Artykuły pra Tadevuša Kaściuškę

Tadevuš Kaściuška

Za dva kilamietry na poŭnač ad Kosava, na terytoryi ciapierašniaha Ivacevickaha rajona, znachodziŭsia folvarak Mieračoŭščyna. Tut, u siam'i bieraściejskaha miečnika Liudvika Kaściuški i Tekli z rodu Ratomskich, 4 liutaha 1746 hoda naradziŭsia vialiki syn bielaruskaj ziamli, jaki pazniej staŭ nacyjanalnym hierojem Polščy i Zlučanych Štataŭ Ameryki, a taksama hanarovym hramadzianinam Francyi.

Rod Kaściuškaŭ naležaŭ da šliachty bielaruskaha pachodžannia. Ich radavy maiontak znachodziŭsia ŭ Siachnovičach, ciapier u Žabinkaŭskim rajonie. Tam zachavałasia lipavaja aleja, jakuju, pavodle padannia, pasadziŭ sam Tadevuš.

Pieršuju adukacyju Tadevuš Kaściuška atrymaŭ u kalehiumie Liubiešava Pinskaha pavieta u 1755-1759 hadach. Pazniej jon skončyŭ Varšaŭski kadetski korpus u 1766 hodzie i praciahnuŭ navučannie ŭ Francyi u 1769-1774 hadach.

U 1776-1783 hadach Kaściuška byŭ za akijanam i zmahaŭsia ŭ šerahach dobraachvotnikaŭ za niezaliežnaść Zlučanych Štataŭ. Dziakujučy jaho vajennamu talentu amerykanskaja armija vyhrala ŭ 1777 hodzie adnu z važnych bitvaŭ Vajny za niezaliežnaść, viadomuju jak bitva pad Saratohaj. Jaho nadzialili čynam bryhadnaha hienieła, a pazniej jaho pamiac ušanavali pomnikami ŭ Čykaha, Klivlendzie, Vašynhtonie i Miluoki. U štacie Misisipi adzin z haradoŭ atrymaŭ jaho imia.

Viarniŭšysia ŭ 1784 hodzie na radzimu, Tadevuš Kaściuška haspadaryŭ u Siachnovičach. Praz piaci hadoŭ jon znoŭ adzieŭ vajenny mundur i atrymaŭ kamandnuju pasadu ŭ polskim vojsku.

U paŭstanni 1794 hoda Tadevuš Kaściuška byŭ haloŭnym kamandzirom paŭstanckich vojskaŭ u Polščy, Bielarusi i Litvie.

10 kastryčnika 1794 hoda ŭ bitvie pad Maciejovicami Kaściuška byŭ ciažka ranieny i pavodle zahadu Kaciaryny II zniavoleny ŭ Piotra-Paŭlaŭskaj krepasci. Vyzvaleny Paŭłam I u 1796 hodzie, jon pakinuŭ Rasiju.

Tadevuš Kaściuška pamior 15 kastryčnika 1817 hoda ŭ Soliury, u kantonie Solothurn u Šviejcaryi. Jaho prach byŭ pieraviezieny ŭ Krakaŭ.

Tadevuš Kaściuška

Radavod siachnovickich Kasciuškaŭ

Kasciuški Siachnovickija, Siachnoŭcy (da XVII st. pisalisia «Kostiuški-Siechnovickije») staražytny dvaranski rod bielaruskaha pachodžannia, viadomy svaimi ŭladanniami na Bierasciejščynie i aktyŭnym udzielam u hramadskim žycci kraju na praciahu XVI -XVIII st.

Iezuit K. Niasiecki (1682-1744), jaki karystaŭsia pry skladanni svajho «Hierboŭnika» niejkimi stračanymi dlia nas aktavymi listami, scviardžaŭ, što ŭ 1458 h. drobny šliachcic Fiodar Siachnovicki atrymaŭ ad polska-litoŭskaha haspadara Kazimira IV Jahielončyka za viernyja pasluhi i z viečnymi pravami majontak Siachnovičy z dvuma pablizu liažačymi pasieliščami.

Syn Fiodara Kasciuška Siachnovicki (kaniec XV st. - da 1561 h.) služyŭ sakratarom vialikakniažackaj kancyliaryi pry Aliaksandry I i ŭ pieršyja hady panavannia Žyhimonta I Staroha (prykladna z 1492 pa 1509 h.). Apošni pacvierdziŭ uradavym listom u 1509 h. jahonyja pravy na Siachnovičy i dazvoliŭ karystacca ŭlasnym šliachieckim hierbam - tak zvany «Roch-III», u jakim na čyrvonym poli razmiaščalisia try srebnyja plasciny i lilieja. Akramia Kasciuškaŭ hety hierb užyvali Hurki, Karšy i Rasudoŭskija, alie, pa mierkavanniu K. Niasieckaha, upieršyniu «Roch-III» byŭ stvorany mienavita dlia siachnovickich uladaroŭ.

Hierb «Roch III».

Kasciuška z'javiŭsia faktyčnym zasnavalnikam rodu; u honar jaho naščadki pryniali prozvišča Kasciuškaŭ. Jon ažaniŭsia z adnoj z zamožniejšych litoŭskich niaviest - Hannaj, dačkoj kniazia Jur'ja Halšanskaha (1507 - 1534 hh.), što vysoka ŭznialo jaho prestyž u vačach navakolnaj šliachty (u XV st. z Halšanskimi radnilisia kniazi Vitaŭt i Jahaj la, kobrynski kniaz Siamion).

Synam svaim Kasciuška pakinuŭ 4 nievialikija majontki z 5 vioskami, raskidanymi pa Bierasciejščynie. Rod chutka razrastaŭsia i ŭžo ŭ XVI st. daŭ niekalki bujnych parastkaŭ, adkul z'javilisia Kasciuški Valiužyničy, Kasciuški-Chabatoŭskija, Kasciuški Ciechanavieckija. Taja halina radavoha dreva, što trymala za saboju Siachnovičy, pačala ŭ aficyjnym spravavodstvie ŭžyvac prydomak Kasciuškaŭ-Siachnovickich.

Starejšy syn Kasciuški Ivan Kasciuškavič Siachnovicki ŭdzielničaŭ u Livonskaj vajnie (1558 - 1583 hh.). U jaho adsutnasc na spadčynie, centram jakoj z'jaŭliaŭsia majontak Stupičova, haspadaryla žonka - Hanna Fursava, jakoj niaredka prychodzilasia zviartacca da bierasciejskaha haradskoha suda, kab adstajac svaje pravy na ziamliu. Hanna navat zdoliela ŭ 1577 h. pašyryc svaje ŭladanni, adsudzic dzvie valoki voryva ad Niepakojčyckaha majontka. Alie ŭ liutym 1580 h. jana liedz nie stracila častku naliežačaha joj liesu kalia Siachnovič, adkul jaje sprabavaŭ silaj zbroi sahnac ziamianin L. L. Paciej.

Napružanyja adnosiny ŭ Hanny zachoŭvalisia i z dzievieram - Fiodaram Kasciuškavičam Siachnovickim, jaki ŭ pačatku červienia 1577 h. zrabiŭ sprobu zamacavacca ŭ Stupičovie. Tamu pamiž imi niaredka ŭznikali sprečki, jakija chutka pierarastali ŭ adkrytuju varožasc. Kali Fiodar u prysutnasci sudovych sviedkaŭ adnojčy zapatrabavaŭ ad bratavaj «učynic jamu spraviadlivasc» pa spravie ab zabojstvie žyvioly, taja dziorzka adkazala: «Niachaj Kasciuška pieršy ŭčynic mnie spraviadlivasc, tady i ja ŭčyniu».

Namier Fiodara ab'jadnac u adzinych rukach usiu backoŭskuju spadčynu, vidac, skončyŭsia pieramohaj, i 30 žniŭnia 1577 h. jon pieradaŭ u pažycciovaje karystannie svajoj žoncy Tamilie, dačce zamožnaha šliachcica Michaila (Casnoŭskaha, Stupičoŭski majontak. Na maladoj udavie Afanasa Navickaha, T. M. Sasnoŭskaj, Fiodar ažaniŭsia kalia 1574 h.

Žonka pryniesla jamu ŭ vyhliadzie pasahu majontak Kliukavičy. Isnuje mierkavannie, što ŭ adrozniennie ad muža Tamila byla kataličkaj, alie Fiodar nie patrabavaŭ ad jaje zmianic vieru. 3 XVII st. bolšasc pradstaŭnikoŭ rodu adychodziac ad pravaslaŭja, pačynajuc užyvac zamiest formy «Kaściuška» jaho palanizavany varyjant «Kosciuško». Nie zaŭsiody josc mahčymasc vyjavic stupieni radstva i tamu pryhadajem tolki najbolš viadomych z Kasciuškaŭ, jakija pakinuli slied u historyi.

Fiodar Siachnovicki pamior u 1622 h., pieražyŭšy svajho starejšaha syna Hryhoryja (Ryhora), pra jakoha nam via doma tolki, što ŭ 1618 h. jaho ŭžo nie bylo pamiž žyvych. Tamu amal usia dziedava spadčyna pierajšla da Jana Ryhoraviča (žyŭ u pieršaj palovie XVII st.), jaki ŭ stalyja hady dalučyŭsia da pratestanctva.

Pry im Kasciuški nie tolki ŭtrymlivali niepadzielna bylyja ŭladanni, alie i pašyrali ich za lik susiednich ziamiel. Dziadzka Jana - Adam Fiodaravič - 28 krasavika 1631 h. atrymaŭ ad ziamian Zdzitavieckich nadziely abapal rečki Niačaŭnicy (pravy prytok raki Muchaviec); jamu taksama pieradavalisia ŭ volnaje karystannie dvor z mlynom i «šmat hruntu» va ŭročyščy Tatarynava Balota, jakija znachodzilisia za vioskaj Hrycevičy. Zvyš taho, pan Adam prydbaŭ ad Zdzitavieckaha majontka «sialco Sienkavicy» (suč. Sienysavičy), razmieščanaje va ŭročyščy Čarciož.

