12. Szwitrigajło-Bolesław

Książe ten w dokumentach przez siebie wystawionych pisał się „Szwitrigajło'*?), tak go nazywają źródła Riskie%), ię więc pisownię uważamy za najwłaściwszą. W źródłach Łacińskich i Niemieckich występuje z fantastycznemi imionami „Switrigał, Switergał, Switirgal, Swetregal* ita.4). Długosz ochrzcił go imieniem „Swidrygiełłyć.

Myli się p. Stadnicki dając mu dwie żony). Do wyniesienia swego na wielkie księstwo Litewskie, Szwitrigajło był bezżennym. W 1397 r. swatano go z księżniczką Moskiewską *); w 1418 r., wydostawszy się z niewoli chciał się żenić z siostrą

1) Stadnicki, Bracia Wład. Jagiełły str. 305—866. Nadto życiorys jego napisał Kotzebue. „Switrigail ein Beytrag zu den Geschichten von Lithauen, Russland, Polen und Preussen. Leipzig 1820*.

) Dokumenty druk. Akt. Zap. Ross. I, Nr. 32, 36, 37, 45, Akt. Jużnoj i Zap. Ross. I. Nr. 15, 16 18, 19, 20, 21, 24, 25, 80, II. Nr. 69 itd.

3) Połn. sobr. Russ. Hetop. IV. 72, V. 286, VII 255, VIII 25, XV. 436,

+) Prochaska, Codex epist. Vitoldi (patrz index), Raczyński, Codex dipl. Lith. 56—60, Bunge, Liv.-Est. u. Ourliindisches Urkundenbuch VIII. (Index) itd.

*) Bracia Wład. Jagielły str. 365 przypis 185 opierając się na przywileju „księżnej Swidrygajłowej 1393 r.1* (druk. Daniłowicz, Skarbiec Nr. 644), który to przywilej odnosi się rzeczywiście do r. 1486 (M. Lit. Ks. Zap. 4 £ 128; patrz niżej str. 167). Twierdzenie Kotzebue (Switrigail str. 40) jakoby Szwitrigajło był żonatym. w 1418 r.: zbił dostatecznie Voigt (Geschichte Preussens VII. 318).

5) Daniłowicz, Skarbiec Nr. 670.

biskupa Wrooławskiego, księcia Konrada Oleśnickiego, małżeństwa tejednak nie doszły do skutku!). Zostawszy w końcu 1430 r. wielkim księciem, powziął Szwitrigajło myśl ustalenia dynastyi swej na tronie Litwy i chociaż starzec blisko siedemdziesięcioletni?) zaczął szukać żony. W tym czasie król Zygmunt donosił 'w. mistrzowi, że „książe (Szwitrigajło) chciałby się ożenić i zasięga w tym celu rady króla. Dotychczas o ożenieniu nie myślał, gdy mu atoli Bóg dopomógł do wywyższenia się, chciałby pojąć za żonę córkę wojewody Mołdawskiego, gdyż przez to małżeństwo mógłby odciągnąć go od związku z Turkami i Polską i uczynić pomocnikiem i sojusznikiem króla Zygmuntać 9).

Były to jednak tylko plany; w rzeczywistości Szwitrigajło pojął za żonę księżniczkę Annę Iwanownę Twerską?), siostrę stryjeczną Borysa Aleksandrowicza księcia Twerskiego. Ślub odbył się w Twerze w 1481 r.*). Według Długosza, Szwitrigajło pod wpływem żony, chociaż sam katolik, sprzyjał obrządkowi wschodniemu 9); oskarżano go, iż nie miał należytego poszanowania dla wiary rzymsko-katolickiej, osłabiał jej znaczenie pozwalając żonie żyć według własnej woli, nie po chrześcijańsku, mówiono nawet, iż księżna naigrawała się nad obrazem Ś. Jerzego, darowanego jej przez ks. Zygmunta *). To też ks.. Zygmunt w liście do w. mistrza wprost oskarża Szwitrigajłę, iż od wyznania

• katolickiego odstąpił *). Sprzyjanie Rusi było jednym z głównych pówodów utworzenia spisku przez przeciwne, katolickie i sprzy-

1) Voigt, Gesch. Preussens VII. 319.

3) Występując po raz pierwszy w 1882 r. (Raczyński, Codex dipl. Lith. str. 56—60) miał co najmniej lat 16 a więc w 1430 musiał mieć przynajzaniej 64 lata.

*) Legacya króla Zygmunta do w. mistrza w samym końcu 1430 r. druk. Prochaska, Godex epist. Vitoldi str. 954—954. Kotzebue list ten odnosi mylnie do r. 1435 (Szwitrigail str. 121—122. Także Narbut VII. 166).

*) Pola. sobr. Russ. lietop. XV. 489 „W licto 6938 (? 14291430) kniaź weliki Swietrigajlo żenisia w Tweri, poniał miaźnu Anwu kniażu Iwanowu dszezer Roanowiczać.

5) Chociaż kronika ślub kładzie na rok 1430 (przypis poprzedni) tem nie mniej musiał on nastąpić w 1431 r. albowiem w samym końcu 1430 r. Szwitrigajlo jeszcze nie był żonaty (przypis 3):

©) Długosz IV. 414.

