj bitwy: okazali Polacy taką wytrzymałość i zaciętość, żo w tem przewyższyli Francuzów, i gdyby nie przy ść króla pie wiedzieć, coby się z nami było stało:*

7 czerwiec. Wicebrygadyer Dąbrowski Henryk uciera się z patrolami Pruskiemi, pod Nowem Miastem nad Pilicą; ze strony nieprzyjacielskićj padło przeszło 20, kilku wzięto do niewoli.

8 czerwiec. Bitwa pod Chołmom. Moskale w sile 10,000 wojska uderzają na obóz Zajączka pod Chełmem, którego korpus liczy zaledwie połowę tyle. Po długićj zaciętćj bitwie zmuszają Moskale Zajączka do opuszczenia pola bitwy.

'W bitwie pod Chołmom wicobrygadyor Rozwadowski, gdy przy jednój z armat konio się Foplątały i spłoszono nio © oiały ciągnąć, zsiadł z konia i uchwycił nrmatę, za jego przykładem poszło kilkunastu innych żołniorzy i na ręku onicśli ją przed Moskalami.

Desi włościanie, jeden z nich zo wsi Gościorodowa, ledwio 16 lat mający, od: i się taką dzi ścią 20 posunięci zostali na stopień chorążych.

9 czerwiec. Batalion piechoty rosyjskićj i 200 kozaków atakują oddział polski pod Zugrami na Żmudzi, składający się przeważnie z ochotników pod komendą Ludkiewicza. Polacy odpierają atak, zadają Moskalom znaczne straty i zmuszają ich do odwrotu.

10 czerwiec. Strzelcy powiatu kowieńskiego, pod komendą Kuszelewskiego, rzucają się wpław przez Niemenek i uderzają na oddział moskiewski pod Radziwiliszkami, ranią kilku kozaków i pędzą całą hordę aż do Kurlandyi.

12 czerwiec. Jenerał Stotkiewicz potyka się z Moskalami pod Zadeykami, (powiat szawelski

a Źmudzi.

13 czerwiec.

czkę z Moskalam

Tenżo sam jenerał stacza potyi pod Biżeykami. — Pod Żegrzem, 3 mile od Warszawy, usiłują Moskale z Prusakami przeprawić się przez Narew. Polacy staczają z nimi potyczkę, zadają znaczne straty i nie dopuszczają przeprawy. — Porucznik Korsak uderzył na czele dobranych ochotników pod Oszmianą na oddział Moskali, położył trupem 10 karabinierów i kilku kozaków. "Tatar, Aleksander Hryczyński, ubił sam trzech kozaków.

14 czerwiec. Przednie straże wojska pruskiego uderzają na placówki polskie, złożone z pikinierów i kawaleryi narodowej, na Promniku pod Krakowem. Po krótkićj utarczce Prusacy cofają się. — Wolni strzelcy Jitewscy, utrzymywani kosztem Michała Ogińskiego, staczają potyczkę z Moskalami w Wołożynce i zabierają 2 oficerów i 29 pod-. oficerów do niewoli; odbierają im również znaczną liczbę bydła i sprzętów w Polsce zrabowanych.

15 czerwiec. Prusacy zajmują Kraków; ze zamku pada kilka strzałów armatnich, : na które wojsko pruskie również kilku strzałami odpowiada.

6 czerwiec. Jenerał Stetkiewicz uderza na czele ochotników, piechoty i strzelców, na obóz moskiewski pod Zagorami na granicy Kurlandzkićj. Po dwugodzinnój potyczce zmusza Moskali do ustąpienia placu, ubiwszy im 120 ludzi. Polaków padło 40. — Ogiński, jenerał wojsk litewskich, i obskoczony ze swym oddziałem przez trzy razy | liczniejsze wojsko rosyjskie pod. Wiszniewem,

(w Iwieńcu) stacza niepomyślną potyczkę i zmuszony do odwrotu, cofa się ku Wilnowi.

22 czerwiec. Jeden oddział korpusu Niewiadomskiego stacza utarczkę z Prusakami pod Goniądzem (nad Narwią), drugi pod Ossowcem, trzeci pod Wiżną. , :

23 czerwiec. Pułkownik Niewiadomski stacza zwycięzką utarczkę pod Szczuczynem z oddziałem

ruskim. — Pod Zagorami stacza potyczkę oddział itewski z Moskalami. Polacy otrzymali plac boju; padło ich sto i kilkunastu; — Moskali przeszło 300.