Kasciuški padtrymlivali dobrasusiedskija adnosiny z navakolnymi šliachcicami, achvotna radnilisia z imi. Hanna Kasciuška-Siachnovickaja pajšla zamuž za Jana Kosciu, jaki ŭ 1602 h. atrymaŭ ad karalia Žyhimonta III Vazy Zbirohi i Staroje Sialo ŭ Bierasciejskim vajavodstvie. Tamu Hanna ličycca zasnavalnicaj «pa kudzieli» rodu Kosciaŭ-Zbirožskich, jakija ŭ XVII -XVIII st. mieli svaje valodanni na zachadzie Žabinkaŭščyny (vioski Rački, Pšanai, Karabany i inš.).

Na 80 ja hady XVII st. prypadaje dziejnasc rotmistra Mikalaja Kasciuški, jaki abiraŭsia deputatam siejma ad Navahrudskaha pavieta. Viasnoj 1632 h., paslia smierci karalia Žyhimonta III, jon pavinien byŭ udzielničac u abranni novaha haspadara, alie pa niejkaj pryčynie na siejm nie z'javiŭsia. Pryčynaj jaho adsutnasci mahli byc tolki dziaržaŭnyja spravy: u skladzie kamisii, naznačanaj kniaziem A. U. Radzivilam, pan Mikalaj prymaŭ ad jaŭreja arandatara M. Lazaroviča Šarašoŭskuju volasc. U 1631 h. M. Kasciuška-Siachnovicki adsudziŭ ad ziamianina M. Kaliečyckaha, uladalnika Zdzitava, 1000 zlotych. A adzin z jaho naščadkaŭ Juryj Kasciuška atrymaŭ 29 červienia 1652 h. va ŭladannie majontak Daškovičy - «za Alizaravym Stavam», jak adznačajecca ŭ zastaŭnym liscie. Takim čynam, da siaredziny XVII st. Siachnovicki majontak pašyryŭsia amal u 5 razoŭ i sklaŭ 2450 ha.

Upieryjad smuty (1648-1667 hh.), jakaja viadoma ŭ historyi Rečy Paspalitaj pad nazvaj «Patopu», nie apošniuju roliu na Bierasciejščynie ihrali naščadki Ivana Kasciuškaviča - Piotr, Kazimir, Jan, Francišak Piatrovičy Kasciuški. Pakolki navat u hety niespakojny čas Siachnoŭcy sprabavali bierahčy svaju spadčynu ad padzielaŭ, to malodšyja pradstaŭniki rodu pačali sialicca na Hrodzienščynie, Mscislaŭščynie i ŭ inšych miascinach.

Tak, u 1669 h. uladalnik Hrycevič Chryzastom Kasciuška pierajechaŭ u Kobryn, jak tolki kupiŭ haradski pliac u naščadkaŭ prydvornaha zlotnika (juvielira) karalievy Bony - Pjetra dzi Napali (Piatra Nieapalitančyka). Pan Chryzastom z'jaŭliaŭsia adnym z haspadaroŭ razburanaha vajnoj horada, u jakim z 478 dvaroŭ ucaliela tolki 148. Mienavita jon nastajaŭ na vyhnanni z Kobryna jaŭrejskaha kahala: pa Kasciuškavaj prapanovie karol Jan III Sabieski 24 sakavika 1688 h. abviasciŭ u Harodni žorstki dekret, u jakim zahadvaŭ «viečnie vyvoliat» kobrynskich žydoŭ «zo vsiech ziemiel n panstva», jany ab'jaŭlialisia pa-za zakonam i nie mieli prava prytulku, pavinnyja viečna badziacca pa sviecie.

Pliac u Kobrynie Chryzastom trymaŭ da smierci. Kali jaho ziemli adyšli da mahdeburhii ŭ 1704 h., naščadak Chryzastoma Michail Kasciuška za 200 zlotych adkupiŭ spadčynu. Tak zvany «Kasciuškaŭski» pliac zastavaŭsia ŭ rodzie jašče amal 40 hod.

Niemalyja namahanni prykladvalisia, kab paliepšyc siachnovickuju haspadarku, adnaŭlialisia carkoŭnyja pabudovy, jakija z ciaham času ŭsio bolš prychodzili ŭ niepryhodnasc. Tak, hrodski pisar Bierasciejskaha vajavodstva Paviel Kasciuška-Siachnovicki ŭ 1727 h. abnaviŭ Mikalajeŭskuju carkvu ŭ Vialikich Siachnovičach, pryznačyŭ u joj sviatarom Vasilia Bialieviča, pakinuŭ u jaho karystannie carkoŭny dom z usimi pabudovami i navakolnymi ziemliami, liasami i sienažaciami. Ad V. Bialieviča i jahonych nastupnikaŭ Paviel patrabavaŭ tolki «dbajna klapacicca ab duchoŭnaj karysci svaich prychadžan» i kožnuju subotu služyc abiedniu ŭ honar zasnavacieliaŭ chrama. Adnak syny Paŭla nie tolki raspradali pakinuty backam kobrynski pliac, alie i admovilisia ad svajoj častki Siachnovič na karysc kniazioŭ Čartaryjskich.

Siarod vialikaj radziny Kasciuškaŭ-Siachnovickich, jakaja naličvaje bolš za 200 pradstaŭnikoŭ, zviazanych svaimi karaniami z Siachnovičami, žyccio troch pramych prodkaŭ Tadevuša Kasciuški prypadaje na časy roskvitu siachnovickaha majontka.

A. R. Bienziaruk

Tadevuš Kaściuška

Mieračoŭščyna

Dom-siadziba Tadevuša Kasciuški

Dom Tadevuša Kaściuški

Falvarak Mieračoŭščyna viadomy z XVI st. Jon uvachodziŭ niekali ŭ sklad bahataha komplieksu Kosaŭskich majontkaŭ. Samyja staradaŭnija krynicy sviedčac, što ŭ 1494 h. vialiki kniaz VKL Aliaksandr Jahielončyk padaravaŭ Kosava maršalku VKL Janu Litavoru Chraptoviču, a ŭ 1510 h. karol Rečy Paspalitaj Žyhimont 1 Stary pacvierdziŭ jaho pravy na Kosava . 3 taho času na praciahu bolš jak 400 hadoŭ Kosava zastavalasia pryvatna-ŭladalnickim miastečkam. Paslia Chraptovičaŭ z 1510 pa 1577 h. Kosaŭski majontak pierajšoŭ da kniazioŭ Sanhuškaŭ-Kobrynskich (Kašyrskich), jakija pradali miastečka razam z falvarkam Mieračoŭščyna bresckamu vajavodu Andreju Liaščynskamu. Peŭny čas falvarak arandavaŭ drahičynski starosta Mikalaj Kiška .

1611 h. Kosava ad Liaščynskich pierajšlo da kancliera VKL Lva Sapiehi, jaki ŭ 1626 h. pabudavaŭ u im draŭliany kasciol, vučylišča i raskošny palac-krepasc, jaki ŭ pieryjad Paŭnočnaj vajny byŭ poŭnasciu razburany. Pavodlie sloŭ miascovych staražylaŭ, na miescy krepasci ciapier razmiaščajecca Kosaŭski vučebny kambinat.

Mieračoŭščyna. Dom-siadziba Andreja Tadevuša Kasciuški. Maliunak M.Kuliešy. 1845 h.

Mieračoŭščyna. Dom-siadziba Andreja Tadevuša Kasciuški. Maliunak Kastreŭskaha.

1-j palovie XVIII st. ziemli ŭ falvarku Mieračoŭščyna ŭziaŭ u arendu backa Andreja Tadevuša Kasciuški - Liudvik Kasciuška (1700-1758), miečnik Bresckaha vajavodstva, palkoŭnik poŭnaj bulavy vojska VKL. Na toj čas uladalnikam Kosaŭskaha kliuča byŭ Jan Juzaf Sapieha, jaki ŭ 1756 h. jašče raz pacvierdziŭ pravy Liudvika Kasciuški na arendu ziamli.

Dakladna nieviadoma, ci siadzibny dom u Mieračoŭščynie byŭ pabudavany Liudvikam, ci jon byŭ uzviedzieny značna raniej, prykladna ŭ 1720 h., i byŭ zdadzieny Sapiehami ŭ arendu backu Kasciuški razam z falvarkam. Pavodlie

scviardžennia šerahu historykaŭ i bijohrafaŭ, u hetym domie 4 liutaha 1746 h. (pa inš. mierkavanniach 30 listapada 1745 h.) naradziŭsia vialiki syn bielaruskaha naroda Andrej Tadevuš Banavientura Kasciuška, budučy hienieral, kiraŭnik nacyjanalna-vyzvalienčaha paŭstannia 1794 h. u Bielarusi, Litvie i Polščy, hanarovy hramadzianin Francyi, nacyjanalny hieroj Zlučanych Štataŭ Amieryki i Polščy.

Samym pieršym maliunkam, jaki danios da nas pačatkovy vyhliad radavoha hniazda Kasciuški, byŭ, biezumoŭna, maliunak, vykanany ŭzimku 1845 h. mastakom Michailam Kuliešam - vykladčykam mastactva ŭ roznych navučalnych ustanovach VKL, talienavitym zbiralnikam, dasliedčykam i invientaryzataram histaryčnych ab'jektaŭ daŭniny. Jon u niejkim sensie byŭ papiarednikam znakamitaha mastaka Napalieona Ordy.

Michail Kulieša pakazaŭ siadzibny dom Kasciuški ŭ 2 vidach: z boku pad'jezda i ad parku, alie zachavaŭsia tolki maliunak z vidam na centralny fasad. Hety maliunak byŭ upieršyniu pradstaŭlieny Kuliešam u iliustravanym albomie «Zbory maliunkaŭ z natury...» u 1852 h. Siadzibu abkružaŭ staradaŭni piejzažny park.

Pavodlie maliunka Kuliešy, siadzibny dom Kasciuški mieŭ 1 pavierch i vielmi vysoki i charakterny dlia 1j palovy XVIII st. dvuch'jarusny lamany dach, z rysami styliu baroka, nakryty salomaj albo čarotavaj strachoj. Nad strachoj uzvyšalisia 2 simietryčna razmieščanyja kominy. Haloŭny ŭvachod u siadzibu akcentavany nievialikim hankam z dacham i ščytkom na 4 slupach. Pa abodva baki hanka bylo pa 2 akny.

