XI. Świdrygiełło–Bolesław, wielki książę litewski - Olgierd i Kiejstut, tekst oryginalny

Внимание: генеалогические таблицы в оригинале набраны графически - со связующими линиями между именами. Автоматическое распознавание передаёт такую страницу как несвязный набор обрывков, а машинный перевод вдобавок переводит имена как нарицательные. В этой главе такие места помечены строкой в квадратных скобках; читать их следует по фотосканам в разделе развороты со сканами.

XI.

ŚWIDRYGIEŁŁO - BOLESŁAYY.

Olgierdowicze dwóch wichrzycieli w swojem gronie

liczą. Pierwszym był Andrzej, najstarszy z braci, drugim i adszyci Swidrygiełło , jeżeli nie najmłodszy, to z dwóch najmłod- rei. szych jóden. Ale Andrzej jąko upośledzony podniósł oręż I wszczął wojną domowa, mieniąc, iż z prawa slarszeństwa jemu a nie Jagielle tron wielkoxiążęcy przynależy, Po kilkoletnich knowaniach, więzieniem, tułactwem a nakoniec śmiercią na placu boju okupił przewinę swo- | ja). Inaczej rzecz się ma z Świdrygielłą, Ten wichrzył wierzy Lit

przez lat spełna sześćdziesiąt, bo wichrzenie było jego *rości. żywotem. Ani długa niewola, ni obfite nadania, ni nakoniec wyniesienie na wielkie xięstwo zdołały go pohamować, Wprawdzie całość i samoistność Litwy były to cele, które dzikiemi jego zapędami często kierowały, ale ślepy, żapamiętały on tam największe poczynił wyłomy.

Pierwsze jego lata młodości nie odszczególniły się niczem. Towarzyszył wiel

kiemu xięciu Jagielle w wypra» wach, podpisywał zawarte tranzakcye, jak. inni bracia *), W roku 4386—87 stosownie do układów zawartych przez radę koronną polską z wielkim xięciem Jagiełłą przy objęciu przez tegoż tronu, z, namowy czy może

') Obacz oddział pierwszy tego pisma.

Kodex dyplomatyczny Litwy wyd, Raczyńskiego i Skatbiec Litwy Daniłowieza tom I str. 244,

Примечание 728. Podpisał się jako brat królewski na dwóch dokumentach z roku 158%, jeden zawierający dar Żmudzi krzyżakom , drugi stanowiący czteroletnie przymierze zakonu tego z Litwą. Obacz

rozkazu króla przyjął wiarę katolicką i na chrzcie imię Bolesław*). Uczyn! len krok przeciw swemu przekonaPrzyjmuje sle niu, jak dał tego poźniej dość dobitne dowody, i był chrzestłaciń- 9 pierwszy rozdźwięk, który na niespokojnym umyśle jego odbijać się począł. Ale bez sił, mające przed oczyma nauczająca przygodę, brata Andrzeja, osadzonego W turmie w Chęcinach, tłumił żal swój, i bawił przy mat-

ce w Witebsku, danym tejże na oprawę wdowią*). Ale król Jagiełło przyrzekł sokolnikowi swojemu Teodorowi Wesna, iż po śmierci xiężnej wdowy Witebsk jemu odda w dzierzenie. Xiężna umiera w roku 13925) a Teodor Wesna z umocowania króla, Witebsk na siebie Pierwsze je- Zajmuje. Zabolało to do żywego Świdrygiełły, który Wie

go zajście z

aim l tebsk i Krewe uważał jako udział przynależny mu ze

wodu Wiieb- spuścizny ojcowskie. Zabił więc sokolnika intruza I 0: władnął witebskie xięstwo. Witołd dopiero co wyniesiony został na wielkiego xięcia Litwy. Król zsyła mu wezwanie, aby pomścił na Świdrygielle obelgą mu wyrządzoną.

Witołd jeżeli jako władca miał jaki stale wytknięty cel

„4.-3), Obacz o tem doprzedzające rozdziały tego pisnia Wigunt, Korygielło, Skirgiełło. +.

Примечание 729. Gdy król Władysław w roku 1387 zjechał na Litwę, by tych Litwinów, którzy poganami jeszcze byli na wiarę katolicką nawrócić, towarzyszyli mu i asystowali przy tym akcie solennym nie Wigunt, Korygiałło i Świdrygiełło, chociaż jako katolików najwięcej ich to obchodzić musiało, lecz Skirgiełło, Włodzimierz i Korybut wszyscy trzej greckiej wiary. Długosz xięga X str. 104. Obacz podobne zjawisko w ustępie Dymitr Korybut tego pisma Są to sprzeczności w dziejach Litwy często pojawiające się.