25 czerwiec. Jenerał Jasiński uderza pod Soami, na czele 4000 wojska na obóz rosyjski, liczący 6000 ludzi. Rozpoczęła się żwawa bitwa, która trwała przez 5 godzin. Polacy poczęli odnosić zwycięztwo, gdy Moskalom nadeszły posiłki. Jasiński, ze względu na osłabionych ludzi swych 3 zmęczone konie, cofnął się. ,

27 czerwier. Pułkownik Niewiadomski stacza utarczkę z Prusakami pod Wąsoszem.

28 czerwiec. Major Liberadzki zaatakował Moskali w Włodzimiorzu, wyparł ich ze stanowiska i popędził ku Uściłogowi.

29 czerwiec. Moskale uderzają na korpus Zajączka w Golchowie w pobliżu Kaszyna; po 6- godzinnćj bitwie odparci, ze znacznemi stratami, cofają się. .

1 lipiec. Oddział korpusu Karwowskiego stacza potyczkę z Prusakami pod Kumelskiem, drugi potyka się pod Lachowem. i ,

2 lipiec, Jeden podjazd Mokronowskiego zniósł patrole moskiewskie pod Kaskami, drugi podjazd przeszedł puszczę Kapinowską, a zostawiwszy „ milę prawio za sobą Sochaczew, znosi patrol w Witkowicach i pod bokiem obozu zabrał siedmiu huzarów z końmi i wrócił szczęśliwie do.obozu. ,

3 lipice. Moskale atakują korpus Gedrojcia, obozujący pod Poszołatam), i ponawiają szturmy przez kilka dni następnych bez znaczniejszych skułków. — Oddział Roltzberga, z. korpusu Karwowskiego, stacza potyczkę pod Stawiskiem z kawaleryą pruską. Polacy odparli nieprzyjaciela, ubiwszy inu 60 ludzi.

4 lipiec. Liberadzki rozpędza forpoczty moskiewskie pod Łuckiem. Ę

6 lipiec. Utarczki oddziałów Karwowskiego z wojskami pruskiemi pod Brzóskami i Grodziskiem (wsią.) — Pułkownik Kwaśniewski na czele 500 Judzi stacza bitwę pod Kolnem z oddziałem pruskim, Jiczącym: 4 kompanie piechoty, 2 kompanie strzelców i 6 szwadronów konnicy. Atak trwał od 1 godziny z północy do 3 po poludniu. Polacy otrzymali plac boju; Kolno doznało zupełnego zniszczenia. — W Pawłowie włościanie uzbroiwszy się, odparli Kozaków, karabinierów i pie-

chotę moskiewską, którzy zamierzali wieś splądrować. egrzą utarczka oddziału polskiego z oddziałem rosyjskim. — Jenerał Mokronowski stacza pod Błonią całodzienną utarczką z wojskami pruskiemi. Polaków zabitych 12, rannych 18; — nieprzyjaciel liczy około 100 trupów i tyle rannych. 7 lipiec. Brygadyer Kolysko 7 korpusu Mokronowskiego uciera się pod Błoniem z oddziałem pruskim, liczebnie znacznie silniejszym ; wśród utarczki cofa się z umysłu i naprowadza nieprzyjaciela tak zręcznie pod ukryte baterye polskie, że od strzałów ich pada 60 nieprzyjaciela, a reszta idzie w rozsypkę. Sierakowski zabiora w Międzyrzeczu Moskalom zapasy żywności. 8 lipiec. Liberadzki rozprasza w Krzemieńcu oddział Moskali. 9 lipiec. Moskale uderzają na korpus Zajączka pod Gołkowem. Wszczyna: się żwawa bitwa. olacy odpierają ostatecznie nieprzyjaciela, zadaw8zy mu znaczne straty. — Jenorał Mokronowski uderza pod Błoniem na wojska pruskie i po zaciętej potyczce zmusza je do ustąpienia placu boju. — Wojsko pruskie ostrzeliwuje armią ościuszki, idącą pod Warszawę. — Sierakowski stacza utarczkę z Moskalami pod Radzynem. — Sulistrowski stacza potyczkę z Moskalami pod Janiszkielami, — Patrole Mokronowskiego staczają utarczkę z patrolami pruskiemi pod Zaborowem. ' W bitwie pod Gołkowem raniony artylerzysta wołał: „umieram! ole mi słodko umrzeć dla kochanej Ojczyzny!* 10 lipiec. Wojsko pruskie, w pochodzie pod Warszawę, usiłuje otoczyć obóz pod_Błoniem, Jenerał Mokronowski wspólnie z Ks. Józefem Poniałowskim i Henrykiem Dąbrowskim uderza na nich, zadaje znaczne straty i zmusza do odwrotu aż pod Kaski. — Moskale atakują obóz Gedrojcia pod Poszołatami, ale odparci cofają się. — Moskale ponawiają atak na obóz Zajączka pod Gołkowem; Zajączek opuszcza stanowisko i ciągnie ku Warszawie; Polaków padło przeszło 300, Moskali około 1000. — Wojska pruskie atakują korpus Kościuszki pod Raszynem, ale poniósłszy znaczne straty, cofają się. — W ziemi _bielskićj rozpędzili Prusacy pod Rajgrodem oddział pospolitego ruszenia z winy niedołęztwa dowódzców. 11 lipiec.