Viadoma, što paslia Sapiehaŭ Kosaŭski kliuč nabyŭ padskarbi VKL Juryj Flieminh, jaki ŭ 1764 h. vykupiŭ Mieračoŭščynu ŭ maci Tadevuša Kasciuški - Tekli Ratomskaj za 54,5 tys. zlotych , a pazniej padaravaŭ Kosava svajoj dačce Izabielie, jakaja byla zamužam za kniaziem Čartaryjskim.

Dačka Izabiely Sof'ja, žonka kniazia Zamojskaha, pradala Kosaŭskija falvarki i miastečka hrafu Vojciechu Pusloŭskamu, hierb «Šelih», maršalku šliachty Slonimskaha pavieta, paslu čatyrochhadovaha Varšaŭskaha siejma. Adnak asobnyja krynicy sviedčac, što nabyccio hrafam Pusloŭskim kosaŭskich ziemliaŭ miela bolš skladany charaktar.

Mieračoŭščyna. Plan doma Tadevuša Kasciuški

Mieračoŭščyna. Dom-siadziba Tadevuša Kasciuški i palac Pusloŭskich. 3 litahrafičnaha maliunka Napalieona Ordy. 1871 h.

Pavodlie dasliedavanniaŭ M.Balinskaha i T.Lipinskaha, paslia padaŭliennia paŭstannia 1794 h. Kosaŭskija majontki byli kanfiskavany ŭ Čartaryjskich ci Zamojskich i pieradadzieny impieratrycaj Kaciarynaj II rasijskaj arystakratyi, u pryvatnasci hienieralu rasijskaj armii Tutalminu. Vierahodna, ad hienierala albo ad jaho spadkajemcaŭ Vojciech Pusloŭski ŭ 1821 h. adkupiŭ Kosaŭski kliuč .

Umomant nabyccia Vojciecham Pusloŭskim Kohaŭskich majontkaŭ byly siadzibny dom Kasciuški znachodziŭsia ŭ vielmi zaniadbanym stanie, alie, dziakujučy dabračynnasci, patryjatyčnym pačucciam i pavazie da asoby Tadevuša Kasciuški, syn Vojciecha Vandalin Pusloŭski raspačaŭ adnaŭliennie siadziby. Restaŭracyja byla zakončana ŭ 1857 h. pa prajekcie i pad kiraŭnictvam architektara Michaila Astramieckaha, vychavanca Varšaŭskaj realnaj himnazii, zatym vypusknika Haspadarčaha instytuta.

Mienavita paslia restaŭracyi doma Kasciuški, praz 26 hadoŭ paslia Michaila Kuliešy, na Mieračoŭščynie ŭ 1871 h. pabyvaŭ Napalieon Orda i pakinuŭ nam u spadčynu maliunak adnoŭlienaj siadziby na fonie ŭzviedzienaha przdstaŭničaha Kosaŭskaha palaca.

Vyhliad siadzibnaha doma Kasciuški na maliunku Ordy mieŭ značnaje adrozniennie ad maliunka Kuliešy. Budynak užo byŭ akcentavany značna bolšym porcikim, jaki dalioka vystupaŭ ad centralnaha fasada. Abkružany z 3 bakoŭ kalonami, porcik ujaŭliaŭ saboj adkrytuju lietniuju vierandu. Pa bakach ad porcika i na bakavych fasadach miescilasia ŭžo nie pa 2, a pa 3 akny.

Pra pazniejšy vyhliad doma dajuc nam ujaŭliennie fotakartki pačatku XX st. i mižvajennaha pieryjadu, zroblienyja paslia čarhovaj restaŭracyi hetaha miemaryjalnaha budynka. Jany pacviardžajuc toj jaho vid, jaki bolš adpaviadaje maliunku Michaila Kuliešy. Akon bylo pa 2 ad frontu i pa bakach, dach značna nižejšy, alie nakryty hontaj, a nie salomaj. Sprečnym zastajecca pytannie pra kolkasc unutranych pakojaŭ. Adny dasliedčyki scviardžajuc, što ŭ domie byli tolki 4 pakoi, inšyja, što - palac 2 - siadzibny dom T.Kasciuški nie mieniej čym 10. U mižvajenny pieryjad polskija ŭlady stvaryli ŭ miemaryjalnym domiku muziej Kasciuški, a ŭ pakoi, dzie pavodlie miascovaha padannia naradziŭsia Kasciuška, byla ŭstanoŭliena pamiatnaja doška z datami jaho naradžennia i asnoŭnymi etapami jaho žyccia i dziejnasci.

Mieračoŭščyna. Schiema razmiaščennia siadziby

Uhady 2-j susvietnaj vajny dom Kasciuški byŭ zniščany.

Mieračoŭščyna. Miemaryjalny znak hienieralu Andreju Tadevušu Kasciušku. Pastaŭlieny ŭ 1999 h.

Siadziba maje miemaryjalnaje značennie. Paslia vajny rabilisia zachady pa jaje rekanstrukcyi. U 1980-1990-ja hady architektarami dziaržaŭnaha pradpryjemstva «Brestrestaŭracyjaprajekt» vykanany hienieralny plan rekanstrukcyi doma i adnaŭliennia Kosaŭskaha palacava-parkavaha ansamblia. U 1999 h. kalia padmurkaŭ kolišniaj siadziby Tadevuša Kasciuški udziačnymi naščadkami pastaŭlieny pamiatny znak slynnamu vajaru za voliu i demakratyju.

Siemienov V.P. Hieohrafyčiesko-statističieskij slovar Rasijskaj impieryi. SPb., 1865. T. 3. S. 738.

DARB u h. Minsku. F. 1741. Vop. 1. Spr. 3. Ark. 146-147.

Aftanazy R. Dzieje... S. 257.

Materyjały dla hieahrafii i statystyki Rasii. SPb., 1883.Č. 2. S. 1070.

Balinski M., Lipinski T. Starozytna Polska. Warszawa, 1846. T.2 S. 695

Lvoŭski nacyjanalny archiŭ (zbor fotaalbomaŭ). Tygodnik ilustrowany.. T. 4. 1861, № 105. 8.121.

Archiŭ Krakaŭskaha nacyjanalnaha muzieja. Fotakopija z alboma Napalieona Ordy. Lakotka A.I. Pad strechami praščuraŭ. Mn., 1995. S. 181, 182.

Schiemu vykanala architektar A.Lukša. Fota aŭtara. 1999 h.

Tadevuš Kaściuška

Tadevuš Kasciuška

Kasciuška Andrej Tadevuš Banavientura - palityčny i vajenny dziejač Rečy Paspalitaj, kiraŭnik nacyjanalna-vyzvalienčaha paŭstannia 1794 h. Udzielnik Vajny za niezaliežnasc Paŭnočnaj Amierycy. Vydaŭ tak zvany Palaniecki univiersal-manifiest, u jakim sialianam abiacalasia vyzvaliennie ad pryhonu. U bitvie pad Maciajovicami byŭ ciažka paranieny i ŭziaty ŭ palon carskimi vojskami, zniavolieny ŭ Pieciarburhu (1794-1796 hh.). Byŭ vyzvalieny z Pietrapaŭlaŭskaj krepasci ŭ 1796 h. Žyŭ spačatku ŭ ZŠA, potym viarnuŭsia ŭ Jeŭropu. Pamior u Šviejcaryi. Prach Kasciuški pieraviezieny ŭ Krakaŭ.

Žycciu i dziejnasci hienierala Tadevuša Kasciuški prysviečana vialikaja biblijateka, jakaja ŭžo naličvaje bolš za 500 značnych publikacyj na polskaj, francuzskaj, niamieckaj, anhlijskaj i bielaruskaj movach.

Adnak u centry bolšasci vydanniaŭ znachodziacca padziei 1794 h., jakija stali časam trahičnaha ŭzliotu Kasciuškavych talientaŭ. Cyvilnaje žyccio slavutaha hienierala u radavych Siachnovičach, jakuju historyk Tadevuš Korzan nazvaŭ «sialiankaju», bolšasc dasliedčykaŭ pierahortvajuc u svaich pracach mimachodam ci ŭvohulie ihnarujuc.

Zrazumiela, siarod impetnych padziej žyccia pana Tadevuša viartannie ŭ Siachnovičy da nietaropkaha starasvieckaha asiaroddzia i paŭsiadzionnaj pracy pa haspadarcy vyhliadaje na pieršy pohliad niedarečna i biessensoŭna. Alie hady, što byli praviedzieny T. Kasciuškam u vioscy, naklali adbitak na jaho charaktar nie mienšy, čym padarožžy pa jeŭrapiejskich krainach i za akijan.

Dakladny dzien i miesiac naradžennia Tadevuša nieviadomy. Na sionniašni dzien tradycyjna ličycca, što Andrej Tadevuš Banavientura Kasciuška Siachnovicki, apošniaje dzicia ŭ siam'i Liudovika i Tekli Kasciuškaŭ, z'javiŭsia na sviet 4 liutaha 1746 h. u falvarku Mieračoŭščyna pad Kosavam.

Pieršaje vychavannie Tadevuš Kasciuška atrymaŭ doma. Pamiž 1755 i 1760 hh. jon vučyŭsia ŭ Liubiašoŭskaj školie na Valyni, dzie rabiŭ pospiechi ŭ matematycy, historyi, zamiežnych movach. Pra pieryjad z 1760 h. pa 1765 h., jaki junak pravioŭ u spadčynnych Siachnovičach, nie zachavalasia, na žal, anijakich zviestak. Viadoma tolki, što finansavy stan siam'i, paslia 1758 h., kali pamior Tadevuš backa, značna pahoršyŭsia. Jašče viadoma, što Tadevuš nie davučyŭsia adzin hod u Liubiašovie. Paslia viartannia z Valyni jon staranna dapamahaŭ maci pa haspadarcy, pakul u kancy 1765 h. jaje namahanniami nie zaniaŭ miesca siarod kadetaŭ u Varšaŭskim korpusie. Biez pratekcyi z boku ŭplyvovych u dziaržavie liudziej Tadevušu Kasciušku, jak zbiadnielamu šliachcicu, nie bylo nijakich šancaŭ patrapic u hetuju elitnuju navučalnuju ŭstanovu. Tamu bijohrafy niaredka pryhadvajuc imia kniazia Adama Kazimira Čartaryjskaha - šefa Kadeckaha korpusa. Viadoma, što kniazi Čartaryjskija byli susiedziami Kasciuškaŭ-Siachnovickich. Ich majontak Rečycki Kliuč, kudy ŭvachodzili Karaniova, Rečyca, Špitali i inšyja ziemli, u siaredzinie XVIII st. ukliučyŭ u svaje miežy Vialikija Siachnovičy. Tamu znajomstva T. Kasciuški z Adamam Čartaryjskim pačalosia jašče da pryjezdu Tadevuša ŭ Varšavu, kali kniaz z'javiŭsia ŭ svaich bierasciejskich uladanniach.

padtrymkaju A. K. Čartaryjskaha T. Kasciuška ŭ čynie charunžaha i padbryhadzira Kadeckaha korpusa u kancy 1769 h. (pa inšych zviestkach -u samym pačatku 1770 h.) byŭ adkamandziravany dlia praciahu adukacyi ŭ Francyju. U zamiežnaj vandroŭcy malady aficer karystaŭsia haloŭnym čynam tymi nievialikši hrošami, što dasylaŭ jamu z Siachnovičaŭ brat Juzaf.