Примечание 730. Toj że wesny prestawisia kniahinia Olgierdowa Uliana dszczi kniazia Alezandra tweskkago, nareczennaja w mniczeskom czinu Ma= rina. Połn. sobr. rusk. letop, tom VIII str, 62.

przed sobą, było nim niezawodnie vprzątnienie wszys- | tkich udzielnych xiążąt z obszaru wielkiego xięstwa litew- ao ania skiego, i tego też celu szczęśliwie dopiał. Skórzystał też | niebawem z nadanej mu na wstępie sposobności. Przeszedłszy w towarżystwie Skirgiełły zwycięzko przez xięstwa Druck i Orszę, które mu się poddały, stanął pod murami Witebska. Świdrygiełło zawarł się w grodzie i tak dzielnie go bronił, iż musiano wezwać pomocy kniazia smoleńskiego i użyć armat. Nakoniec poddał się Wi- ko pode kla: tebsk a i Świdrygiełło upokorzył się przed wielkim xię- "** ciem Witołdem 5). Witołd odesłał go, jak mówi spółcze-

Примечание 731. Na tem kończy się autentyczny i najdawniejszy opis pierwszych tych działań Świdrygiełły, jak go dochowała kronika litewska wydana przez Narbutta (str, 33), Że wyprawa Witołda na Witebsk miała miejsce w roku 1395 wypływa ze wamianki kroniki tak zwanej Lindenblatta pod tymże rokiem (wydanie z roku 1835) str. 90): „tem in desin cziten war Witowt unde Skirgal zeu Wirwiskin (Witebsk).» Długosz nie znał tego latopisu litewskiego, + nie wspomina więc o zabójstwie sokolnika a może też gdy za jego czasów żył jeszcze Świdrygiełło, wolał krwawy czyn tegoż milezeniem pokryć, Wydalenie się z Litwy Świdrygieiły zaraz na początku rządów Witołda przypisuje żalu, że nie jemu się dosfsło wielkie xięstwo «nisi Boleslaus Świdrigiello germanus regius livore maligno, quod sibi praelalum videret Vithawdum ad cruciferos perfugisset (Hist. X str, 136 pod rokiem 1392). Stryjkowski znał dobrze ową kronikę litewską, ale ślepo pod laty 1592—5 powtarza Długosza, a zabójstwo Teodora Wesny, wyprawę Wjtołda na Witebsk kładzie na rok 1396, trzymając się ściśle kronik z dodatkami swymi jak np. że Świdrygiełło Teodora Wesna rzucił z blanków aż szyją złamał (wydanie warszaw - skie z roku 1846 str. 108). Narbutt wierny systemowi swojemu dwojowania, wyprawę na Witebsk kładzie raz pod rokiem 1393

Z Krakowa „udaje si

drgieto kowa, gdzie prawdopodobnie pod lekką trzymany był

Świ do

308

sna relacya, w kajdanach do Krakowa królowi”), Z Kra-

strażą udał się on na dwór xiążęcia cieszyńskiego, a potem do Węgier gdzie lat kilka bawił”), gdyż dla sporów istniejących między dwiema koronami dogodnie było Węgrom ofiarować przytułek bratu przeciwnika”).

według kroniki, którą wydał, a drugi raz pod rokiem 1596 według Stryjkowskiego, (Dzieje Litwy tom V str. 304 i 565).

Примечание 732. Dochował się ślad bytności jego w Krakowie w regestrach skarbowych z lat 1588—1417 wydanych przez Alexandra Przezdzieckiego «11 sierpnia roku 1593 za 11 łokci płótna szarego na podszycie sukni xięcia Świdrygiełły» (str. 29).

Примечание 733. W archiwum królewieckiem jest pełnomocnictwo wydane w Presburgu przez Świdrygielłę (Switrigail von Kotzebue str. 29).