Dywizya korpusu Zajączka stacza zwycięzką potyczkę pod Pracką Wólką w pobliżu Warszawy; odznaczyli się polscy kosynierzy i pikinierzy.

12 lipiec. Jenerał Prozor stoczył z Moskalami potyczkę pod Szkudami (w Kurlandyi). — Dywizya jenerała Mokronowskiego, zaatakowana pod Błoniem, przez kilka tysięcy Prusaków odpiera ich i nędzi ku Sochaczewu. — Pod Międzyrzeczem zabrał porucznik kawaleryi narodowej Moskalom 130

Oblężenie Warszawy

wozów z furażami. — Pod Parczewem zabrał jenerał Skilski Moskalom pontony na 44 wozach, r zapasy furażów i żywności, 276 wołów i 51 jeńców.

13 lipiec. Początek oblężenia Warszawy. 15 lipiec. Jenerał Skilski potyka się z Kozakami dońskiemi pod Warką i Lądami.

46 piec. Około 100 ochotników polskich przeprawia się pod Zbytkami przez Wisłę i uderza we wsi Zawadowie na dwór, który zajęli Moskale. Wzięli do niewoli 3 jegrów, ubili kozaka i 5 koni, resztą rozproszyli.

18 lipiec. Wojsko pruskie atakuje nad Narwią korpus jenerała Karwowskiego, który pierwszy atak odparł szczęśliwie, ale po niespodzianie od „drugićj kolumny z tyłu, poniósł znaczną poraż!

19 lipiec. Moskale w sile blizko 8,000 wojska atakują Wilno i oblegają je przez 36 zin. Broni go Jerzy Grabowski na czele 250 wojska regularnego, kilkaset kosynierów i pikinierów; dzielną HE wojsku przynosi mieszczaństwo. — Za naojściem korpusu Wielhorskiego odstępuje nieprzyjaciel od Wilna. — Moskali padło do 1,000 Polaków około 100.

20 lipiec. Moskale, cofnąwszy się od Wilna, spalili wieś Kozaczyznę i kilka okolicznych dworów, NE w 800 ludzi rozłożyli obóz w Sołoku. enerał Bielikowicz ' nachodzi ich niespodziani i w żwawćj potyczce zmusza ich do ustąpienia placu. Moskali padło 52.

21 lipiec. Utarczka wojsk litewskich z Moskalami pod Niemieżą.

2b lipiec. Oddział korpusu Gedrojcia stacza potyczkę pod Sałatami na Żmudzi, odnosi zwycięztwo i zatapia nieprzyjacielskie armaty w rzeczce

Muszy.

lipiec. Oblężenie Warszawy. O świcie uderzają wojska pruskie na W olą, gdzie Zajączek, obozujący przy Czystem, miał tylko oddział strzelców. Liczna > pruska otacza Wolę tak nagle, że strzelcy polscy cofać się muszą. Prusacy zapuszczają się aż ku bateryom polskim, ale przywiłani rzęsistym ogniem armatnim, trafiają na silny odpór. Wielu pada trupem, kilkunastu.biorą Polacy do niewoli. - Bitwa trwa bez przerwy do 9-tój wieczorem, w którćj naprzemian, raz Polacy, raz Prusacy Wolę zdobywają. Ostatecznie utrzymali się w nićj Prusacy: — W tym samym dniu po południu atakują Moskale obóz Kościuszki. Strzelcy ich z armatami i kozactwem posuwają się ku Czerwonój Karczmie. Kościuszko wysyła przeciw nim strzelców Dębowskiego, batalion piechoty pod komendą pułkownika Krzyckiego i kilka armat; oddział ten zmusza Moskali do odwrotu. — W tym samym czasie atakuje wojska pruskie obóz Mokro-

nowskiego na Błoniach. — Prusacy wdzierają się

W bitwie pod Wolą miał czynny udział niojakiś Marcin Wiśniowski, jako woźnica przy artyloryi. Gdy

„ pobiegł po inno, adki hwili tój na hi się parącośi śród u zal przyprowadził jo izaprzygł

: oka: "Wiśniewoki "pobiogi poszakać konin innago i uratował armatę i wór. "Za ten czyn piękny obdarzy ścionkiem, na którym wyryto były 2 kosy.