Naprykancy 1774 h. u zvanni artylieryjskaha kapitana Tadevuš Kasciuška viarnuŭsia na radzimu. Alie va ŭsim vojsku Rečy Paspalitaj jamu nie znajšlosia miesca. (Niekatoryja historyki tlumačac hety vypadak banalnym niedachopam srodkaŭ na vykup kapitanskaha čyna.)

Za pieryjad uladarannia Juzafa siachnovickaja haspadarka značna zbiadniela i ŭžo nie prynosila stabilnych prybytkaŭ, tamu Tadevuš zapatrabavaŭ padzielu spadčyny. Juzaf zviarnuŭsia ŭ sud na brata. U liscie davodziŭ, što Tadevuš vinien jamu zvyš 39 000 zlotych. Pakul byŭ žyvy Juzaf (pamior viasnoj 1789 h.), adnosiny miž bratami byli pryhniečany biaskoncymi pretenzijami z-za Siachnovičaŭ.

1775 h. Tadevuš prypyniŭsia ŭ domie dziadzki Jana Niepamucena ŭ Slavinsku pad Liublinam. U chutkasci zhadziŭsia na prapanovu vajavody Juzafa Sasnoŭskaha zrabicca chatnim nastaŭnikam vajavodskich dačok. Šmatlikija bijohrafy T. Kasciuš ki raspaviadajuc pra jahonaje niaŭdalaje ramantyčnaje kachannie da malodšaj z ich - Liudviki Sasnoŭskaj. Pa voli bac koŭ dziaŭčyny šliub z niezamožnym šliachcicam nie adbyŭsia. Dlia dački pan vajavoda znajšoŭ značna bolš vyhadnuju partyju - starostu ramanaŭskaha kniazia Juzafa Liubamirskaha. Alie hety šliub ciažka nazvac ščaslivym.

9 kastryčnika 1775 h. Tadevuš Kasciuška, jakomu bylo admoŭliena znachodzicca ŭ domie Sasnoŭskich, rasparadziŭsia svaimi majomasnymi spravami. Jon pradstaviŭ pravy na svaju častku majontka švahru Piatru Estku. Toj, sa svajho boku, abaviazaŭsia splacic usie daŭhi kredytoram Tadevuša. Vosienniu, pazyčyŭšy ŭ svajakoŭ i znajomych kalia tysiačy dukataŭ, T. Kasciuška znoŭ nakiravaŭsia ŭ Francyju.

Ulietku nastupnaha hoda jon u skladzie valancioraŭ vypraviŭsia ŭ Paŭnočnuju Amieryku z metaj padtrymac baracbu amierykanskich kalanistaŭ suprac anhlijskich vojskaŭ. Zdolnasci i zasluhi T. Kasciuški pierad ZŠA byli nie adnarazova adznačany ŭ listach jahonych tavaryšaŭ pa zbroi, udzielnikaŭ bitvaŭ za vyzvaliennie Amieryki N. Hryna, H. Hiejtsa, Dž. Armstronha. Tadevuš Kasciuška vyznačaŭsia jak talienavity inžynier i vajskoviec. Pamiž 1777 i 1782 hh. jon aktyŭna ŭdzielničaŭ u bitvach pad Saratohaj, Trentanam, Prynstanam i Najnci-Siksam, kiravaŭ umacavanniami bierahoŭ Hudzona i budaŭnictvam fartecyi Uest-Point. Pa planu, što byŭ raspracavany pad niepasrednym kiraŭnictvam palkoŭnika T. Kasciuški (novaje zvannie jon atrymaŭ ad Kanhresa ZŠA vosienniu 1776 h.), byla ŭmacavana abarona h. Filadelfii - tahačasnaj stalicy Zlučanych Štataŭ.

13 kastryčnika 1783 h. amierykanski ŭrad nadaŭ Tadevušu Kasciušku čarhovaje zvannie bryhadnaha hienierala. Jon byŭ u liku troch aficeraŭ čužyncaŭ, kaho pryniali ŭ hanarovaje Tavarystva Cyncynanta, jakoje skladalasia z samych viadomych udzielnikaŭ vajny za niezaliežnasc. 3 ruk budučaha pieršaha amierykanskaha prezidenta Džordža Vašynhtona T. Kasciuška atrymaŭ orden

Cyncynanta.

Ulipieni 1784 h. Tadevuš Kasciuška pakinuŭ Amieryku. Alie na Radzimie jamu znoŭ bylo admoŭliena ŭ pravie atrymac miesca pa štatu. «Niama prarokaŭ u svajoj Ajčynie». Ad hetaha času i raspačynajecca sapraŭdnaja piacihadovaja «sialianka» Tadevuša Kasciuški-Siachnovickaha, kali bajavy hienieral zajmajecca zvyčajnymi klopatami viaskovaha pamieščyka, zredku vyjazdžaje z Siachnovičaŭ i maryc u hetym cichim miescy, kudy amal nie daliatajuc hrymoty vojnaŭ i revaliucyj, zaviesci siam'ju, kab nie prypyniŭsia staradaŭni rod Kasciuškaŭ Siachnovickich. Tadevuš Korzan ličyŭ, što hety pieryjad žyccia T. Kasciuški «naliežaŭ nie susvietnaj historyi, alie da spravy serca».

Siachnovicki majontak toj pary skladaŭsia z troch dvaroŭ (falvarkaŭ): Malych Siachnovičaŭ, Siachnovičaŭ-Davydaŭščyzny i Žulkaŭščyzny. Malymi Siachnovi čami kiravaŭ Juzaf Kasciuška. Tadevuš pasialiŭsia pa susiedstvu - u Davydaŭščyznie, jakuju jamu adkupili Estki. 3 siastroju Hannaju i jaje mužam Piatrom Est kam T. Kasciuška zachavaŭ samyja dobrazyčlivyja adnosiny, niaredka hasciavaŭ u ich, prymaŭ ad Estkaŭ dapamohu, dasylaŭ im nadzvyčaj cioplyja listy. Zachavalasia šesc takich siachnovickich listoŭ, nadrukavanych u 1877 h. L. Samienskim. 3 dopisaŭ Tadevuša vyrazna bačna, jak vysoka jon staviŭ liuboŭ i prychilnasc starejšaj siastry i pavahu švahra, ščyra klapaciŭsia pra zdaroŭje Hanny, nieadstupna raiŭ zviarnucca da viadomaha bresckaha liekara Miuliera, jaki niekali dapamahaŭ ich maci. Uviesnu 1787 h. Tadevuš daslaŭ siastry svaje hlybokija spačuvanni z nahody zaŭčasnaha skonu Piatra Estki. Ad zvyčajnaha žartlivaha tonu raniejšych pismaŭ tut niama i sliedu. Švahravu smierc T. Kasciuška vielmi blizka i čujna pryniaŭ da svajho serca.

Bolyp skladanymi i asciarožnymi byli adnosiny Tadevuša Kasciuški z siam'joj druhoj siastry - Kaciaryny Žulkoŭskaj. Kali Tadevuš ad'jazdžaŭ u Amieryku, jon uziaŭ ad Žulkoŭskich pazyku na 200 dukataŭ. Hety doŭh byŭ viernuty tolki ŭ 1782 h. Viadoma, što ŭ sniež ni 1791 h. hienieral T. Kasciuška jašče zastavaŭsia vinien značnuju sumu hrošaj svaim pliamiennikam, dzieciam Karalia i Kaciaryny Žulkoŭskich.

Sučasnik T. Kasciuški Ježy Saroka ličyŭ, što hienieral byŭ dobrym haspadarom, navat u svaich adnosinach da ziamli i pryhonnych šmat u čym moh byc prykladam dlia navakolnych pamieščykaŭ. Adnak uspaminam Je. Saroki dasliedčyki žyccia T. Kasciuški nie dajuc vialikaj viery. Tak, T. Korzan paslia analizu invientaroŭ vykazvaje dumku, što paslia smierci ŭ 1789 h. Juzafa Kasciuški stan ekanomiki siachnovickaha majontka jašče bolš pahoršyŭsia. Alie heta zdarylasia, ličyc historyk, z-za reform u vioscy, što sprabavaŭ praviesci sam pan Tadevuš: skaračennie panščyny, zmianšennie padatkaŭ, zabarona prymusovych zhonaŭ sialian na sielskahaspadar čyja pracy i h. d. Sučasnaha bijohrafa T. Kasciuški B. Šyndliera hetkija arhumienty nie pierakonvajuc. Jon rezonna nahadvaje, što ŭ bolyyasci majontkaŭ, dzie ŭladary naprykancy XVIII i ŭ pačatku XIX st. zrabili kroki pa paliapšenni stanu svaich pryhonnych sialian, ekanamičnaje stanovišča chutka vyroŭnivalasia, a zatym umacoŭvalasia. Značycca, Tadevušu Kasciušku prosta nie chapila času, kab daviesci raspačataje da lahična ha zaviaršennia. Akramia taho, B. Šynd lier bačyc haloŭnuju pryčynu paharšennia siachnovickaj haspadarki ŭ niazdolnasci jaje ziemlieŭladalnikaŭ, u tym liku i hienierala T. Kasciuški, pasliadoŭna admovicca ad sastarelych form haspadarannia. U dačynienni da samoha hienierala dasliedčyk zaznačaje, što toj byŭ vydatna pryachvočany da vajskovaj spravy, a nie da pluha.

