Dodatki i poprawki

DODATKI i POPRAWKI

DO DZIEŁA

BRACIA WŁADYSŁAWA JAGIEŁŁY | KRÓLA POLSKI

przez Kazimierza Stadnickiego.

SUK

+

Str. 12. nota 11:

Dodać na końcu:i kronikę Tweru w Połn. Sobr. * rusk. letop., t. XV. str. 416 i 467.

Str. 14: Dymitr groźnooki, dodać: bezdzietny. Str. 14, wiersz ostatni : siotrze, popraw: siostrze Str. 15. nota 14: r. 1342, popraw: r. 1392 Str. 16. wiersz 9 i 10: wykreślić: w rok, aż do, Gedymina Sw. 21. wiersz 1—3 z góry:

gdy, aż do, śmierci, tak odmienić: Z tych powodów Woin, brat Gedymina, piastował tam rządy, a po śmierci jego

Str. 21. wiersz 8 z góry:

r. 1249, popraw: r. 1349 ,

£ Str. 21. nota 13: wykreślić, Str. 22. wiersz 13 z góry:

Od, na, aż do; Tweru, popraw: towarzyszył ojeu Olgierdowi, gdy tenże na wezwanie Michała księcia Tweru, szwagra swego, poszedł wojować ziemie moskiewskie i 28

Str. 24. noła 18: na końcu dodać: Według kroniki grodu Twer (Połn. Sobr., t. XV. str. 439), bo inne o tóm milczą, - Andrzej Olgierdowicz zaciągnął się już natenczas do wojska wielkiego kniazia, i w bitwie z Tatarami r. 1378 na dniu 11 sierpnia w ziemi rezańskićj nad rzeką Woż dowodził jednóm skrzydłem. Kronikarze ruscy podają tę bitwę jedni pod r. 1378 (6886 st. st.), drudzy pod r. 1379 (6887), według tego jak rachują nowy rok, jedni

od 1 marca, drudzy od 1 września.

Str. 24. w. 9 t 10 z góry: 8

się, aż do, tegoż, odmień: się niebawem. W roku

następnym (1379) Andrzej towarzyszyć musiał wyprawie wielkiego kniazia Moskwy.

Str. 25. nota 23. w. 4 od dołu: zdobyty, dodaj: Tożsamo kronika Detmara

Str. 26. nota 23. przy końcu: dodaj: Niemieckie kroniki nazywają pole to bitwy Blowasser, bloen Wasser (Script. rer. Prus., t. IL. str. 114). * Str. 28. nota 32. na końcu: dodaj: Zdobył się tylko na wysłanie posadnika w poselstwie do Jagiełły

"

Str. 28. nota 33. na końcu: dodaj: Herman Corner, dominikan, który żył za Jagiełły, w kronice swojój bardzo dokładnie wypadki te opisuje, i nie wiem dla czego Naruszewicz (Hist. "Pol., t. VIL str. 195, nota e.) zarzuca mu: „ ciemnotę jako obcy i o rzeczach obcych niedokładnie piszący."

Niech sam czytelnik osądzi: „ In turbe Rutenorum capitali Ploskove (Połock) rex erat Sirgalus dictus. Hume cives dictae urbis contumekioge traciamtes equo imposueruni et eubra urbem ipsum ducentes prohibuerunt ipsum, ne sub poena capitis eam reimtraret. Quod contumeliosum factum multum aegre ferens rev ille pacem et concordiam fedit cum christianis deprope commorantibus et Ruthenis terrae illius de qua tpse oriundus erat, et tpsos im suas partes trahens conquestus est ets contumeliam ssbi factam. Qui omnes sibi condolentes etercitum copiosum coadunaverunt et adjumetis sibi christianis urbem illam suo regi rebellem obsidione magna: circumdederunt. Cives autem urbis obsessae magistro Livoniae, qui praesens in obsidione tlla erat, libenter se subdedissent, si e08 in suam defensionem recipere wolwisset. Sed regi illo nullo modo se subicere volebant, imo potius mort ajfectabant. Magister autem propter imjuriam regis deditionem civitatis renuit, wolens in illo casu facere sicut sibi in consimiki oporteret fieri. (Szczegół ten, że gotowi byli Połoczanie poddać się władzy Mistrza, byle tylko nie Skirgielle, nie znajduje się w innych źródłach.) Cumque iam per sedecem. hebdomadas urbem obsedissent, nec eam capere aut excpugnare possent, rez cum magistro obsidionem solvit et recessit.* Str. 59. wiersz 8 ż góry: 1429, popraw: 1420 " Str. 68. wiersz 6. z dołu: postom, popraw: posłom Str. 70. wiersz 19. z dołu: Stigismundus, popraw: Sigismundus ; "Str. 74. wiersz 3. z dołu: fur, aż do, Beschluss wykreślić.