28 lipie. Oblężenie Warszawy. Armsty gdzie Prusacy batorye usypać usiłują.

29. lipiec. Oblężenie Warszawy. Armaty Woli, z którój obserwowali Prusacy obroty wojsk polskich. — Wieczorem strzela artylerya Kościustanowisko Prusacy. Porucznik Wroński mierzy tak szczęśliwie, że po kilku strzałach staje wieś i zanęt; żołnierze, na pół ubrani, biegają na wszystkie strony, aby gasić pożar, ale krzyżowy ogień na prędce swoje armaty i wieś opuszczają. .

30 lipiec. Oblężenie Warszawy. Z usy- Zajączka i Warszawę. Niesłychana ilość kul i bomb pada na przedmieścia; nie wyrządzają jednak one jączka, kierowane przez kapitana Laskowskiego, wzniecają pożar we Woli. ostrzeliwują wielką ilością kul i bomb Warszawę; arraaty polskie odpowiadają im. Bombardowanie ski, uderza, jako w dniu swych imienin, na czele 350 jazdy w towarzystwie kilku swych przyjaciół ców i kanonierów, zagważdża kilka armat i wraca szczęśliwie do obozu. Porucznicy: Płaszyński niewoli.

1 sierpień. Oblężenie Warszawy. Wojska kierując pociski głównie w stronę prochowni. Kanonada trwa od 9 wieczorem do północy. — Ostrzew Czystem, wszakże nieszkodliwie.

2 sierp. Jenerał Sierakowski stacza potyczkę wszy im blizko 300 ludzi, cofa się przed nadciągającemi rosyjskiemi posiłkami. — Oblężenie War-

do wsi Szczęśliwie i rozkładają się tam obozem. przy armacio jego zabiły kulo nioprzyjsciolskio trzy kopodł mł . Co tylko czynu togo odważnogo dokonał, go Kościuszko 10 dukałami i pior-

polskie z korpusu Zajączka ostrzeliwują Wolę, z korpusu Zajączka strącają wieżą z kościoła na szki ognisteini kulami do Szczęśliwie, gdzie zajęli w płomieniach. W wojsku pruskiem powstaje krzyk, z dwóch bateryi polskich tak ich razi, że zabierają panych na Woli A ostrzeliwują Prusacy obóz znaczućj szkody. — Armaty polskie z korpusu Za- 31. lipiec. Oblężenie Warszawy. Prusacy trwa do godziny 11 wieczorem. — Jenerał Kamińna odległą bateryą pruską ; kładzie trupem 50 strzeli Brzeski, pod którymi konie padły, dostali się do pruskie ostrzeliwują w nocy z armat Warszawę, liwują również kulami ognistemi obóz Zajączka z wojskami moskiewskiemi pod Słonimem; ubiszawy. Jenerał Henryk Dąbrowski atakuje Pru-

saków z obozu w Czerniakowie, odpiera ich za Wilanowo i zajmuje Augustów i wyspę zawadzką.

3 sierp. Oblężenie Warszawy. Po obiedzie słychać częste bicie armat; korpus Zajączka ostrzeliwuje się wzajemnie z Prusakami. Porucznik Wroński zapala stodołę na Woli. skowskiego zabija granat. się ucisza.

4 sierp. Oblężenie Warszawy. Od rana odzywa się słaba kanonada od strony Woli; wieczór i noc spokojna.

5 sierp. Oblężenie Warszawy. Do 8 sierpnia codzienne ostrzeliwanie się wojsk pruskich z polskiemi.

6 sierp. Jenerał Karwowski alarmuje z powodzeniem Prusaków pod Ostrołęką, Laskowcem i Nowogrodem.

7 sierp. Jenerał Wawrzecki stacza potyczkę z Moskalami pod Grobinem; zabija ich 50, do

Kapitana La- Ku wieczorowi wszystko

niewoli bierze 30. — Ochotnicy jenerała Ogińskiego palą przedmieścia Dynaburga.