?) Kotzebue Switrigail '83—84. Daniłowicz Skarbiec Nr. 1621.

*) Hildebrand, Urkundenbuch VIII. str. 380.

jające Polsce, stronnictwo, na czele którego stał Zygmunt Kiejstutowicz. Spisek dojrzał prędko. Napadnięty z nienacka w Oszmianie w Sierpniu 1432 r. Szwitrigajło zaledwie zdołał uratować się ucieczką; cały jego orszak i sama wielka księżna, będąca właśnie przy nadziei, dostali się do niewoli, a wkrótce potem 1 Września 1432 r., nastąpiło uroczyste wyniesienie Zygmunta na wielkie księstwo *). W kilka miesięcy po uwięzieniu, małżonka Szwitrigajły powiła syna (w Grudniu 1432) 2), który musiał umrzeć w dzieciństwie?). W. ks. Zygmunt więził ją długo, bo papież listem z d. 14 Listopada 1434 r. domagał się jej oswobodzenia ")). Niewiadomo kiedy uzyskała wolność; nie mogło to jednak nastąpić później od 1437 r., w którym Szwitigajło złożywszy ostatecznie oręż, poddał się królowi i uzyskał spokojne posiadanie Wołynia i Kijowa. Księżna musiała osiąść przy mężu, który odtąd rezydował w Łucku; gdy w 1452 r. Szwitrigajło dogorywał, z korony wysłano do Łucka Mikołaja z Panchowa, aby wejrzał w łameczny stan rzeczy i w razie śmierci Szwitrigajły, tak żonę księcia jako i starostę Łuckiego Niemirę i bojarów Łuckich utrzymał w wierności przysiężonej królestwu *).

Po owdowieniu księżna Szwitrigajłowa otrzymała od króla Kazimierza przywilej na majętności Zdzitów, Horodek i Dworey *). Istnienie jej do 1471 r. stwierdzają prrywileje wydane w tych majątkach na rzecz bojar i poddanych przez „kniahinię Szwitrigajłowę kmiakinię Annę). Już nie żyła 1486 r., w którym król

1) Bracia Wład. Jagiełły str. 383— 335.

3) Kotzebue str. 92, Daniłowicz, Skarbiec Nr. 1639,

?) Podanie jakoby Szwitrigajło z trzech, albo nawet czterech żon miał sześciu synów, a z tych jeden był protoplastą szlacheckiej rodziny (Kosiński, Przewodnik Heraldyczny V. str. 493—493) jest bajką nie zasługującą na uwagę,

*) Kotzebue 123 i 154. Daniłowicz, Skarbiec Nr. 1697. Napiersky Ruski Liwonskie akty str. 196. W bulli tej księżna Szwitrigajlowa nazwana m) „Zofią. Z tego powodu Narbut (VII. 183) tworzy nową małżonkę Szwił gajły, której każe umierać na początku 1435 r.!

*) Długosz V. 95.

*) „Kniahini Sewiarigajtowoj Zditow, Horodok, Dworcy* (Metr. Lit. Ks. Zap. 3 f. 14).

*) Przywileje wydane przez księżnę Szwitrigajłowę zaczynające się od słów „My knehini Szwitrigajłowaja Tmehini Anna:

a) W Dworcach Kwietnia 10 b. r. „Słudze Chodkowi na ziemię, którą ojciec jego trzymał za kniazia Hleba Dowkowdowicza* (Krupowicz, Zbiór dyplomatów str. 20).

Kazimierz nadaje Andruszkowi Fedkowiczowi klucznikowi Łuckiemu. majątek Priweredow wysłużony przez niego u „nieboszcelii księżnej Sewitrigajłowej 1), Po niej Horodek nadany został kniaziowi Iwanowi Wasilewiczowi Jarosławowiczowi *).

2) W Horodku Kwietnia 7 b. r. „Antonu Szoszelewiczn na zemli Topkaczewskoju" (Rewizya puszcz ete. i przywileje pow. Pińskiego. Wilno 1867 str. 342).

c) W Horodku 15 Grudnia indikta 7 (1458) „Moszliaku oswobodzający go od tatarszczyzny i grosza łowczego. Majątek księżna otrzymała po kniaziu Mitku* (Tamże str. 330).

4) W Horodcu Października 1 indikta 10 (1461). Cerkwi Św. Nikoły w Perechodowiczach ziemię Bobuczyńską (Tamże str. 358).

e) 6978 indikta 3 Lutego 9 (1170) Słudze Wasilewiczu Lencu na ziemię (Tamże str. 340).

7) 6978 indikta 3 Kwietnia 8 (1470) Słudze Wołosu Łowczyłowu na ziemię Liutczycza (Tamże).

g) W Dworcsch 6979 indikia 4 Marca 2 (1471) Daniłu Borisowiczu oswobodzający go od sprawowania miejskiej straży w Horodku (Tamże str. 334).

1) W Trokach Lipca 30 indikta 4 (1486) (M. Lit. Ks. Zap. 4 f. 123). Dokument ten Daniłowicz odnosi mylnie do r. 1398 (Skarbieo Nr. 644) a wydawcy aktów Zap. Ross. do r. 1456 lub 1471 (I. str. 72 Nr. 59).

2) Patrz wyżej str. 29.