SA Vida Do zda ERC RC CO) AE

Str. 81. wiersz 11 z góry: :

Kołomyi, popraw: Trębowli.

Str. 81. nota 51. na końcu: dodaj: Napisał prócz tego do elektorów rzeszy niemieckićj dnia 10 kwietnia 1423, że wysyła wojsko ną wytępienie heretyków (erterminium haereticorum) , i żeby nie wierzyli tym, którzy szkalują dobre imię jego (Cron. fratris Johannis Ratisbonensis w Script. rer. Prus., t. III. str. 422). Str, 81. nota 53: 1422, popraw: 1423 Str. 85. wiersz 17. z góry:

polskich, dodać: niemieckich, węgierskich i czeskich.

) Str. 86. nota 64:

Raynald... aż do końca, odmień: Raynald podaje ten list papieski pod datą X. Cal._Jam. A. pontif. septimo, ale w takim porządku, jakby pisanym był w styczniu r. 1424, albo, trzymając się kalendów, 23 grudnia 1423. Tymczasem aż do czerwca r. 1424 przebywał Zygmunt Korybut w Polsce; nie było więc powodu rzucać na niego klątwę już w styczniu t. r. Kardynał Branda bawiący w tym czasie w Polsce ogłosił ją bez wątpienia dopiero, gdy Zygmunt Korybut albo przybył do Pragi albo tamże się wybierał, a więc na wiosnę r. 1424, kilka miesięcy zaś późnićj potwierdził ją papież powyższym listem okólnym , którego rzeczywista data jest więc 23 grudnia 1424. Tegoż zdania jest Palacki, i zgadza się to z datą listu papiezkiego, niżój w tekscie cytowanego, do króla z 5 stycznia 1425 r. — Theiner bulę ekskomunikacyjną na Zygmunta Korybuta nie wziął do zbioru swego.

Str. 90. nota 69. przy końcu: dodaj: Tożsamo w latach 1427—28. Te dwie osta-

tnie bule znajdują się w archiwum kapituły krakowskićj

(ob. Bibl. Warsz. z r. 1857, miesiąc: listopad). Str. 92. nota 71: w archiwum, aż do, 431 wykreślić, Str. 93. wiersz 2. z dołu:

ścisy, popraw, ścisły. -

Str. 105. wiersz 8 z góry: wstrętów, popraw: wtrętów | Str. 105. w. 8 z dołu:

Wiśniowieckich, dodaj w formie noty: Według urzędowych dokumentów, w pierwszćj połowie wieku XVI. mieli Wiśniowieccy siedzibę swoją w Wiszniowie, w województwie ruskićm , starostwie lubomiskióm , obok miasteczka tegoż nazwiska, i pisali się kniaziami Wiśniowskimi. Wiśniowiec więc zdaje się był już późniejszą osadą (ob. Archeogr. Zbornik dokumentów, odnoszących się do północno - zachodnićj Rusi, t. I. Wilho, r. 1867, dok. 31, str. 90, W tym dokumencie, który opisuje granice Polski i Litwy w r. 1456, wspomnieni są także: kniaź Mikołaj Zbarazki, jako właściciel sioła Morozowicy niedaleko Bugu, i kniaziowie z Porycka, ale równie jak i Wiśniowscj bez przydomku Korybut).