Siachnovicki siadzibny dom (1880 h.)

Učasy «sialianki» T. Kasciuška padtrymlivaŭ blizkija stasunki z inšymi susiednimi pamieščykami. Šliachta, što z'jechalasia na Bierasciejski paviatovy sojmik u 1789 h., uchvalila prapanovu dapa mahčy «bylomu amierykanskamu hienieralu», za heta pan Tadevuš ščyra dziakavaŭ svaim ziemliakam. Siarod miascovych pamieščykaŭ asabliva tavaryskija adnosi ny T. Kasciuška ŭstaliavaŭ z siam'joj litoŭskaha vojskaha Michala Zalieskaha. Toj trymaŭ u zastavie (arendzie) ad Čartaryjskich Vialikija Siachnovičy. Jany siab ravali, niahliedziačy na toje što asabistyja palityčnyja pohliady M. Zalieskaha i T. Kasciuški značna adroznivalisia. Pan vojski byŭ kateharyčna suprac skasavannia pryhonu i pašyrennia pra voŭ dlia haradžan, ličyŭ dobraj zadum ku pra ŭstaliavannie ŭ Rečy Paspalitaj absaliutyzmu. Hienieral u dyskusijach z susiedam nieadnarazova zakranaŭ pytanni palityčnaha i sacyjalna-ekanamičnaha ŭparadkavannia dziaržavy. Najvialikšuju pašanu Tadevuš vykazvaŭ žoncy Michala Zalieskaha Bieniadzikcie Matuševič, jakuju braŭ za ŭzor žanockaj dabračynnasci. U hetym možna ŭpeŭnicca, kali pračytac listy T. Kasciuški. U adnym z ich hienieral piša: «O! Kali b tolki ja mieŭ takuju žonku! Jana pryklad dlia tysiačaŭ... i ŭ Varšavie hetkuju nie znojdzieš!»

Adnak mara Tadevuša Kasciuški znajsci sabie žonku nikoli nie zdziejsni lasia. Napačatku 1790 h. T. Kasciuška byŭ zaličany ŭ polskuju armiju ŭ čynie hienieral-majora. Pierad ad'jezdam u rehuliarnaje vojska jon pieradaŭ pravy na Siachnovičy Hannie Estkavaj.

Hienieral T. Kasciuška vydatna prajaviŭ siabie ŭ rasijska-polskaj vajnie 1792 h., vyznačyŭsia ŭ bajach pad Ža liencami, Uladzimiram Valynskim, Dubienkaju na Zachodnim Buhu. Za hetuju kampaniju byŭ uznaharodžany ordenam «Virtuci Military» i atrymaŭ zvannie hienieral-liejtenanta. Paslia kapituliacyi polskaha ŭrada vyjechaŭ za miažu, dzie i padrychtoŭvaŭ paŭstannie suprac dziaržaŭ, jakija častkova padzialili Reč Paspalituju.

24 sakavika pa 10 kastryčnika 1794 h. Tadevuš Kasciuška z'jaŭliaŭsia dyktataram dziaržavy, nieabmiežavanym kiraŭnikom paŭstanckich vojskaŭ, što zmahalisia za niezaliežnasc Rečy Paspa litaj. Paslia razhromu paŭstanckich addzielaŭ ranieny hienieral T. Kasciuška byŭ uziaty ŭ palon i znachodziŭsia ŭ Pietrapaŭlaŭskaj krepasci z listapada 1794 h. pa listapad 1796 h. Paslia vyzvaliennia vyjechaŭ z Rasii.

Bolš za 20 hod Kasciuška pražyŭ u emihracyi: u ZŠA, Francyi, Šviej caryi. U hetyja hady jon zastavaŭsia ŭpeŭnienym respublikancam i admoviŭsia ŭsklasci na siabie kamandavannie polskimi liehijonami, nie pryniaŭ sprob Napalieona I z adnaho boku i Aliaksandra I -z druhoha pryciahnuc Kasciušku da palityki, jakuju hetyja manarchi pravodzili ŭ dačynienni da Polščy.

Apošnim jahonym prytulkam zrabiŭsia nievialiki šviejcarski horad Saliur. Tut 2 krasavika 1817 h., za paŭhoda da smierci, Tadevuš Kasciuška sklaŭ apošni svoj zapaviet nastupnaha zmiestu: «Hlyboka adčuvajučy, što pryhonny stan supiarečyc zakonu pryrody i dabrabytu naroda, ja sviedču hetym svaim listom, što zniščaju jaho calkam I na viečnyja časy ŭ svaim majontku Siachnovičy, što miesciacca na Litvie, u vajavodstvie Brest-Litoŭskim. Apaviaščaju ŭsim sialianam vioski, jakaja da taho majontka naliežyc, što ciapier jany volnyja hramadzianie krainy i poŭnyja haspadary svaich ziemliaŭ. Vyzvaliaju ich ad usialiakich asabistych paboraŭ i panščyny - ad usiaho, što raniej panu davac abaviazany byli. Pra šu ich tolki, kab mieli klopat dlia ŭlao naj karysnasci i dzielia patreby kraju zaklasci i ŭtrymlivac školu».

Historyki vielmi strymana staviacca da hetaha dakumienta. T. Korzan zaznačaje, što z jurydyčnaha pohliadu testamient nie maje anijakaj vahi, pakolki Siachnovičy jašče ad 1775 h. znachodzilisia pad kantroliem Estkaŭ. Takija dasliedčyki, jak U. M. Kazloŭski, B. S. Kliejn, B. Šyndlier, bačac u siachnovickim zapaviecie tolki «ahitacyjnuju reč», skiravanuju na budučyniu («dlia naščadkaŭ napisana»).

Tak, zmiest i abstaviny, pry jakich zapaviet byŭ skladzieny, uznimajuc šerah pytanniaŭ, što zastalisia pa-za ŭvahaju bijohrafaŭ T. Kasciuški. A mienavita:

1. Siarod usich testamientaŭ, skladzienych hienieralam, tolki adzin - siachnovicki - čamusci nie maje jurydyčnaj mocy. Miž tym zapaviet ničym nie parušaje zakanadaŭstva i napisany na padstavie artykulaŭ 4 i 8 razdziela 8 Statuta Vialikaha kniastva Litoŭskaha 1588 h., jaki dziejničaŭ na ziemliach Zachodniaj Bielarusi da 1840 h.

2. Testamient nie ŭdakladniaje, što treba razumiec pad vyrazam «u svaim ma jontku Siachnovičy». Tamu daskanala nie viadoma, jakoj častki spadčyny ŭ pier šuju čarhu tyčycca zmiest dakumienta. Zhodna z archiŭnymi spravami XIX st., akramia Malych i Vialikich Siachnovičaŭ, Siachnovičaŭ - Davydaŭščyzny, Žulkaŭščyzny, Hrycevičaŭ, jašče niekalki blizkich pasieliščaŭ mieli nazvu «Siachnovičy».

Hetaje pažadannie T. Kasciuški nie bylo vykanana. Da atrymannia sialianami volnaj zastalosia jašče 44 hady.

Astanki Tadevuša Kasciuški byli pieraviezieny ŭ Polšču i pachavany ŭ h. Krakavie ŭ karalieŭskim zamku Vaviel. Josc pomniki Kasciušku ŭ Vašynhtonie, Čykaha, Kliŭliendzie i Miluokach, a ŭ štacie Misisipi josc i horad Kasciuška.

A. R. Bienziaruk

Tadevuš Kaściuška

Naradžennie Kasciuški: tradycyjny pohliad i viersii

Siarod uradžencaŭ Bierasciejščyny, jakija pakinuli svoj slied u historyi, badaj, samaje pačesnaje miesca adviedziena Andreju Tadevušu Banavientury Kasciušku-Siachnovickamu.

Tadevuš Kasciuška - zorka vieličyni najasabliviejšaj. Takija liudzi naradža jucca adzinkavymi na stahoddzie. I našaj ziamli paščascila zrabicca kalyskaju dlia hetaha čalavieka.

Tamu pra žyccio i dziejnasc T. Kasciuški raspaviadajuc biezlič publikacyj na roznych movach svietu. Zdajecca, što ŭsie tajamnicy, zviazanyja z jahonaj asobaj, daŭno razhadanyja. Ad naradžennia - da smierci.

Da smierci? 1997 hod, vosien - 180-ja ŭhodki z dnia smierci hienierala. Tak, pra smierc viadomy ŭsie padrabiaznasci: abstaviny, miesca, čas... Jahonaje serca spynilasia a 10 hadzinie viečara 15 kastryčnika 1817 h. u domie Franca Celtniera pa vulicy Huželnhase, 12, u šviejcarskim horadzie Saliur kantona Zalaturn.

Adnak da sionniašniaha dnia jašče nichto nie zdolieŭ pierakanaŭča adkazac na samaje «prostaje» pytannie: kali z'javiŭsia na sviet nacyjanalny hieroj bielaruskaha, polskaha i amierykanskaha narodaŭ, kiraŭnik nacyjanalna vyzvalienčaha paŭ stannia 1794 hoda?

Zaŭziatyja sprečki pra miesca naradžennia Tadevuša Kasciuški pačalisia adrazu paslia jahonaj smierci. Užo ŭ 1818 h. u Paryžy byŭ vyrablieny miedal z partretam hienierala. Na advarotnym baku mieŭsia nadpis na lacinie: «Naradziŭsia ŭ 1746, Siachnovičy. Kniastva Litoŭ skaje ŭ Polščy. Pamior u 1817». Miedal byŭ vyrablieny ŭ majsterni F. Dziurana. Chto byŭ zakazčyk? Nieviadoma. Alie pieršaje ziernie na karysc siachnovickaha pachodžannia T. Kasciuški bylo kinuta i nieŭzabavie pavinna bylo pryniesci svoj plion.