« 8 sierp. Wawrzecki stacza powtórnie potyczkę z Moskalami pod Grobinem i zabija im 200 ludzi; podpułkownik Poniatowski wypiera ich z okopów. — Oblężenie Warszawy. Kawalerya pruska przypuszcza atak na obóz Zajączka; major artyleryi polskićj, Czechowski, celnemi strzałami stawia im skuteczny odpór.

9 sierp. Oblężenie Warszawy. W nocy atakuje kapiłan Dębowski na czele swoich strzelców baterye moskiewskie i jednę z 'nich zdobywa.

10 sierp. Major Korsak, z korpusu Chlewińskiego, atakuje obóz moskiewski pod Wilnem.

JI sierp. Moskale, odparci na dniu 19 lipca, wzmoeniwszy się nadeszłemi posiłkami, uderzają ponownie na Wilno. Wszczyna się zaciekła bitwa. — Oficerowie polscy: Frankiewicz, Kosakowski, Korsak, Azulowicz, Meyen i książe Kaźmierz Sapieha stawiają bohaterską obronę.

. 12 sierp. Wojsko polskie, zaatakowane przez Moskali w Wilnie, nie mogąc się przeważającej liczbie dłużej oprzeć, opuszcza miasto. Przedmieścia płoną pożarem; — Wilno kapituluje.

14 sierp. Oblężenie Warszawy. Brygadyer Kołysko, z korpusu księcia Józefa Poniatowskiego (dawnićj Mokronowskiego) na Błoniu, potyka się mężnie z jazdą pruską i z Kozakami w okolicy Górcy. — Jenerał Sierakowski przychodzi na Litwiedo Berezy kartuzkićj, atakuje brygadyera rosyjskiego Dywowa, zabija kilkunastu Moskali, 17 bierze. do nięwoli, i zdobywa furaż i 20 koni.

15 sierp. Oblężenie Warszawy. Oddział księcia Józefa Poniatowskiego zabiera pod Sochaczewem transport bydła przeznaczony do obozu pruskiego.

58 _——— 16 sierp. Oblężenio Warszawy. Jenerał

major Dąbrowski potyka się mężnie z wojskami

pruskiemi w okolicy Czorniakowa.

18 sierp. Oblężenie Warszawy. Książę Poniński Adam, obozujący pod Rakowcem, atakują na rozkaz Kościuszki bateryą rosyjską i zdobywa ją. Druga kolumna jego naciera na strzelców :rosyjskich pod Zbarzóm i wypiera ich ze sstanowiska. Nieprzyjaciela padło 250. — Major z jego - korpusu, Biegański, rozprasza. posterunek pruski w Szczęśliwicach. — Jaźwiński brygadyer czyni wycieczkę z obozu pod ZŹegrzem i uderza na Prusaków, zamierzających budować most na Kopie na rzece Narwi: aby zaczepić Warszawę od strony Pragi; Polacy początki mostu niszczą i oddział ich rozpraszają.

19 sierp. Karwowski stacza utarczkę z Prusakami w Lachach i Biudziuszce. — Jenerał Wiszowaty potyka się z oddziałem pruskim pod Ostrołęką.

21 sierp. Jenerał Zieliński atakuje oddział pruski pod Nożewem. — Jenerał Wiszowaty uciera się z placówką pruską pod Grabowem.

22 sierp. Wielkopolska. Franciszek Ksawery Dąbrowski, pułkownik, gromadzi powstanie łoczyckie i bierze szturmem miasto pruskie Koło. — Mniewski, jenerał powstania kujawskiego, stacza potyczkę z załogą pruską w Brześciu i we Włooławku, potem zatapia gałary pruskie, wiozące amunicyą ciężkiego kalibru do Warszawy.

23 sierp. Wielkopolska. Powstańcy województwa poznańskiego rozkładają się obozem w Śremie i zabierają kasę pruską w ilości 100,000 złr. Powstańcy województwa sieradzkiego udorzają na oddział pruski w Sieradzu i po godzinnój walce i zabiciu czterech żołnierzy pruskich, biorą go w niewolą i zdobywają bogato zaopatrzony magazyn. — Madaliński, pragnąc się przedrzeć do Wielkopolski, stacza nad Narwią z Prusakami potyczkę. — Oblężenie Warszawy: Książe Józef Poniatowski stacza utarczkę z oddziałem pruskim pod Górcami. :

24 sierp. Oblężenie Warszawy. Wojsko ruskie atakuje całą linią jenerała Dąbrowskiego. olacy, będący w mniejszćj znacznie liczbie, ponoszą

dotkliwe straty. :

25 sierp. Wojsko austryackie wkracza do Włodawy i stacza ułarczkę z oddziałem Walewskiego. — Madaliński, w pochodzie ku Wielkopolsce stacza potyczki z Prusakami nad Narwią. — Wielkopolska. Powstańcy województwa poznańskiego staczają potyczkę z oddziałem pruskim z korpusu Mannsteina pod Kościanem, zabijają 30 ludzi i zabierają cały ekwipaż Mannsteina.