Str. 109. wiersz 7 z dołu:

Zbaraża, dodaj w formie noty: Że pomimo heraldyczno - historycznych gmatwań, na ziemi ruskiój jeszcze w wieku XVII. żyła tradycya prawdziwego pochodzenia kniaziów Wiśniowieckich, a przeto i Zbarazkich i Poryckich, dowodzi wydany we Liwowie r. 1868 przez x. Pietruszewicza Lwowski latopis od r. 1498 do 1649, który na str. 36 pod r. 1649 sławnego Jeremię

Wiśniowieckiego zowie Lachem (t. j. łacinnikiem, bo natenczas już Wiśniowieccy przeszli byli na rzym. - kat. wiarę) pochodzenia ruskiego. Str. 111. wiersz 8 ż dołu: od nie, aż do, ale wykreślić. Str. 125. wiersz 6. od dołu:

Klazmą, dodaj w formie noty: Maksym metropolita wyjechał z Kijowa, nie mogąc znieść tatarskiego jarzma, udał się do ziemi suzdalskićj i osiadł we Włodzimierzu (Latopis Tweru w Połn. Sobr., t. XV. str. 407, i inne pod r. 1299 czyli 6807).

Str. 144. nota 40. wiersz 7 z dołu:

Po r. 1401, dodaj: Żoną zaś Andrzeja Olgimuntowicza, a matką królowćj Zofii, była Aleksandra, która zmarła w r. 1426 w Głlinianach na Czerwonćj Rusi, gdy z odwiedzin córki w Krakowie wracała do Kijowa. Pochowana według żądania w cerkwi monasteru w Uniowie (Wiadomość z ksiąg kościelnych Uniowa, udzielona mi przez x. kanonika metropolitalnego Pietruszewicza).

h q Tamże:

dodać na końcu: Nie wiem przytóm, czy gniazda tego domu nie wypada szukać na Żmudzi koło Kiejdan. Kronika inflancka Hermanna Wartberge mówi bowiem pod r. 1371 o twierdzy Algeminen w Orwistowie (mila od Kiejdan) gdzie rezydował możny satrapa Algemine (ubi Algemimne magnus satrapa (Olgimunt) kabitationem suam elegit. — Script. rer. Prus., t. IL. str. 92).

Str. 149. nota 48. wiersz 7 od dołu:

wileńską, dodaj: i Akty zapadnoj Rossyi, t. l. do-

kument 192, ustęp 58, str. 302.

. Tamże, na końcu: domu, dodaj: Przechowany list namiestnika Wiązmy Teodora Szestąkow do kniazia Oboleńskiego z roku 1498 o tój sprawie, nazywa Sapiehę odstępcą od prawosławnój wiary, a 6 Sołtanie mówi, że go djabeł opanował (Akty, jak wyżćj, dok. 155, str. 176), Str. 149. notą 49. na końcu: dodaj: Według aktów soborów prawosławnych w Kijowie, (str. 114), udawał się biskup Sołtan (zapewne potajemnie) do patryarchy w Carogrodzie o radę, jak sobie ma postąpić w obec nieustannych nalegań łacinników o stanowcze ustanowienie unii na Litwie. Na co mu patryarcha odpowiada, że winien się tóm zastawiąć, Jako bez upoważnienia patryarchy biskup unii zaprowadzić nie może (ob. Litowskaja cerkownają unia Kojałowicza, Petersburg 1859, str. 24), Str. 152, wiersz 8 z dołu : Ś takićj bitwie, Popraw: tóm. Str. 156. nota, w. 11 g góry: Prawo, aż do, autor, odmień tak: Pos

bimus neque debcbuni elusmodi

auctore Michaele Hurasiewicz, pag. 28, nota). Równie druga z r. 1529 przynajmnićj pośrednio: że dawne ur