Примечание 734. Otóż znowu jest autentyczna relacya spółczesnego czyli kroniki tak zwanej Lindenblatta (wyd. z roku 1820 str. 154) o kolejach Świdrygiełły po porażce jego pod Witebskiem. Położona ona pod rokiem 1401 ale poczyna od słów: vor jaren przed laty, i w kilku wierszach obejmuje lata od 1395—:400. Widać z niej, że SŚwidrygiełło po wyniesieniu Witołda na wielkie xięstwo nie udał się bynajmniej do krzyżaków jak to Długosz (Hist. X str. 156 pod rokiem 1592) twierdzi. Historyk ten tak dalece bałamuci, że Świdrygielle każe mieć udział w wyprawie krzyżaków na Wilno w roku 1394 (lamże str. 439), kiedy tenże jak kronika Lindenblatta świadczy dopiero w roku 1402 do krzyżaków się udał, co więcej, wyprawę na Wilno z roku 1402 ze wszystkimi szczegółami na rok 1594 przenosi. Za Długoszem poszli wszyscy historycy włącznie z Narbutiem, czemu się już dziwić nie wypada, Ale poszedł także za nim Kotzebue w rozprawie swojej Switrigail (Leipzig 1820), który kronikę Lindenblatta miał pod ręką, oraz archiwum królewieckie, a powstające ciągle na polskich i litewskich dziejopisów mimo to bezkrytycznie ich powtarza. Rozprawa też jego jest to lichą zbieranina mianowicie w „pierwszej swej połowie „, która miała w swoim czasie względną

z W: Węgrzech dopiero starał się on wejść w stosunki Wchodzi w

izsze stosunki ze Zza”

z zakonem krzyżackim roku 1398. Zakon ukladał SIĘ konom krzy” natenczas z Witołdem 0 zawarcie pokoju. Świdrygiełło | udał się listownie do mistrza, aby mu był pomocnym

do odzyskania ojcowskiej puścizny. Mistrz w odpowiedzi

swojej ubolewając nad jego losem wymówił się od wszel-

kiego pośrednictwa '%), Ale było to dla króla i Witołda dostateczną skazówką, że należy położyć tamę dalszym możliwym porozumieniom i Świdrygielłę na swą stronę tygczpali-

woprzeciągpąć. Wezwali go więc do powrotu obiecując No- Piwa wogródek siewierski i ziemię podulska, gdy ta z rąk bogatą doteSpytka z Mielsztyna wojewody krakowskiego wykupioną Pt będzie. Król dodał chlebodajne ziemie na Rusi Czerwonej''). Na takie wezwanie nie mógł być głuchym tułacz wygnaniee, Wrócił więc do ojczyzny, złożył hołd wierności królowi i królowej?) j zaraz w roku następnym wartość dając w wyciągach wiele dokumentów tyczących się Litwy i Świdrygiełły, teraz zaś i tę utraciła odkąd te dokumenta po większej części in eztenso wydane i krytycznie obrobione zostały. Najwięcej zaś dziwić się wypada tak krytycznemu dziejopisarzowi Prus, Voigtowi, który mając ogrom zasobów przęd sobą tym razem ślepo poszedł za Długoszem (Geschichte Preussens tom V str. 658, tom VI str. 22). |

"J Synowie Giedymina tom I ustęp ostatni pod tytułem ; Dzieje dalsze Podola. Kronika tak zw. Lindenblatta str, 135 wyd. z roku 1820. To eo mówi o nadaniu mu Wołoszczyzny (Wallachey) ściąga się do nadanych mu dóbr w ziemi kołomyjskiej na pograniczu Wołoszy, o czem będzie mowa niżej,

Примечание 735. Skarbiee Litwy Daniłowicza tom I dok. 685 i 686 z roku 1398, Voiyt Geschichte Preussens tom VI str. 89,

Примечание 736. Długosz i powrót Świdrygiełły pod mylną, bo pod rokiem 1597, kładzie datą: Boleslgo Świdrigellone germano regis re-

towarzyszył Witołdowi w wyprawie na Tatarów. W bitwie nieszczęśliwej nad rzeką Worsklą on ocalał, ale znikł bez śladu Spytek z Melsztynu detentor Podola '3).

Pospieszono więc Świdrygielle stosownie do danej

mu obietnicy oddać osierocone Podole (w roku 1400), zktórem i tak nie wiedziano co począć, bo rada koron-

Biorzew po- ną nie chciała by Witołd był wyłącznem tegoż posia-

siadanie skuć lem ce. daczem, a Witołd obawiał się, by nie przeszło powtór-

Ualsko, nie w ręce jakiego możnowładcy polskiego '4).