Pieršym bijohrafam hienierala ličycca Karl Falkienštejn. Na praciahu dvuch hadoŭ jon byŭ adnaklasnikam syna Celtniera, kiraŭnika šviejcarskaha haradka Saliur, u domie jakoha znajšoŭ svoj apošni prytulak sastarely Kasciuška. U knizie «Tadevuš Kasciuška», vydadzienaj na niamieckaj movie praz 10 hadoŭ paslia smierci hienierala, K. Fal kienštejn nazvaŭ miescam naradžennia T. Kasciuški Siachnovičy i navat dadaŭ, što «hetuju infarmacyju jon pačarpnuŭ z vusnaŭ samoha hienierala».

Adnak ad 1822 h. aficyjnym miescam naradžennia Tadevuša Kasciuški šmat chto pačaŭ ličyc falvarak Mieračoŭ ščyna (Maračaŭščyzna) kalia Kosava ŭ sučasnym Ivacevickim rajonie. Uznikla viersija, byccam u hetym hodzie kosaŭski sviatar Stanislaŭ Narbut vydaŭ pasvied čannie, što Tadevuš naradziŭsia ŭ zhadanym falvarku. Tolki chutka dapytlivym dasliedčykam stala viadoma, što ksiondz Stanislaŭ na samaj spravie zrabiŭ heta, alie nie ŭ 1822 h., a... vosienniu 1834 h. Čamu pierablytany byli daty? Znoŭ zahadka. Pryčym u kasciolnym pasviedčanni i paŭslova nie skazana ab tym, što Kasciuška naradziŭsia mienavita ŭ Mieračoŭščynie.

Kasciol Sviatoj Troicy (1877 h.)

Pamiatnaja včiest Tadevuša Kaściuški

Kasciol Sviatoj Troicy (Kossovo)

1841 h. hraf Pliatar vydaŭ svaju «Maluju polskuju encyklapiedyju». U joj bylo zanatavana: «Kasciuška naradziŭsia ŭ 1746 h. u Siachnovičach...». Praz piac hadoŭ u «Dapaŭnienniach da polska ha hierboŭnika» Kaspara Niasieckaha vydaviec i skladalnik Ja. Babrovič taksama paznačyŭ, što da rodu Kasciuškaŭ Siach novickich naliežaŭ hienieral T. Kasciuška, jaki ŭslaviŭ hetuju radzinu ŭ sviecie. Jahonym miescam naradžennia nazyvajuc Siachnovičy, što ŭ Bierasciejskim vajavodstvie.

Adnak apanienty «siachnovickaj» viersii taksama niaredka vykazvalisia ŭ druku.

1846 h. pany Balinski i Lipinski vydali čarhovy tom «Staražytnaj Polynčy». Pry apisanni Mieračoŭščy ny aŭtary paznačyli jaje jak miesca, dzie z'javiŭsia na sviet nacyjanalny hieroj Rečy Paspalitaj. Hetuju viersiju pradubliravali ŭ svaich tvorach hienieral Franci šak Paškoŭski i Lieanard Chodzka (siaredzina XIX st.).

Paslia hetaha «strasci pa Kasciušku» byccam prycichli. Adnak ambicyi abodvuch lahieraŭ, jakija adstojvali kožny svaju viersiju, z novaj silaj uskalychnulisia naprykancy XIX st. U daliejšym za Mieračoŭščynu vykazaŭsia aŭtar artykula pra Kasciušku ŭ «Encyklapiedyi» Arhielbranda (1864 h.). Alie jamu davieru mala - zanadta šmat pamylak.

Pačynalnikam novaj chvali sprečak z'javiŭsia niechta Fieliks Niemajeŭski. U 1880 h. jon padarožničaŭ praz našy miasciny i raspaviadaŭ, jak kalia Siachnovickaha dvara furmanščyk skinuŭ šapku i byccam skazaŭ: «U hetym domie naradziŭsia Kasciuška». Sviedčannie bylo ničym nie padmacavana i vyhliadala ŭvohulie žartam. Alie hetaha chapila, kab vyklikac da žyccia ŭžo amal zabytuju sprečku. Svaje dopisy pan Niemajeŭski daslaŭ u redakcyju časopisa «Iliustravany tyhodnik», jaki vychodziŭ u Varšavie na polskaj movie.

Na list Niemajeŭskaha adazvalasia Maryja Vislockaja - praŭnučka starejšaj siastry Tadevuša Kasciuški - Hanny. Jana pačala aktyŭna vyšukvac pacviardžennie «siachnovickaj» viersii. Napryklad, siachnovickaja haspadynia zaŭvažy la, što ŭ mietrykach Hanny i Tadevuša Kasciuškaŭ nie paznačana miesca ich nara džennia. Za kamientaryjem karespandentka zviarnulasia da bresckaha ksiandza H. Hlavackaha. I toj zaznačyŭ, što «va ŭsich mietryčnych knihach XVIII st., kali dzicia bylo achryščana va ŭlasnym pry chodzie, heta adznačalasia na paliach knihi. I naadvarot, pry chryščenni ŭ «čužoj» parafii nazva miesca naradžennia nie ad značalasia». Znoŭ ža pani Vislockaja pryhadvala niejkaha niabožčyka dzieda Antona, jaki «kalisci služyŭ hienieralu i havaryŭ, što Kasciuška naradziŭsia na jahonaj pamiaci ŭ Siachnovičach».

List Maryi Vislockaj ad imia redak cyi «Iliustravanaha tyhodnika» praanalizavaŭ Liudvik Jenikie. Svoj artykul jon nazvaŭ «Jašče pra miesca naradžennia T. Kasciuški». L. Jenikie pasprabavaŭ zviesci da niečaha adzinaha ŭsie «za» i «suprac» u hetaj svarcy. Jon pryznaŭ niekatoryja pohliady M. Vislockaj slušnymi, zviarnuŭ uvahu, što ŭsie daŭnija bijohrafy ličyli miescam naradžennia Kasciuški Siachnovičy. A pra Mieračoŭščynu pačalisia razmovy tolki tady, kali hetyja miasciny pierajšli da panoŭ Pusloŭskich, bo novyja ŭladary byli vielmi zacikaŭlieny ŭ hetym. Alie ŭ finalie aŭtar artykula pakidaje pytannie ŭsio ž taki adkrytym.

Dasliedčyk Stanislaŭ Kržeminski zaŭvažyŭ, što viezci zimoju ŭ liutym 1746 h. dzicio z Siachnovičaŭ u Kosava -vielmi ryzykoŭnaja sprava. Pani Vislockaja piarečyla jamu, što na sankach zimoju hety šliach moh byc navat pryjemnym.

Napiaredadni sviatkavannia sotych uhodkaŭ kasciuškaŭskaha paŭstannia (1894 h.) vyjšla ŭ sviet fundamientalnaja praca T. S. Korzana «Tadevuš Kasciuška». Dziakujučy hetamu aŭtaru da nas dajšli šmatlikija dakumienty, jakija prysviečanyja radzinie Kasciuškaŭ-Siachnovickich. Aryhinaly dakumientaŭ zahinuli ŭ ahni druhoj susvietnaj vajny.

. S. Korzan byŭ pierakanany, što Kasciuška naradziŭsia ŭ Mieračoŭščynie. Listy Maryi Vislockaj, a pazniej uladalnika Vialikich Siachnovičaŭ Vandalina Pržybory, jaki ŭ 1888 h. u časopisie «Kraj» zmiasciŭ artykul «Mieračoŭščyna ci Siachnovičy?», prymusili Korzana vystupic i abhruntavac svoj pohliad na prabliemu. Aŭtarytet hetaha historyka prymusiŭ u navukovych kolach adkinuc usialiakija sprečki nakont miesca naradžennia Tadevuša Kasciuški. Zdavalasia, što «siachnovickaja» viersija bolš nikoli nie adradzicca.

Alie napiaredadni dvuchsotych uhodkaŭ kasciuškaŭskaha ŭzbrojenaha čynu z'jaŭliajecca praca sučasnaha bielaruskaha historyka Jazepa Jucho, jaki zamiest korza naŭskaha kateharyčnaha «tolki Mieračoŭščyna» ŭspomniŭ staruju sprečku i asciarožna prapanavaŭ razam z Mieračoŭščynaj uzhadvac jak druhoje vierahodnaje miesca naradžennia i Siachnovičy. U tym samym 1994 h. na Bielastoččynie z'javilisia paštoŭki, na jakich pad partretam T. Kasciuški pa-bielarusku bylo prastaŭliena: «Naradziŭsia ŭ 1746 h. u Siachnovičach».

Sprečka doŭžycca. Ci budzie joj kali kaniec?..

Upačatku 1996 h. paŭsiudna prajšlo šyrokaje sviatkavannie 250-ch uhodkaŭ Kasciuškavych narodzin. Admietnaja data adznačalasia litaralna va ŭsim sviecie. Na Bielarusi hetym razam asabliva vyznača lasia Brestčyna, što i zrazumiela: nie ŭsio ž synu chadzic u pasynkach. U Brescie byla naladžana sviatočnaja viečaryna, adkryla svaje dzviery pierad naviedvalnikami muziejnaja vystava, što raspaviada la pra dramatyčny lios «hieroja dvuch kantynientaŭ». Uračystasci mieli miesca ŭ Mieračoŭščynie pad Kosavam i ŭ Siach novičach Žabinkaŭskaha rajona - u miascinach, jakija zdavion «spračajucca» za honar zvacca Kasciuškavaju radzimaj. U rodavych Malych Siachnovičach, dzie znachodzicca adziny na Bielarusi pomnik Tadevušu Kasciušku, zapracavaŭ muziej-pakojčyk, zroblieny dlia zachavannia pamiaci ab slavutym ziemliaku.

pryčyny jubilieju ŭ susiedniaj Polščy vyjšaŭ u sviet čarhovy numar almanacha «Niezaliežnasc i pamiac», calkam prysviečany T. Kasciušku i jaho nym papliečnikam. Hetaje vydannie adkryvalasia zmiastoŭnym artykulam «Kalian dar žyccia i dziejnasci Tadevuša Kasciuški». Ukladalnikam kaliendara z'jaŭliaŭsia slynny colski «kasciuška-znaviec» Lieanard Ratajčyk. Užo ŭ pier šych radkach L. Ratajčyk u paŭžartaŭlivaj formie padkreslivaje, što jahony artykul skiravany na tych cikaŭnych čyta čoŭ, što majuc žadannie i patrebu jak maha bolš daviedacca pra lios Kasciuš• ki, alie lianujucca korpacca siarod archiŭnaha pylu I pažoŭklych pierhamientaŭ.