zęda, jako to: województwa, kasztelanie i t. d. w ni

czóm umniejszone być

RJ

SWO CE I PORZE CY PCE EIN

r

W

nie mają, non diminuimus im aliquo. Co więcćj Hipacy "Pociej (dalój w tekscie). Tamże, wiersz 5. z dołu: sacaessores, popraw: successores Tamże wiersz 3. z dołu: widać, do, litewskich, odmienić tak: Wydane zaś także były przywileje, które wielkiego tego króla w prawdziwóm przedstawiają świetle. I tak jeden wydany w Wilnie dnia 3 czerwca 15638 tak opiewa: „Za radą i pozwoleniem rad naszych duchownych i świeckich uchwalamy i mieć chcemy, iż od tego czasu nietylko ci panowie szlachta albo potomkowie ich wszystkich ziem naszych tego wszystkiego państwa naszego darowania przywilejów i nadania wszystkich wolności i praw ziemskich używać i ich się cieszyć mają, którzy są poddani kościołowi rzymskiemu, i których tóż przodkowie klejnoty i herby w Koronie Polskićj przyjmowali, ale tóż inne stanu rycerskiego szlacheckiego , jako litewskiego, tak i ruskiego narodu, jednoby byli wiary chrześciańskićj." „Tak tóż na dostojeństwa i przełożeństwa wszelkie i do rady naszćj i na urzędy dworne ziemskie nie tylko poddani kościołowi rzymskiemu do tego czasu obierani i przedkładani być mają, ale zarówno wszyscy rycerskiego stanu z narodu szlachóckiego ludzie wiary chrześciańskićj, jako Litwa tak i Ruś, każdy według zasług i godności swojćj od nas hospodara na miejsca zacne i przełożeństwa z łaski naszćj brani być mają, a żaden ze stanu rycerskiego szlacheckiego strony zakonu swojego będąc wiary chrześciańskićj nie ma być od tego oddalony i odłączony. *

Drugi przywilej wydany 1 lipca 1568 na sejmie grodzieńskim jest tój samćj treści, ale jeden ustęp onegoż tak opiewa: „ Widząc w tym przywileju (i. e. horodelskim) tego być w poniżeniu, kto herbów nie brał, także i tego, który wiary greckićj dzierżąc się, przeciwko przodkom naszym i nam hospodarom wierność swoją stale pokazował, jedno iż nie wszyscy byli na tym sejmie (w Horodle), a zwłaszcza stany ruskich ziem, przeto...* (jak wyżój, ob. Annales ecclesiae ruth. auctore Michaele Harasiewicz , str. 68).

Ale bo .w owych leciech agitowała się sprawa unii Litwy z Polską. jeżeli sejm litewski przypuszczając'innowierców do równości praw, naruszał tóm jedno z kardynalnych praw Litwy, to z powodu, że mu hospodar wyłuszczył, iż jeżeli do tego nie przystąpi, natenczas ziemie ruskie, to jest więcój jak trzy czwarte części Litwy, do Unji nie przystąpią i przechylą się ku Moskwie.

Te dwa przywileje, równie z poprzedzającym, nie znajdują się w wydanych do dziś dnia zbiorach praw . _1 przywilejów litewskich : przyznać więc wypada, że te zbiory na swe miano nie zasługują.

Str. 158. nota 12:

dodać na końcu: Prawdziwe zaś powody naglące do wcielenia Kijowszczyzny, znajdują się w dyaryuszach sejmu lubelskiego.

Dyaryusz z posiedzenia 2 czerwca tak pomiędzy innem opiewa: „Posłowie postanowili prosić króla i senatu, aby Kijowszczyzna bez zwłoki do Korony wcieloną, a wojewoda kijowski do złożenia przysięgi zniewolonym został, gdyż sami Wołyńcy twierdzą, że bez Kijowa stan Wołynia opłakanym będzie; zostaną bowiem dla Litwinów otwarte 29

wrota, któremi oni, parci nienawiścią i chęcią zemsty, Tatarów na Wołyń naprowadzać będą, jak to się niedawnemi czasy działo; a także bo Moskal wszelkiego dokłada starania, aby kiedyś dawną metropolią Rusi zająć. Obronić zaś Kijowa niepodobna, jeżeli zostanie w rękach Litwinów. Nakoniec i rzeczpospolicie na wcieleniu Kijowa zależeć musi, bo jeżeli przy Litwie zostanie, to. ta tóm łacnićj bunt podniesie.*

Ten sam wniosek przyjęto na posiedzeniu z dnia 5 kwietnia, kładąc główny nacisk na to, że Kijów jest głównóm rzeczypospolitćj przedmurzem (ob. wyjątki z dyaryuszów rękopisu znajdującego się W księgozbiorze Biblioteki cesarskićj w Petersburgu i dotąd niewydanego, w dziele Kojałowicza: Lublinskaja Unia, Petersburg 1863, str. 58 —9).

Co się zaś tyczy powołanych dowodów przynależno-

ści ziemi kijowskićj do Polski, to według dyaryuszu rękop. sejmu lubelskiego, ograniczały się one na wyciągach z kronik, jako Bolesław Chrobry zdobył Kijów, co i tak wszystkim wiadomo było (ob. Kojałowicza: Lublinskaja Unia, Petersburg 1863, str. 62). Str. 162. nota 17: dodać na końcu: Obacz także wyżćj notę 12.

