Польское войско Костюшко в 1794 году. Страница 6

Оригинал (по-польски)

Przedmowa.

Rozliczne posiadamy dziełka odnoszące się treścią do powstania Kościuszkowskiego — mnóstwo pamiętników, opisów, wspomnień podaje nam bądź całkowitą historyą powstania, bądź pojedyńcze jego epizody; — liczne szczegóły walki tój dotyczące znajdujemy także we współczesnych czasopismach.

Literatura nasza nie posiada przecież dzielka, któreby wyłącznie zajmowało się opisem wojska Kościuszki. Prawdopodobnie brak źródeł dostatecznych był tego przyczyną.

• Żaden też może okres późniejszych dziejów naszych nie jest tak ubogim w dokumenta wiarogodne,

na których podstawie możnaby pracę taką oprzeć, jak powstanie Kościuszkowskie; nie podobna znaleźć ani jednego wykazu osób, które w niem uczestniczyły, ani zapisków urzędowych, któreby naprowadzić zdołały na ślad organizacyi wojska lub planów operacyjnych Kościuszki. Brak ten, jakkolwiek dla nas nader dotkliwy, można przecież sobie wytłomaczyć nagłością w przygotowaniach powstania, a ztąd niedostatecznością organizacyi.

Wojska regularne, otoczone oddziałami rosyjskiemi, łączyły się z powstaniem w miarę sprzyjających okoliczności; — jedne czekać musiały na ustąpienie nieprzyjaciela, inne przyjąć mogły w wojnie udział dopiero po stoczeniu z nim walki, jeszcze inne opuszczały podstępem i ukradkiem swe leże i po zwalczeniu rozlicznych przeciwności dopiero połączyć się zdolały z szeregami powstańczemi. Przy tem wszystkiem zmieniały one często swych dowódzców, a jeszcze częściej miejsce pobytu. Niektóre regimenta, pułki i brygady podzielone na kilka części służyły równocześnie w kilku miejscach. Inne, jak n. p. regiment Działyńskiego, zdziesiątkowane w pierwszych spotkaniach, uzupółniały się w krótkim czasie i niebawem znów się zmniejszały.

Pomiędzy pojedyńczemi oddziałami przerwaną była częstokroć zupełnie komunikacya; i tak o dokonanćj na dniu 17 i 18 kwietnia rewolucyi w Warszawie dowiedział się Kościuszko dopiero w tydzień późnićj, t. j. dnia 25 kwietnia, gdyż odcięty w Bossutowie oddziałami rosyjskiemi od reszty Polski, nie wiedział, co na przestrzeni jej się dzieje. Wśród trudności takich o działaniu jakiegoś uregulowanego sztabu jeneralnego ani mowy być nie mogło. Po największćj części każdy z oddziałów większych i mniejszych działać musiał nie podług jakiegoś planu ogólnego, ale według chwilowego położenia swego i momentalnćj potrzeby.

Zrozumieć więc łatwo, że urzędowe wykazy całój armii były rzeczą nader trudną, a nawet niepodobną; nie istniały też prawdopodobnie takowe wcale, i chyba tylko dowódzcy korpusów większych i mniejszych sporządzali sobie spisy żołnierzy, których mieli pod swemi rozkazami, Prywatne takie wykazy, gdyby się były do dziś przechowały, byłyby nader cennym materyałem; — być też może, że tu i owdzie istnieją w archiwach, albo w posiadaniu rodzin — największa ich przecież część zaginęła . prawdopodobnie w ogólnym popłochu i nieładzie, jaki zapanował we wszystkich korpusach wojsk 'polskich po nagłem stłumieniu powstania.

Znacznie większe trudności sprawiało sporządzenie i utrzymywanie wykazów wojsk ochotniczych. Iluż to ochotników przybyło dziś do obozu, a nazajutrz, albo w dni kilka padli w morderczój walca! 'W bitwie pod Racławicami naprzykład, miało już udział 2000 kosynierów i pikinierów, którzy nie tydzień jeszcze byli w obozie; wielka część przybyła dopiero dwa dni przed bitwą. Czyż podobna było wśród rozlicznych zajęć, którym oddawał się Kościuszko i jego otoczenie, w tak krótkim czasie

Перевод на русский

Предисловие. У нас есть многочисленные произведения, относящиеся по содержанию к восстанию Костюшко — множество воспоминаний, описаний, мемуаров представляет нам либо полную историю восстания, либо отдельные его эпизоды; — множество деталей боев мы также находим в современных журналах. Однако наша литература не имеет произведения, которое бы исключительно занималось описанием войск Костюшко. Вероятно, причиной этого был недостаток достаточных источников.

• Также ни один, возможно, период последующей истории нашей не так беден на достоверные документы, на основе которых можно было бы опереться при подобной работе, как восстание Костюшко; нельзя найти ни одного списка лиц, которые в нём участвовали, ни официальных записей, которые могли бы указать на следы организации войск или оперативных планов Костюшко.

Этот недостаток, каким бы болезненным он ни был для нас, можно, однако, объяснить поспешностью в подготовке восстания, а следовательно, недостаточностью организации. Регулярные войска, окруженные российскими отрядами, присоединялись к восстанию по мере благоприятных обстоятельств; — одни должны были ждать ухода врага, другие могли принять участие в войне только после с ним сражений, еще другие покидали свои лагеря хитростью и тайком и, преодолев многочисленные препятствия, только тогда могли соединиться с войсками восстания. При всем этом они часто меняли своих командиров, а еще чаще — местоположение. Некоторые полки, полки и бригады, разделенные на несколько частей, служили одновременно в нескольких местах. Другие, как например полк Дзеляиньского, понесший потери в первых столкновениях, восполнялись в короткое время и вскоре снова уменьшались.

Между отдельными отрядами связь часто была полностью прервана; и так о событиях революции в Варшаве 17 и 18 апреля Костюшко узнал только через неделю, то есть 25 апреля, потому что, отрезанный в Боссутуве русскими отрядами от остальной Польши, он не знал, что происходит на её территории. Среди таких трудностей не могло быть и речи о деятельности какого-либо организованного генерального штаба. В большей части каждый из больших и малых отрядов должен был действовать не по какому-то общему плану, а согласно своему текущему положению и мгновенной необходимости.

Легко понять, что составление официальных списков всей армии было делом крайне трудным, а возможно, и невозможным; вероятно, таких списков вовсе не существовало, и, пожалуй, только командиры больших и малых корпусов составляли списки солдат, находившихся под их командованием. Частные такие списки, если бы они сохранились до наших дней, были бы чрезвычайно ценным материалом; — возможно также, что кое-где они существуют в архивах или в семейном владении — однако большая их часть пропала. Вероятно, в общем хаосе и смятении, которое воцарилось во всех польских корпусах после внезапного подавления восстания. Гораздо большие трудности представляло составление и ведение списков добровольческих войск. Сколько же добровольцев приходило сегодня в лагерь, а на следующий день, или через несколько дней падали в смертельной схватке!

В битве под Рацлавицами, например, уже принимали участие 2000 косиньеров и пикинеров, которые еще не неделю были в лагере; большая часть прибыла лишь за два дня до битвы. Разве это было возможно среди многочисленных занятий, которым отдавались Костюшко и его окружение, за такое короткое время?