Kto pomni na długi i zacięty spór, który się o zie- „mię tę między Litwą a Polską toczył, i że to był szkopuł, o który co tylko nie rozbiła się unia xięstwa z Koroną '5) przyznać musi, Że Świdrygiełło tem nadaniem uzyskał ważne pośredniczące stanowisko, oraz dotacyą, którą poszczycić się nie mógł prócz Witołda żaden z braci ani krewnych króla Jagiełły. Bzozęściaie- _ Miał on do tego takie szczęście do ludzi, że nietylko Polacy, którym on przecież Żawsze był niechętnym,

conciliato et locato in Polonia ne seminarium novae seditionis per illum concitaretur (Hist. X str, 155). W tem roku był zaś jeszcze we Węgrzech Wapowski słusznie też datę tę na rok 1598 sprostował, W archiwum koronnem znajdowały się lilterae fidejusso - riae Swidrigalli ducis Lithuaniae quod nunquam deseret Hedvigin reginam et regnum Poloniae, bez daty, ale najprawdopodobniej po pierwszym powrocie jego zapis ten wydany został. '

Примечание 737. Długosz Hist. X str. 157 opisując tą bitwę mówi o Spytku z Melsztyna desiderałus, a potem „Boleslao Swidrigello germano regis, Sandivogio de Ostrorog, Dubrogostio de Schamotuli cum duce Alezandro eva dentibus.

Примечание 738. Synowie Giedymina tom | ustęp ostatni pod tytułem: Dzieje dalsze Podola.

Примечание 739. Tamże.

ale więcej jeszcze Rusini , pomimo że był łacinnikiem, do niego się garnęli'5, co wskazuje, że była to osobistość w zarodzie niepospolita, która gdyby nie brak równowagi, zdolna była w dziejach inne ślady niż wichrzy= ciela po sobie zostawić. Ale dwie żądze, pomszczenia się na królu i Witołdzie , potem owładnienia wielkiego xięstwa górowały u niego '7); a czasami przytłumione wybuchały przy pierwszej sposobności. Tska sposobność nastąpiła zaledwie Świdrygiełło objał rządy Podola.

W. roku 414041 odbył się akt wstępny do unii narc- wzzściwnik

du litewskiego z Koroną. Dotychczas istniała tylko umowa króla z radą koronną polską, Teraz ziemianie litew-

scy zgromadzeni w Wilnie oświadczają, iż chcą przy kos.

ronie polskiej i jej obywatelach stać na wieki iim we wszystkiem dopomagać. Po śmierci zaś Witółda całe xięstwo do, korony polskiej i do. króla za wiedzą i radą Litwy obranego należeć będzie 8), Wielki xiążę Witołd „w osobnym dokumencie wszystkie to oświadczenia jako jego obowiązujące uznał ; zatwierdził !5, 0 tym samym czasie zawarł on traktat obronny przeciw wszystkim mo- ——

"8) Zbiory praw polskich i Skarbiec Litwy Daniłowicza t. I dok. 726,

i Litwy z Polskęj

Примечание 740. Kronika tak zwana Lindenblatta o tej wziętości Świdry - giełły tak się wyraża: «unde die Russin worffin yn wedir uf vor cjnem herin und vil Polan wor(fin sich ouch zcu ym (str, 155 wydanie z roku 1823). Długosz przy każdej sposobności wspomina o wziętości, którą miał Świdryziełło u Rusinów, a że ja miał i u Polaków, mówi o tem w xiędze X str. 177, a u Litwinów str. 139,

Примечание 741. Tamże.

Примечание 742. Skarbiec Litwy dok. 727,

Udaje się do w. mistrza

krżyłaków * w

alborgu

i zawiera Z

nim przy-

mierze prze=

ciw Witoł-' dowi.

342

żliwym przeciwnikom z królem Jagiełłą, xiążętami Maro» wsza i pokrewnym xięciem Tweru?*").

Nie miejsce tu wyłuszczać jak podezas tych układów naprężone były stosunki Polski i Litwy z krzyżakami?'): dość wspomnieć, że owe oświadczenia i traktaty wielką trwogę sprawiły na dworze w Malborgu, i że je wzięto za hasło nowej wojny. Uznał zakon, ile chybił, odpychając od siebie pierwsze odezwy Świdrygiełły, i aby to naprawić wszedł bezwłocznie ż nim w korespondencyą*?). Świdrygiełło ze swego stanowiska widział słusznie w owych kompaktatach zniszczenie marzeń swoich o Litwie niepodległej pod jego berłemm**), wzmocnienie sił u tych, których uważał za wrogów swoich, i za

Примечание 743. Kronika tak zwana Lindenblatta str. 155, Karamzyn hist. Rosyi tłum. Buczyńskiego tom V str. 155—56.

