Przedmowa

Rozliczne posiadamy dziełka odnoszące się treścią do powstania Kościuszkowskiego — mnóstwo pamiętników, opisów, wspomnień podaje nam bądź całkowitą historyą powstania, bądź pojedyńcze jego epizody; — liczne szczegóły walki tój dotyczące znajdujemy także we współczesnych czasopismach.

Literatura nasza nie posiada przecież dzielka, któreby wyłącznie zajmowało się opisem wojska Kościuszki. Prawdopodobnie brak źródeł dostatecznych był tego przyczyną.

• Żaden też może okres późniejszych dziejów naszych nie jest tak ubogim w dokumenta wiarogodne, na których podstawie możnaby pracę taką oprzeć, jak powstanie Kościuszkowskie; nie podobna znaleźć ani jednego wykazu osób, które w niem uczestniczyły, ani zapisków urzędowych, któreby naprowadzić zdołały na ślad organizacyi wojska lub planów operacyjnych Kościuszki. Brak ten, jakkolwiek dla nas nader dotkliwy, można przecież sobie wytłomaczyć nagłością w przygotowaniach powstania, a ztąd niedostatecznością organizacyi.

Wojska regularne, otoczone oddziałami rosyjskiemi, łączyły się z powstaniem w miarę sprzyjających okoliczności; — jedne czekać musiały na ustąpienie nieprzyjaciela, inne przyjąć mogły w wojnie udział dopiero po stoczeniu z nim walki, jeszcze inne opuszczały podstępem i ukradkiem swe leże i po zwalczeniu rozlicznych przeciwności dopiero połączyć się zdolały z szeregami powstańczemi. Przy tem wszystkiem zmieniały one często swych dowódzców, a jeszcze częściej miejsce pobytu. Niektóre regimenta, pułki i brygady podzielone na kilka części służyły równocześnie w kilku miejscach. Inne, jak n. p. regiment Działyńskiego, zdziesiątkowane w pierwszych spotkaniach, uzupółniały się w krótkim czasie i niebawem znów się zmniejszały.

Pomiędzy pojedyńczemi oddziałami przerwaną była częstokroć zupełnie komunikacya; i tak o dokonanćj na dniu 17 i 18 kwietnia rewolucyi w Warszawie dowiedział się Kościuszko dopiero w tydzień późnićj, t. j. dnia 25 kwietnia, gdyż odcięty w Bossutowie oddziałami rosyjskiemi od reszty Polski, nie wiedział, co na przestrzeni jej się dzieje. Wśród trudności takich o działaniu jakiegoś uregulowanego sztabu jeneralnego ani mowy być nie mogło. Po największćj części każdy z oddziałów większych i mniejszych działać musiał nie podług jakiegoś planu ogólnego, ale według chwilowego położenia swego i momentalnćj potrzeby.

Zrozumieć więc łatwo, że urzędowe wykazy całój armii były rzeczą nader trudną, a nawet niepodobną; nie istniały też prawdopodobnie takowe wcale, i chyba tylko dowódzcy korpusów większych i mniejszych sporządzali sobie spisy żołnierzy, których mieli pod swemi rozkazami, Prywatne takie wykazy, gdyby się były do dziś przechowały, byłyby nader cennym materyałem; — być też może, że tu i owdzie istnieją w archiwach, albo w posiadaniu rodzin — największa ich przecież część zaginęła . prawdopodobnie w ogólnym popłochu i nieładzie, jaki zapanował we wszystkich korpusach wojsk 'polskich po nagłem stłumieniu powstania.

Znacznie większe trudności sprawiało sporządzenie i utrzymywanie wykazów wojsk ochotniczych. Iluż to ochotników przybyło dziś do obozu, a nazajutrz, albo w dni kilka padli w morderczój walca! 'W bitwie pod Racławicami naprzykład, miało już udział 2000 kosynierów i pikinierów, którzy nie tydzień jeszcze byli w obozie; wielka część przybyła dopiero dwa dni przed bitwą. Czyż podobna było wśród rozlicznych zajęć, którym oddawał się Kościuszko i jego otoczenie, w tak krótkim czasie

sporządzać imienne spisy wszystkich nowo przybyłych?

Zabierając się do opracowania dziełka niniejszego ograniczyć się musieliśmy jedynie na źródła wymienione powyżej (с. 7, прим.), a więc: współczesne czasopisma, oraz różne opisy powstania Kościuszkowskiego, niemnićj rozliczne pamiętniki i wspomnienia do powstania tego się odnoszące. Źródła te są przecież tak niedokładne i niewystarczające, że mimo pracy długiej i mozolnćj, jaką około dziełka tego podjęliśmy, nie zdołaliśmy wyczerpać przedmiotu, aloe zebraliśmy zaledwie najogólniejsze wiadomości tegoż dotyczące. 'Urzoba było nieraz kilkanaście łomów przeczytać, zanim się jaki szczegół potrzebny wyszukało. Ponioważ o organizacyi wojska Kościuszki dla braku źródeł bezpośrednich niczego dowiedzieć się nie można, podaliśmy stan i urządzenie siły zbrojnój w Polsce za czasów Stanisława Augusta, a ku dokładniejszemu zrozumieniu rozwoju tejżo siły, zamieściliśmy w krótkim zarysie historyą wszystkich trzech broni w Polsce: kawaleryi, piechoty i artyleryi od najdawniojszych czasów.

Примечание, с. 7. Dokładny wykuzż tych źródeł podaliśmy w książce przoz nas wydanćj p. t. „Spis osób, któro uczostniczyły -w działaniach 1794 r. w B-ce str, 256, garni Katolickićj.

Poznań 1894. Nakład Księ-

wojennych Kościuszki,

Do historyi wojska Kościuszki zestawiliśmy:

pogląd na ruchy pojedyńczych korpusów i oddziałów powstańczych,

chronologiczny spis wszystkich bitew i potyczek w powstanin zaszłych,

innienny spis wojskowych podług rang, jakie w powstaniu zajmowali,

wykaz imienny osób przez Kościuszkę nagrodami „obdarzonych i

22 tablice rycin, które przedstawiają wojskowych Kościuszkowskich różnych stopni i wszystkich trzech rodzajów broni. Do tablic tych dodaliśmy odpowiednie objaśnienia.

O ile rezultat pracy niniejszćj (jedynćj zresztą w całćj literaturze polskićj) odpowiada dobrym chęciom naszym, nie śmiemy orzekać; — w każdym razie sądzimy, że nagromadzony w dziełku niniejszem materyał przyczyni się znacznie do dokładniejszego zapoznania się z powstaniem Kościuszkow- wy, a: niejednę wątpliwość, poda ku ogólnej

szczegół dotąd mnićj znany, a tem samom ułatwi pracę historykowi, który z piórem zdolniejszem i na mocy źródeł obfitszych do tejże samćj zabierze się pracy.

Poznań w marcu 1894. B. Twardowski.