26 sierp. Utarczka oddziału austryackiego z oddziałem Kuczyńskiego pod Ostrowiem. — Oblę-

żenie Warszawy. Od 3 godziny z rana zaczynają Prusacy silną kanonadę; wiclka ilość kul ognistych i bomb pada do miasta; w kilku miejscach powstają pożary, które mieszczanie szybko gaszą. O świcie przypuszczają Prusacy atak do obozu Poniatowskiego, od strony Wawrzyszewa. Ataki ponawiają przez dzień cały i po gorącój walce zajmują tak zwane; „Góry szwedzkie." Mieszczanie warszawscy biorą w walce chlubny udział.

27 sierp. Wachmistrz Kwiatkowski stacza utarczkę z placówkami moskiewskiemi pod Demblinem, w okolicy Warszawy. — Wielkopolska. Mniowski, jenerał powstania kujawskiego, zajmuje Nieszawę. k

28 sierp. Wachmistrz Kwiatkowski uciera się z Moskalami w Górce. — Oblężenie Warszawy. Bitwa pod Powązkami. Prusacy, ośmieleni łatwem zdobyciem „Gór szwedzkich”, ponawiają atak na obóz Poniatowskiego od strony Powązek. Dowodzący korpusem tym Henryk Dąbrowski odparł po kilka razy ataki nieprzyjacielskie; — tymczasem stawa Kościuszko na czele pułku Kilińskiego (reg. 20), złożonego z ochotników 1 ludu warszawskiego i oczekuje nadejścia wroga. Przy ponowionym ataku poczyna się Dąbrowski wmnyślnie z wojskiem cofać, Prusacy udają się za nim, a ścigając go, zbliżyli się do stanowiska Kościuszki. Zawrzała straszna walka; odezwały się armaty polskie; lud warszawski. biegnie odważnie przeciw szeregom nieprzyjacielskim. Po kilkagodzinnym gorącym boju cofa się nieprzyjaciel, poniósłszy w zabitych i rannych straty około 3000 ludzi. Pewien pruski oficer, naoczny świadek tój bitwy, pisze w swych pamiętnikach: „w dniu tym dwa pruskie pułki piesze, Hollweda i Bonina tak zostały wybite, że je trzeba było zastąpić, innemi." Feldwebel, prowadzący wyborczą kompanią jednego z tych pułków, w którćj nie było tylko kilku żolnierzy, zwrócił się do stojących oficerów i zawołał:

„Patrzcie panowie! Oto wszystko, co zostało z naszćj wyborczćj kompanii!*

Bitwa ta, najkrwawsza z całego oblężenia Warszawy, trwała od godziny 4 z rana do 9 wieczorem. Kościuszko kierował nią z zupełnym spokojem, odwilżając od czasu do czasu sokiem pomerańczy, którą trzymał przez cały czas w ręku, spieczone od skwaru słonecznego usta. W dniu tym okryło się chwałą mieszczaństwo warszawskie, które .w boju okazało odwagę niczem nieustraszoną; odznaczyli się również walecznością: Dąbrowski Henryk i brygadyer Kołysko. — Kościuszko wręczył po bitwie Dąbrowskiemu, w nznaniu położonych zasług, obrączkę złotą z napisem: „Ojczyzna swemu obrońcy” i z cyfrą 1. — Późnym wieczorem uderza 100 kosynierów i 100 żołnierzy pieszych z obozu

Zajączka na baterye pruskie pod Wolą, zabijają kilkunastu kanonierów, i zagważdżają 6 armat 12funtowych i 3 armaty Gfuntowe.

W bitwio pod Powązkami major Zwizda wskakujo

ierwszy na b. ą_prfaską, ale pada pod nim koń. Widzi to żołnierz Hady i wśród nieprzyjaciół i rzęsistogo ognia zo wszystkich stron sypanogo niopomny własnogo niebezpieczeństwa, zsiada z konia, podaje go majorowi, sam picszo odpiera nacierających nieprzyjaciół, ściele tropem atakujących go i wraz z majorom szczęśliwie wraca do swoich. Kościuszko mianował go oficerem i darował mu zogarck.