Artykul vyznačajecca padrabiaznasciu i ažno na 37-mi staronkach apaviadajecca pra ŭsie momanty žyccia Kasciuški. Zrazumiela, što pieršaja data «Kaliendara» tyčylasia naradžennia hieroja. I tut dasliedčyk robicca vielmi asciarožnym, kali zanatoŭvaje: «4 liutaha 1746 h. - pryniataja data naradžennia Tadevuša Kasciuški».

Adnak čamu pršiataja? Chto ž pieršym siarod sučasnikaŭ ci spadčynnikaŭ hienierala paviedamiŭ naščadkam hetuju datu? Moža, pra hety dzien zhadvaje sam Tadevuš Kasciuška ŭ papierach ci ŭspaminach? Na žal, nivodzin dakumient taje pary nie pacviardžaje 4 liutaha 1746 h. jak čas z'jaŭliennia na sviet našaha slavutaha ziemliaka.

Zhadanaja data «naradzilasia» tolki ŭ 1894 h. i z liohkaj ruki viadomaha polskaha historyka Tadevuša Sylviestra Korzana zrabilasia tradycyjnaju. Jak i čamu heta stalasia?

Iašče ŭ 1889 h. z'javiŭsia čarhovy, dziesiaty tom «Sloŭnika hieahrafičnaha Karalieŭstva Polskaha i inšych slavianskich ziemliaŭ», dzie scviardžalasia, što T. Kasciuška naradziŭsia 12 liutaha 1746 h. Adnak užo na toj čas byŭ dobra viadomy zmiest mietryčnaj vyniatki pad numaram 478 z kosaŭskaj kasciolnaj knihi, dzie, darečy, adznačalasia: «1746, 12 liutaha pastar Rajmund Korsak, namiesnik nastajacielia kliaštara daminikanaŭ haščeŭskich, achrysciŭ dzicio, syna zakonnych backoŭ imiem Andrej Tadevuš Banavientura - jasnavialmožnych Liudvika Tadevuša i Tekli z Ratomskich Kasciuškaŭ, miečnych vajavodstva Bierasciejskaha. Kumami byli: vialmožny pan Kazimir Narkuski, starosta kušlicki, i vialmožnaja pani z Pratasievičaŭ Suchadolskaja; vialmožny pan Adam Pratasievič, starosta pinski, i vialmožnaja panna Suchadolskaja, pisarka ziemskaja slonimskaja».

Takim čynam, sa zmiestu mietryki vyni kala, što 12 liutaha adbylosia chryščennie. Tady T. Korzan zrabiŭ dapuščennie, što malomu dali imia ŭ honar taho sviatoha, na dzien jakoha prypala jahonaje naradžennie. Možna z hetym zhadzicca, bo padobnaja praktyka ŭ XVIII st. isnavala i navat byla pašyranaju.

Adnak tut dasliedčyka čakala novaja zaminka, pakolki Kasciuška pry chryščenni atrymaŭ nie adno, a adrazu try imi. T. Korzan biez zališnich vahanniaŭ uziaŭ za asnovu pieršaje z ich. Zhodna z katalickimi sviatcami, najbližejšy da 12 liutaha dzien sviatoha Andreja (Andreja Karsini, biskupa Fiezulianskaha) prypadaje na 4 liutaha. Tamu historyk zrabiŭ vysnovu, što T. Kasciuška nara dziŭsia mienavita ŭ hety dzien.

Ciapier jašče patrabavalasia vyznačyc hod naradžennia. Tadevuš Korzan zviarnuŭ uvahu na toje, što ŭ rejestry Var šaŭskaha kadeckaha korpusa ad 18 sniežnia 1765 h. uzrost maladoha T. Kasciuški vyznačany 18-ciu hadami. Na dumku dasliedčyka, «heta z'jaŭlialasia dastatkovym dokazam», kab ličyc hodam naradžennia Kasciuški 1746-y. Tak z'javilasia data 4 liutaha 1746 h., jakaja na doŭhi čas zamacavalasia jak tradycyjnaja i pieraciakala z vydannia ŭ vydannie, padtrymanaja niepachisnym korzanaŭskim aŭtarytetam.

Adnak ci byli chiby ŭ hetaj viersii? Pasprabujem vyznačyc niekatoryja niesu padzienni.

Adrazu kidajecca ŭ vočy: kali Kasciuška naradziŭsia 4 liutaha 1746 h., to 18 sniežnia 1765 h. - u dzien z'jaŭliennia jaho ŭ scienach kadeckaha korpusa - jamu bylo ŭžo nie vasiemnaccac hadoŭ, a amal dvaccac! A dakladniej: 19 hadoŭ 10 miesiacaŭ i 14 dzion. Hetyja abstaviny zbiantežyli navat Lieanarda Ratajčyka, jaki dapusciŭ, što ŭ zhadany varšaŭski dakumient zakralasia pamylka. Historyk navat padkresliŭ u «Kaliendary», što Kasciušku ŭžo bylo 20 hadoŭ. (Zaŭvažcie: nie amal, nie kalia, a ŭžo 20 hadoŭ). Vidac, intuityŭna pavažany dasliedčyk nie vieryŭ «korzanaŭskaj» dacie.

Akramia taho, u katalickich i pravaslaŭnych sviatcach ahulam nabiarecca až no 25 dataŭ, prysviečanych roznym svia tam, što nasili imia Andrej.

Kožny z hetych dzion, kali isci ŭslied za razvažanniami T. Korzana, moža byc dniom naradžennia T. Kasciuški. Tamu nie dziŭna, što ŭ 1990 h. bielaruski historyk Jazep Jucho zaznačyŭ: «Dakladnaja data jaho [Kasciuški.-A. B.] naradžennia nieviadoma. Vykazana mierkavannie, što jon naradziŭsia 4 liutaha 1746 h., adnak bolyp praŭdapadobnym [?] treba ličyc, što naradziŭsia jon 30 listapada 1745 h. Josc padstavy mierkavac, što spačatku jaho chryscili ŭ pravaslaŭnaj [?] carkvie i nazvali Andrejem u honar Andreja Pieršazvanaha, sviata jakoha prypadaje na 30 listapada». Nadaliej Ja. Jucho pasliadoŭna paŭtaryŭ svaju viersiju ŭ knizie «Naradziŭsia ja licvinam...» (1994 h.), na staronkach encyklapiedyčnaha daviednika «Myslicieli i asvietniki Bielarusi» (1995 h.) i ŭ artykulie «Naš na cyjanalny hieroj», što znajšoŭ svajo miesca ŭ zborniku z vielmi vyraznaju nazvaju «Syny i pasynki Bielarusi» (1996 h.).

Iak bačym, Jazep Jucho pajšoŭ anala hičnym šliacham: vybraŭ z šyrokaha spi su Andrejevych dzion najbolyd, na jaho nuju dumku, «praŭdapadobny» i zrabiŭ jaho dniom naradžennia «pravaslaŭnaha» Tadevuša Kasciuški. Zdajecca, historyja paŭtarajecca, i 30 listapada 1745 h., dziakujučy aŭtarytetu zaslužanaha navukoŭca, robicca tradycyjnaju ŭ bielaruskaj histaryjahrafii.

Alie taki šliach niepazbiežna vykliča z'jaŭliennie novych viersij. Bo kali abapiracca tolki na spis Andrejevych dzion, liuby, navat pačynajučy dasliedčyk moža pasprabavac atrymac nievialički «patent» na «kumaŭstvo» Kasciuški. Ad hetaj spakusy ciažka bylo i nam utrymacca...

Viersii (13 lipienia i 28 kastryčnika). Na naš pohliad, najbolš vierahodnym z'jaŭliajucca dapuščenni, što Tadevuš Kasciuška naradziŭsia 13 lipienia ci 28 kastryčnika 1745 h. (Viadoma, pry ŭmovie, što jon na samaj spravie z'javiŭsia na sviet u dzien tych sviatych, u honar jakich atrymaŭ svajo imia, a dakladniej imiony.)

Iakija arhumienty mohuc byc pryvie dzieny na karysc 13 lipienia? Jak viado ma, papiarednija dasliedčyki dlia dokazu svaich viersij razhliadali tolki imia Andrej, nie zvažajučy na imiony Tadevuš i Banavientura. Razam z tym, 13 lipienia sviatkujecca dzien sviatoha Andreja jak u katalickich, tak i ŭ pravaslaŭnych viernikaŭ, akramia hetaha, 13 lipienia ŭ pravaslaŭnych sviatcach adviedziena jašče adnamu sviatomu - Fadzieju (Tadevušu). A na 14 lipienia ŭ katalickaj carkvie prypadaje dzien sviatoha Banavientury. Mahčyma, heta supadzienni, alie dastatkova vyraznyja.

Hetuju viersiju nie moža abvierhnuc fakt chryščennia T. Kasciuški praz siem miesiacaŭ. U historyi byvali vypadki, kali dzicio chryscili i značna pazniej, navat praz hady paslia naradžennia. Adnak dlia hetaj viersii nie isnuje nijakich inšych pacviardženniaŭ i ŭ hetym, biez umoŭna, jaje slabasc. Značna bolš šancaŭ maje druhaja data: 28 kastryčnika.

Viadoma, što samym raspaŭsiu'džanym siarod imionaŭ Kasciuški, pad jakim jon viadomy ŭsiamu svietu, z'jaŭliajecca Tadevuš. Pryčym jon sam ličyŭ hetaje imia haloŭnym.

Kasciuška nikoli nie braŭ šliubu i nie mieŭ ulasnych dziaciej. Alie dvojčy ŭ žycci jon zhadžaŭsia na roliu chrosnaha backi. U 1800 h. u Paryžy hienieral achrysciŭ dačku Piatra Celtniera - rodziča zhadanaha nami Franca Celtniera z Saliura. Dziaŭčyncy nadali imia Tadei-Emilii. Pieršaje z hetych imionaŭ bylo ŭ honar Kasciuški. A jašče praz niekalki hadoŭ amierykanski pasol u Francyi hienieral Džon Armstronh (1758 - 1843) zaprasiŭ T. Kasciušku na chrosna

ha backu da svajho syna. Chlopčyk taksama atrymaŭ imia znakamitaha svajho «druhoha backi» i staŭ zvacca Tadziu sam Kasciuškam Armstronham.