Str. 173. wiersz £. z góry: Długosz, dodaj: zaś Str. 183. nota 15: po 1573 dodać na końcu: Skarbiec polski Sien- .- kiewicza, wydawany w Paryżu, podaje w tomie II. poszyt IIL. str. 57, list księcia Słuckiego do zjazdu kon-, wokacyjnego, a w poszycie IV. str. 297 odpowiedź tegoż, jak ją podał Bielski.

Tamże w tekscie, wiersz ostatni 2 góry:

pozwalali, dodać: Gdy sejm elekcyjny w kilka miesięcy późnićj zagajony został, książe Jerzy zjechał nań z licznym orszakiem, aby na mocy tćj uchwały zasiąść w gronie senatorów. Ale sejm nie mieniąc się być skrępowanym uchwałami rady konwokacyjnój , wyznaczył komisyą ze swego grona do rozpoznania żądania księcia i temu podobnych. Zasiadali w nićj Mikołaj Radziwiłł wojewoda wileński i Chodkiewicz starosta Żmudzi, obaj Słuckim, zapewne przez zazdrość, niechętni. Głos senatorów litewskich wiele ważył: bo w razie d 'wergencyi zdań w radzie, występowali oni natychmiast, pomimo świeżo zawartój unii, z domaganiami o zwrot Wołynia, Podola, Podlasia i t. d. Ci więc dwaj przeciwnicy, do których się zaś przyłączyli i inni senatorowie litewscy, protest wnieśli przeciw roszczeniom księcia, twierdząc, że tytuły książęce wprawdzie przez unią zniesione nie zostały, ale jak wszelkie inne godności zrównane; że byłoby krzyczącą anomalią tam, gdzie król jest obieralnym, uznawać dziedzicznych senatorów; że, gdy po przeprowadzeniu unii sporządzano opisy województw, w opisie województwa nowogrodzkiego Słuck jako księstwo podanym nie był, również na przedwstępnym zjeździe senatorów w Grodnie książę w ich poczet przyjętym, ani tóż w spis senatorów na sejmie lubelskim wciągniętym nie Jest; że jeżeli ma sobie podany jaki przywilej od króla Zygmunta Augusta, tó takowy uwłacząć nie może dawniejszym prawom i przywilejom Wielkiego Księstwa, które niekatolikom wzbraniają wstępu do senatu litewskiego.

W senacie ważyły się głosy. Ale gdy przyszła sprawa przed rycerstwo , po namiotach według województw zgro-

ł

madzone, krzyknięto prawie jednogłośnie: Niech książe wotuje wraz ze szlachtą pod namiotem województwa nowogrodzkiego *). j

Ą Str. 184, wiersz 1. i 2. z góry: - pomimo.... elekcyjny, odmień tak: nie poszedł

"za tóm wezwaniem

Str. 185— 6. nota 18: dodać na końcu: Wielki Jan Zamojski przyszły kanclerz i hetman popierał otwarcie wybór cara (Heidenstein: Vita Joamnis Zamoscit , Ms. bibl. Ossolińskich, fol.). £ Str. 185 — 6. nota 20: , dodać na końcu: Ci trzej wyż wymienieni bracia domagali się miejsca w senacie połączonych krajów, za przykładem ojca na sejmie r. 1582, ale równie bez skutku (ob. o tóm mowę Świętosława z Błażejowicz Orzólskiego, mianą na sejmie, w dziele jega powyżćj cytowanóm: Bezkrólewie, tom wstępny, str. 52 i następne). : St. 198. nota 15:

dodać na końcu: Kronika Tweru, Połn. Sobr.,

t. XV. str. 500. Str. 227. nota 29. wiersz 4. z dołu: po nocie 556 dodać: Uzyskał także indygenat na Litwie, jak świadczy Szymon Starowolski w piśmie swojóm: Declamatio contra obtrectatores Polońorum, Craco-

1

*) Ztąd powstało przysłowie: Straciłeś miejsce jak książę Słucki w radzie (ob. Heidenstein: Rerum Polonicarum ab excessu Sigismundi Augusli, Francoforti 1672, pag. 27; i Orzelskiego: Bezkrólewie po śmierci Zygmunta Augusta w oryginale ła-- cińskim , i w wydaniu petersburskićm).