Major Zwizda stracił w bitwie tćj kilka toni. Gdy po _bitwio skarżył się przed Kościuszką, że na batoryi ubito mu cztery 'konie, zażartował z niego tenżo: „nloż majorze, któż słyszał czwórką na bateryą zajożdżaó?* — Dowcip ten Kościuszki powtarzano w wojsku przez

L] czas.

sy tójże bitwie (pod Powązkami) towarzysz Karwowaki przystąpił do nieprzyjaciolskiego wozu z amunicyą, żeby go wysadzić w powietrze. Wziął tody lont zapalony, a związawszy go w trąbkę, z niobczpieczeństwem życia położył go na amunicyi. Gdy się w ten sposób zapalić nie chciała, wyjął z woza ładunek, przeciął go szablą, prochem lont posypał i tym sposobem wóz w powietrze wysadził.

30 sierp. Oblężenie Warszawy. 7Za dnia spokój; wieczorem rozpoczyna się kanonada. W nocy zaatakowali kosynierzy pod dowództwem Jjenerała Kniaziewicza baterye pruskie pod Wolą i prawie bez straty własnój wycinają 150 Prusaków i zagważdżają 4 armaty. ,

31 sierp. Henryk Dąbrowski stacza żwawe utarczki za Czerniakowem w pobliżu Powązek z oddziałami pruskiemi. — Wielkopolska. Utarczka powstańców wielkopolskich z wojskami pru- - skiemi pod Kościanem bez stanowczych skutków.

1 wrzesień. Oblężenie Warszawy. Oddział z korpusu Zajączka atakuje z powodzeniem bateryc pruskie po prawój stronie Woli; zagważdżają 8 armat i zabijają kilkunastu Prusaków. — Henryk Dąbrowski uciera się pod Czerniakowem z oddziałami pruskiemi.

.2 urzes. Oblężenie Warszawy. Patrol z korpusu Ks. Poniatowskiego przeszedł pod komendą Chmielewskiego, podporucznika, Bzurę i stoczył potyczkę w Zukowie z patrolującymi dragonami pruskimi; dwóch wziął z końmi dó niewoli, kilku zabił, reszta uciekła.

4 wrzes. Stefan Grabowski, zaskoczony przez przeważającą liczbę wojska moskiewskiego pod Luboniem nad Berezyną po krótkiej walce, poddać się musiał. — Oblężenie Warszawy. Patrol z 15 konnych złożony, wysłany z korpusu Poniatowskiego pod komendą pułkownika Podhoredeńskiego, napotkał pod Kamionną 30 Prusaków; pięciu z nich

ierze do niewoli, reszta pierzchła.

6 wrzes. Wojska pruskie i moskiewskie odstępują od Warszawy; koniec oblężenia. — Wielkopolska: Powstańcy województwa kaliskiego,

w liczbie 1,200 ludzi, znoszą małe komendy pruskie; w Kole rozproszyli oddział pruski, wynoszący 150 huzarów.

8 wrzes. Jenerał Meyen zatapia na Niemnie 600 Moskali, wysłanych łodziami ku Kownu i rozprasza oddział rosyjski.

9 wrzes. Porucznik Osmołowski uciera się z oddziałem pruskim pod Błonią.

13 wrzes. Henryk Dąbrowski, w pochodzie do Wielkopolski, przechodzi Bzurę; pod Kamionną i Witkowicami atakuje posterunki pruskie, zdobywa wielkie magazyny i zabiera 2 oficerów i 80 ludzi do niewoli.

J4 wrzes. W nocy. oddział korpusu Dąbrowskiego, dążącego do Wielkopolski, naciera na oddział pruski pod Pieczyskami nad Wisłą i zmusza go do ucieczki. Zabiera bogato zaopatrzony magazyn i kasę pruską.

17 wrzes. Jeneral-major Poniński atakuje wojsko austryackie w Józefowie, zmnsza ich do ucieczki i zabiera magazyn i dziewięć galarów zo zbożem. — Rotmistrz Zawadzki przechodzi z brygadą Jaźwińskiego przez Narew i stacza z oddziałem pruskim potyczkę w Sielou. — Moskale, pod_dowództwem Jenerała rosyjskiego Suworowa, atakują korpus Sierakowskiego pod Krupczycami i zmuszają go do odwrotu.