Dadadzim da skazanaha, što ŭ kata lickich sviatcach dzien sviatoha Tadevuša sviatkujecca tolki adnojčy, i heta adbyvajecca mienavita 28 kastryčnika.

Pa mienšaj miery, viadomy dva vypadki, kali T. Kasciuška sviatkavaŭ hety dzien jak ulasnyja imianiny. Upieršyniu heta adbylosia ŭ 1792 h. U toj čas hienieral atrymaŭ adstaŭku z vojska, niazhodny sa zdradnickaj palitykaj karalia Stanislava Aŭhusta Paniatoŭskaha, jaki pajšoŭ na chaŭrus z rasijskaj impieratrycaj Kaciarynaj II i jaje prychilnikami ŭ Rečy Paspalitaj. Kasciuška pakinuŭ Varšavu i 28 kastryčnika prybyŭ u Sianiavy - ulasnasc kniazioŭ Čartaryj skich. Tam i byli naladžany hnanamu hienieralu ŭračystyja imianiny.

Nastupny vypadak adbyŭsia šmat hadoŭ pazniej. U 1804 h. u Paryžy byŭ stvorany kamitet dlia sviatkavannia novaj Kasciuškavaj hadaviny. Na čalie ŭra čystasciaŭ stajaŭ hienieral Jan Hienryk Dambroŭski (1755 - 1818). Sam Tadevuš Kasciuška spačatku kateharyčna admaŭ liaŭsia ad takoj inicyjatyvy, alie siabry pierakanali svajho byloha kiraŭnika. Jany ličyli, što imianiny atrymajuc šyroki vodhuk i paspryjajuc zbiranniu paspalitaj emihracyi vakol spravy niezaliežnasci niaščasnaj Radzimy, jakaja trojčy pieražyla haniebnyja padziely i znikla z karty Jeŭropy. Siarod šmatli kich hasciej, jakija z'jechalisia 28 kastryčnika 1804 h., kab pavinšavac imianinnika, znachodziŭsia stary siabra i papliečnik T. Kasciuški jašče z časoŭ vajny za niezaliežnasc Zlučanych Štataŭ hienieral Žylbier Lafajiet. Mahčyma, budu čym dasliedčykam budzie karysna zazirnuc u šmatlikija bijahrafii Ž. Lafajieta, prahliedziec jahonyja dzionniki i listavannie. Moža, tam znojdziecca niejkaja padskazka, čamu mienavita 28 kastryčnika bylo abrana arhanizatarami mierapryjemstva dlia praviadziennia hetaj viečaryny.

Isnuje i jašče adno sviedčannie na karysc zhadanaj daty. U 1833 h. paryžskaje vydaviectva vypuscila treci tom «Univiersalnaj bijahrafii, ci Histaryčnaha sloŭnika», dzie byŭ zmieščany artykul pra T. Kasciušku. Hety artykul načynaŭsia slovami: «Kasciuška Tade (Tadevuš) naradziŭsia ŭ Litvie ŭ šlia chieckaj siam'i 28 kastryčnika 1746 hoda...»

Iosc padstavy pierahliedziec tradycyjnuju datu naradžennia našaha nacyja nalnaha hieroja na karysc 28 kastryčnika 1745 h. Alie kančatkovuju kropku ŭ hetaj spravie stavic zarana. Naša Bierasciejskaja ziamlia naradzila i ŭzhadavala svietu asobu Tadevuša Kasciušku. Usio žyccio jon z'jaŭliaŭsia pierakananym patryjotam hetaj ziamli, što nieadnojčy zasviedčyŭ i svaimi slovami, i svaimi spravami.

A. R. Bienziaruk

Tadevuš Kaściuška

Pryvilej Žyhimonta I Staroha vialikakniažackamu pisaru Kaściušku Fiodaraviču na maiontak Siachnovičy

25 krasavika 1509 hoda, Krakaŭ

Žyhimont, z Božaj łaski karol polski i vialiki kniaź litoŭski, ruski, pruski, žamojcki i inšych ziamiel, zasviedčyŭ prośbu našaha dziaka Kaściuški Fiodaraviča. Jon prasiŭ nadać jamu ŭ Kamianieckim paviecie sialco Siachnovičy z putnymi liudźmi, ich bratami, dziećmi i ŭnukami, a taksama paśvami, lesam i dubrovami, jakija raniej byli pryznanyja za hetym sialcom.

Haspadar, pravieršaŭšy skarhu i daŭniejšyja pravy, nadaŭ Kaściušku Fiodaraviču Siachnovičy z usimi prinadležnasciami i pravami, u tych miežach, u jakich hetaja ziamlia trymałasia raniej. Dla uvodu ŭ valodannie byŭ vysłany haspadarski dvaranin Bohdan Alieksijevič.

List byŭ napisany ŭ Krakavie 25 krasavika. Pry im byli maršałak i sakratar pan Ivan Sapieha, vyšejšy padkamory pan Andrej Daŭhird i ziamski padskarbi pan Ivan Andrejevič.

Krynica: T. Korzon, «Kościuszko. Biografia z dokumentów wysnuta», Kraków, 1894, s. 549-550, rys. 12.

Z pahadniennia M. I. Kaściuški z uładałnikami maiontka Zdzitaviec ab ustalavanni pamižnych ziamiel

1 liutaha 1599 hoda, maiontak Zdzitaviec

Uładałniki i ŭdzieĺniki maiontka Zdzitaviec zasviedčyli, što pamiž imi i ziamianinam Mikalajem Janavičam Kaściuškam-Siachnovickim isnavali sprečki pra ziamielnyja miežy, zajmanyja hrunty i treciuju častku ziamiel pamiž rečkami Polechvaj, Mytiščam i Niečaŭnicaj.

Kab pakłaści kanciec svarkam, baki zviarnulisia da vybranych siabroŭ i pasiarednikaŭ. Paslia razhliadu dakumientaŭ Mikalaju Kaściušku nie pakinuli pravaŭ na spornuju treciuju častku, a dla astatnich hruntaŭ była akresliena stalaja mieža pamiž Zdzitavieckim i Siachnovickim maiontkami.

Mieža pačynałasia ad hraničnaj kopy kala Hrad, dzie schodzilisia ziamli Karanieva, Zdzitavcaŭ i Siachnovičaŭ, i dalej išła pa dalińnie, zarosłaj scianie, dubrovie i paznačanych dubach. Na hetych miescach byli nasypanyja kopy i zroblienyja znaki, kab mieža trymałasia «viečnymi časami» i nie parušałasia.

Udzieĺniki pahadniennia abaviazalisia zahavać spakoj u hetych hranicach i bolš nie ŭznimać sprečki ab ziamli, akreslienyja dakumientam.

Krynica: Nacyjanalny archiŭ Respubliki Bielaruś. F. 1741. Vop. 1. Spr. 49. Ark. 1193-1197.

Sa skarhi śviatara Zacharyja sa Sciapankava na ŭładałnikaŭ maiontka ŭ Karanievie

5 červienia 1619 hoda, Bieraście

Na ziamlanskim sudzie ŭ Bieraści śviatar Zacharyj Łaŭrencievič, služycieĺ Sciapankaŭskaj i Hrynieŭskaj carkvy Sviatoha Michaiła Archanhieła, padaŭ piśmovuju skarhu na pani Rainu Karpieŭnu Karanieŭskuju i jaje synoŭ Jurja, Andreja i Jana Karanieŭskich.

Pavodle skarhi, Karanieŭskija raniej dali jamu dobraachvotny list-funduš na ziamliu dla Sciapankaŭskaj carkvy: paŭvałoki ŭ samich Sciapankach i jašče vałoku ziamli ŭ vioscy Vołca, što naležała da taho samaha maiontka. Jany pavinny byli paćvierdzić hety funduš u sudzie, z piečaciami i podpisami, jak patrabavała prava.

Śviatar uvieś dzień čakaŭ ich u sudzie, kab jany zjaviliśia i paćvierdzili dakumient, adnak nichto z ich nie pryjšoŭ. Tamu jon prasiŭ, kab jahonaje apaviedannie pryniali i zapisali ŭ sudovyja knihi, bo praz takuju admoŭku jon nies škodu i kryŭdu.

Krynica: «Akty, izdavajemyje Vilenskaju archieahrafičnaj kamisijaj dla razboru stažytnych aktaŭ». Vilnia, 1867. T. 2. S. 50-51.

Z lista Tadevuša Kaściuški da siastry Hanny Estkavaj pra lios Siachnovičaŭ

Vierasien 1792 hoda

(...)

Ja addaju tabie ŭ spadčynu Siachnovičy. Ty možaš pieradać ich adnamu sa svaich synoŭ albo ŭsim im razam, alie pry ŭmovie: kožny sialanski dvor va ŭsioj vioscy pavinien adrablać nie bolš za dva dni panščyny na tydzień, a žančyny pavinny być zusim volnyja ad jaje. Kali b heta było ŭ inšaj krainie, dzie ŭrad moh by zabiaspiečyć vykanannie majoj voli, ja b vyzvaliŭ sialian ad pryhniotu poŭnasciu. U našych abstavinach my možam zrabić tolki toje, što napeŭna paliepšyc harotnuju doliu liudziej.

Zaŭsiody treba pamiatać: pavodle zakonu pryrody ŭsie my roŭnyja, a admietnasci pamiž ludźmi ŭznikajuć tolki praz asabistyja zasłuhi, bahaccie i navuku. Tamu my abaviazanyja klapacicca pra biednych i zajmacca adukacyjaj niepiśmiennych, kab pryvić im dobryja zvyčai.

Ja vysyłaju piśmovaje paćvierdžannie majoj voli, kab ty mieła mahčymaść dziejničać pavodle zakonu i kab paslia nie było nijakaha ŭcisku ni tabie, ni tvaim synavam.

(...)

Krynica: «Vybranyja tvory prahresivnych polskich piśmiennikaŭ». M., 1956. T. 1. S. 501.