=

XV

viae 1631, fol. temi słowy: Szujscius, Bielsctus, Jarosłavius Moscorum dynastae albo nobilitałis nostrae sunt adscripti (Saec. 16). Widać ze słów: Moscorum dynastae, że ten Dawid Bielski lub syn jego idąc za danym przykładem, pedszyli się pod Bielskich Olgierdowiczów. Bo i Niesiecki za Starowolskim mianuje ich kniaziami, i mówi o nich: „W Litwie osiedli, niektórzy chcą ich mieć potomkami Gedymina wielkiego księcia Litwy. Tamże , wiersz 5. z dołu: « ale ci, dodaj: Bielscy w Moskwie Tamże, wiersz 3. z dołu: kniaziów, dodaj: Olgierdowiczów Str. 228. ostatnie dwa wiersze 2 dołu: Niesiecki... wiedzą, wymazać. Str. 236. nota, wiersz 7 z dołu: Karamzyne, popraw: Karamzyna Str. 238. nota 6: wypada, dodaj: Kronika Jana Vitodurana (Johannes de Winterthur) mówi pod r. 1343 o królu poganinie litewskim, który miał dziewięciu synów: „rez paganus Litvanie novem habens filios , ut sermo militantis (2) regis Kragovie (król Kazimierz Wielki) me edocuit.: — Kto był ten rez: czy Gedymin, czy Olgierd, czy Kiejstut, którego także rez nazywano, nie wiadomo. Jeżeli Olgierd, toby miał z pierwszćj żony. (drugą bowiem pojął dopiero między r. 1349—50), prócz wyżój wymienionych, jeszcze 4 synów, którzy zaś w dzieciństwie zejść ze świata musieli (Script. rer. Prus., t. II. str. 740). Str. 255. wiersz 14 a góry: niefortunne, dodać: W r. 1379 wysłał go Jagiełło z tajeranemi zleceniami do Mistrza Krzyżaków w Mal-

borgu. Były one, jak się późnićj okazało, nie mnićj jak kamieniem węgielnym przyszłego przymierza w. kniazia ze zakonem, które w następstwie swojóm sprowadziło wojnę domową i tyle klęsk na Litwę '). Przyjęty z wielką okazałością, hojnie obdarzony *), olśniony blaskiem dworu krzyżackiago, dał się nakłonić do przyrzeczenia, że przejdzie na wiarę katolicką i uda się w pielgrzymce do Rzymu%). Nie dotrzymał słowa i dręczyło go to, i kto wie czy nie dało powód do tragicznój śmierci jego *%). Nie lepiej udała mu się druga wyprawa.

Tamże, wiersz 2. z dołu:

1884, popraw: 1864.

Str. 256. wiersz T. ż góry:

Od. Gdy aż do, Troki (na str. 258, wiersz 8. z góry) wykreślić wraz z notami 5i6, a natomiast położyć: Ale wr. 1382 Jagiełło opanował na nowo stolicę swą Wilno, i wraz z bratem Skirgiełłą zajął Troki, stolicę Kiejstuta. i

5 Deinde prima dominica post Petri et Pauli Schirgal rea filius Algardis cum .30 famulis venit im Prussiam (Chron. Wigandi w Seripł. rer. Prus., t. II. str. 592).

54 magistro honorifice susceptus liberaliter dotatus (ut supra).

*) Mówi o tóm list wielkiego komandora krzyżackiego do matki Skirgiełły, a wdowy Olgierda, z okazyi tych' odwiedzin pisany: „ quomodo carum vestrum natum... Skirgailo quem de tenebris ad lucem, ut speramus, vocavit altissimus* (Dzieje Litwy Narbutta, t. V. dodatek II.). — Proposuił wisitare Papam Urbanum, a quo si absolveretur a peccatis, fidem cath. susciperet (Wigand, uż supra).

*) Ob. koniec tego rozdziału.