18 wrzes. Wielkopolska. Oddziały powstańczo z województw: kujawskiego, łęczyckiego i sieradzkiego, ogółem 800 ludzi iczące, obozują pod Kołem i Koninem i staczają tamże utarczki z korpusem pruskim jenerała Szweryna. Przed przeważającą liczbą wojsk jego muszą się cofać. — Jenerał Kamiński zabiera pod Mszczono wem wojskom pruskim magazyn zbożowy. — Zawadzki bywa potyczkę z Prusakami w Rzewniu. — Wielkopolska. Madaliński rozprasza posterunki pruskie w Kutnie.

19 wrzes. Suworow uderza na Sierakowskiego, obozującego w Brześciu litewskim, zadaje mu. klęskę, rozprasza korpus jego, wielką ilość bierze do niewoli i zabiera prawie wszystkie armaty polskie. — Jaźwiński stacza utarczki z Prusakami w Kadniewku, w Gzowie i w Strzyżachb.

21 wrzes. Wysłany patrol z korp. Poniatowskiogo stacza utarczkę z patrolem pruskim w Szymanowie.

22 wrzes. Nowomiejski, pułkownik z korpusu Wojczyńskiego, atakuje oddział pruski w Ślósarzach.

24 wrzes. Brygada Jaźwińskiego atakuje kawaleryą pruską w Strzyżach. — Patrol z korp. Poniatowskiego stacza utarczkę z oddziałem pruskim pod Czerwoną Niw Wyskitkach.

• ciężką potyczkę z oddziałem ' pruskim p.

27 wrzes. Moskale atakują obóz Ponińskiego w Tyrzynie. — Patrol z korpusu Poniatowskiego stacza utarczkę z oddziałem pruskim pod Szymanowem. — Patrol z korpusu Ponińskiego stacza utarczkę z oddziałem pruskim pod Starą Hutą. —

28 wrzes. Jenerał Wojczyński wypiera wojska pruskie z Troszyna. — Patrol z korpusu Poniatowskiego stacza utarczkę z oddziałem pruskim w Tokarach nad Bzurą, drugą pod Witkowicami.

29 wrzes. Wielkopolska. Jenerał powstania gnieźnieńskiego, Lipski, zabiera w, Barcinie do niewoli jednego oficera pruskiego i 4 żołnierzy. — Wielkopolska. Bielamowski na czele konnego oddziału niepokoi Poznań.

O wrzes. Korpus Dąbrowskiego stacza zwyułkownika Szekulego pod Łabiszynem. — Oddział ; korpusu Wojczyńskiego atakuje pod komendą kapitana Połońskiego załogę pruska w Koźliczkach.

2 październik. Patrol z korpusu Poniatowskiego stacza utarczkę z placówką pruską w Żukowie. — Wielkopolska. Dąbrowski stacza bitwę z korpusem pułkownika Szekulego w Bydgoszczy, zdobywa miasto, a jego samego zabiera do niewoli.

6 październik. Mokronowski stacza "potyczkę z Moskalami pod Sokółką.

7 październik. Zawadzki, podpulkownik, stacza pomyślną potyczkę z oddziałem pruskim w Łosi nad Narwią.

8 październik. Oddział pruski, wysłany z załogi toruńskićj, stacza utarczkę z oddziałem kujawskiego pułkownika Sokołowskiego w Toporzyskach i Czarnowie w pobliżu Torunia.

10 październik. Bitwa pod Maciejowicami. Wojsko polskie, pod dowództwem”, Kościuszki, stacza bitwę z jenerałem rosyjskim Fersenem pod Maciejowicami, która skończyła się dla Polaków zupełną klęską.

12 październik. Wielkopolska. [Dąbrowski niepokoi Toruń. -

16 październik. Strzelcy Dąbrowskiego, pod komendą Sokolnickiego, staczają utarczki z oddziałami pruskiemi pod Podgórzem w okolicy Torunia. ,

19 październik. Książę Poniatowski atakuje wojsko pruskie nad Bzurą w Sochaczewie, Witkowicach i Kamionnie.

22 październik. Książę Poniatowski przypuszcza silny atak na wojska pruskie, obozujące w Kamionnie i ułatwia Dąbrowskiemu przeprawę przez Bzurę.

• 24 październik. Jen. Karwowski przegrywa

ą; drugi patrol we wsi | potyczkę z wojskiem pruskiem pod Rożanną nad ! Narwią.