Str. 259. nota 10: po słowie: str. 39 dodać: que (i. e. Troki) Jagel continuo dedit Schirgal (Wigand w Script. rer. Prus., t. IL str. 614), ; Str. 305. nota 2: dodać na końcu: Wspomina wprawdzie Annalista - toruński pod r. 1379 o nim temi słowy: , Swidergall frater regis Lithuanorum venit in crastino S. Margaretkae (14 lipca) im Resenburg cum 30 equis, et processit 'ulterius ad regem Ungariac et ad regem Romanorum, et Jud dux Rasstae. Ale gdy kronika Wiganda z Mar- burga pod tą samą datą wspomina o' podróży Skirgiełły w te strony, przeto prawie pewnóm, że Annalista toruński pomylił się w imieniu, kładąc Świdrygiełłę zamiast Skirgiełły. : Str. 327. noła 76: dodać na końcu: Sprawozdanie o wypadkach zaszłych po zgonie wielkiego księcia Witołda, przechowane w.archiwum tajnóm w Królewcu, dowodzi, jak byli tamże dobrze informowani. Mówi, że Polacy, którzy natenczas byli w Wilnie, udali się natychmiast na Podole, aby owładnąć główne twierdze. Litewscy zaś panowie połączywszy się z ruskimi, za wiedzą, wolą i radą króla Polski obrali na wielkie księstwo tegoż rodzonego brata Bolesława Świdrygiełłę, Polacy wzbraniali się uznać go za wielkiego księcia, twierdząc, że już Litwa do Polski wcieloną; na co litewscy i ruscy panowie w odwecie nie chcieli uznać Jagiełły za pana, stojąc przy wielkim księciu (Script. rer. Prus., t. III. str. 494). Tamże, wiersz ostatni tekstu: krzyżackim, dodać na kształt noty: Konrad Bitschin, kronikarz spółczesny, kontynuator kroniki Dus-

burga, i organ krzyżacki tak wita wyniesienie Świdrygiełły: „Post cuius (t.- j. Witołda) oceubiłum Poloni ipsos Lithutanos sibi subiugare conantur. Lithuant vero Polonorum scientes versuciam, eis subesse contemnumnt. TInclitus vero Bolislaus akias Switergall , ad quem dictus principatus tam iure haereditariać possessionis , quam electionis devowitur, salubri suorum fretus consilio, se cum dominis Prussiac, apud quos fidem semper illaesam cognovit, confederare laborat sese vicissim contra suos et

terrae suae inquietatores juvandi (Script. rer. Prus.,

t. [ML str. 393 —95). Tamże, nota 78. tom, dodaj: IL. Str. 329. nota 82: % '_ Lingwenowicz, dodaj:i Str. 334. wiersz 3. z góry: kilkoma miesiącami, popraw: dwoma laty Su. 335. wiersz ? z góry: z tym, popraw: złym Tamże, wiersz 16. z góry: wyzej, popraw: wyżćj. Str. 338. wiersz 14. z dołu: Brat cioteczny, popraw: krewny zaś Str. 342. nota 120: dodaj: i o wszystkich wypadkach zaszłych w roku 1432 sprawozdania w archiwnm krzyżackićm, Serżpł. rer. Prus., t. IIL. str. 497 —98. Str. 352— 53. nota 151: dodać na końcu: List podobnój zupełnie treści datowany ze Smoleńska 3 maja, ale bez wymienienia roku 1434, cytuje Karamzin, t. V. nota 264.

Str. 360. nota 185. w. 18 2 góry: druga żona Zofia księżn. Tweru, tak odmie nić, Druga żona ks. Tweru, według Długosza Zofia, według kroniki Tweru Anna, córka kniazia Iwana Iwa- : nowicza. Tamże w nocie w, 19: Od, poślubił, aż do Księstwa, tak odmienić: Poślubił ją r. 1430. Tamże, wiersz 23: Miała aż do listu, tak odmienić: Istnieje list Tamże na końcu: — 88, tak odmienić: 83, i kron. Tweru w Połn. Sobr., Ł XV. str. 489). Tamże, nota 187: dodać na końcu: Póki był u władzy, udawał katolika. I tak przechowywał się w archiwum koronnóm list papieża Eugeniusza IV. (r. 1431 — 47) pozwalający mu, aby mógł w niedzielę nawet łaźni używać ; musiał więc o to książę prosić (Naruszewicz: Historya Pol., t.VII. str. 291, nota f.). z Str. 376: Rolesław, popraw: Bolesław. Str. 381. nota 1: dodać na końcu: Ale na sejmie zr. 1569 w Lublinie, gdzie unia Litwy z Koroną stanowczo dokonaną została, Czartoryscy występowali wyłącznie jako ziemianie i deputaci wołyńscy (ob. Działyńskiego: Źródłopisma do unii, i Kojałowicza:: Lublinskaja unia, Petersburg 1863, str. 61). Tożsamo w opisie granic Polski i Litwy z r. 1546, wydanym w t. I. Sbornika dokumentów tyczących się północno-zachodnićj Rusi (Wilno 1867, dok. 31, str. 92—4). Kniaziowie Aleksander i Iwan z 30

Czartoryscy podani jako właściciele dóbr Litowisz, Motniki, Smigowice, Zdżary w województwie wołyńskićm na dolno-wschodnim brzegu Bugu. Dokument ten znajduje się w polskim przekładzie w dziele Dogiela: Timites regni Poloniae. ? Str. 383. wiersz 12. z góry:

Turków, popraw: Turków.

Str. 384. nota 11:

dodać na końcu: Tu przytoczyć należy jeden rys charakterystyczny tego znakomitego rodu, t.j. z jednćj strony uległość zbytnią Moskwie, a z drugiój połyski dumy niezwyczajnój i dążącćj do zrzucenia ze siebie tćj uległości. Rys ten pojawił się we wieku XV., ale dawał on się w znaki i w XVEJ., w czasach największój świetności Czartoryskich. Jak wyżćj powołana kronika świadczy, Alaksander Bazylewicz Czartoryski z ramienia i polecenia wielkiego kniazia Moskwy został namiestnikiem w Pskowie (prijecha ot kniazia welikogo w Pskow) r. 1443, instalował go tamże poseł na to z Moskwy zesłany (posoł ot welikogo kniazia poruczi jemu kniażenije, str. 212). Ruchliwy, gwałtowny, zrywał on często z grodem ugodę, i udawał się do wielkiego Nowogrodu, ale wracał znowu do Pskowa, i oba grody bronił dość szczęśliwie od Niemców inflanckich. Aż tu w r. 1460 zjeżdża wielki kniaź Moskwy Bazyli Bazylewiez do Wielkiego Nowogrodu. Pskowianie wysyłają do niego poselstwo dla złożenia czołobitności, oraz z prośbą, by Aleksander Czartoryski i nadal z jego ramienia im kniażył. Wielki kniaź przystał na to, ale pod warunkiem, aby tenże złożył przysięgę, że przeciw niemu knować nie będzie, i jemu i następcom jego niezmienną zachowa wierność. Żądał więc tego, czemu już Czarto-

ryski poddać się musiał, gdy po raz pierwszy obejmował namiestnictwo w Pskowie. Ale ten raz inny wiatr zawiał. Gdy to dószło do wiadomości Czartoryskiego, oburzony odmówił pokłonu i przysięgi. „Nie sługa ja 'wielkiego kniazia, i nie będę Pskowianom przysięgał ani oni mnie. Prędzćj oni wyuczą wrony jak imąć sokoły, niż Czartoryski im się przypomni. Ja nie jestem już waszym kniaziem.* I mimo nalegań wyjechał na Litwę i więcćj nie wrócił (jak wyżćj, str. 219). Str. 395. nota 28:

dodać na końcu: Niektórzy uczeni litewscy na podstawie odkrytych w tym stuleciu dawnych monet litewskich twierdzą, że aż do unii w Horodle pieczętowali się książęta litewscy herbem Kolumna, który miał być herbem prywatnym tego domu (ob. Czasopismo wileńskie Ateneum na r. 1845, artykuł: O nowo odkrytych monetach litewskich).

Nakoniec co się tyczy wnioskowanój tożsamości rodu z tożsamością herbu, kilka domów w Polsce pieczętują słę liliami. Jest to, jak wiadomo, herb domów panujących we Francyi Valois i Bourbon. Herb nazwany w Polsce Kerdeja miał być nadany rodowi Jednemu polskiemu przez Ludwika króla polskiego i Węgier, a księcia franeuskiego Andegawii. Czyż ztąd wnosić wolno, że ci herbownicy jednego są rodu z Burbonami ?

| Str. 416. wiersz 18. z dołu:

str. 4, popraw: 9

Inne poprawki znajdują się na stronnicy 416,

OONNNNNNNANNNNA

ANY REY BYLNA