Примечание 744. Voigt Geschichte Preussens tom VI str. 195—206.

Примечание 745. Tamże str. 202. Korespondencya toczyła się między Mal. borgiem a Podolem.

Примечание 746. Kronika tak. zw. Lindenblatta opowiada, że od Świdtygiełły żądano aby na powyżej wżmiankowanych zapisach Witołda i ziemianinów litewskich on pieczęć swoją położył, ale on użył fortelu i fałszywą pieczęć położył (wydanie z roku 1823 str. 155). To nie zdaje mi się do prawdy podobnem, bo brakują podpisy na tych dokumentach wszystkich braci i krewnych Jagiełły. A prze» cież gdyby żądano pieczęci Świdrygiełły to i ci xiążęta podobne otrzymaliby wezwanie. Ogółem zaś na, podobnych dokumentach rozrządzających przyszłością wielkiego xięstwa Litwy nie przykładali pieczęci swoich bracia króla Jagiełły, ani też kniaziowie ruscy wyjąwszy kniaziów bolszańskich, ale ci, niezawodnie najpierwszy w znakomitości litewski ród nie wiedzieć, czy byli Rusinami, czy też Litwinami, którzy zaś wyjątkowo przyjęli grecką wiarę.

pierwszem wezwaniem krzyżaków powziął stanowcze po. stanowienie. Gdy z końcem stycznia roku 41402 król Władysław obchodził wesele z Anną z domu hrabiów Cilly, on zaproszony na weselne gody, wymknął się z Krakowa i przebrany za kupca dostał się do Malborga, rezydencyi "wielkiego mistrza krzyżaków? (747), Że zawarli umowę, ustną, aby z usunięciem Witołda Świdrygiełło objął wielkie xięstwo Litwy o tem watpić nie można? (748), Inaczej jakże wytłumaczyć formalny traktat, spisany między nimi pod'ów -czas w Malborgu, i który był tylko | powtórzeniem przymierza pokojowego, który cztery lat temu (roku 1598) zawarł zakon z Witołdem, prawym posiadaczem litewskiego państwa z tą różnicą tylko, że zamiast niego, teraz Świdrygiełło jako pan Litwy występuje**), Tu tylko przy tym dziwnym traktacie. narzucą się pytanie, która strona zwodziła drugą, lub jeżeli łudzono się obopólnie, w jakim celu? Świdrygietło którego cała siła polegała na sympatyi Rusinów dla niego, w pierwszym ustępie traktatu, obowiązuje się wiarę łacińską we wszystkich swych posiadłościach propagować. Będąc tylko czasowym władeą Podola i części ziemi siewierskiej, zagrożony z powodu swego przeniewierstwa utratą i tego, wykazuje on się przed zakonem, ja-

——_——

Примечание 747. Kronika tak zwana Lindenblatta str. 147,

Примечание 748. Potwierdza to Dlugosz , mówiąc o tem jego zbiegostwie, ad eruciferos potiundi ducatus Lithuaniae , quae illi a Cruciferis rem promittebatur in dolo, possesione profugeret (Hist X str. 177).

Примечание 749. Traktat ten przedrukowany w historyi Litwy Narbutta łom VI dodatek I w całości w oryginale i w Skarbcu Litwy t. I dok. 744 w Uumaczeniu, oraz w dziele Kotzebuego Świtrigail, ale pod fałszywą datą jakoby z roku 1442,

ko trzyma pod władzą swoją całą Ruś litewska a nawet ziemie, które do wielkiego xięstwa nie należały? 7). A zakon po tylu chybionych krucyatach i, bezskutecznych wyprawach, co nie mógł utrzymać się przy spokojnem posiadaniu Umudzi dobrowolnie mu odstąpionej tu w tym traktacie, każe ją sobie od Świdrygiełły na nowo odstępywać , frymarczy przyszłością, jakby samo przez się rozumiało się, iż łatwo wysadzi Witołda z wielkiego xięstwa, raczej jakby to już był uskutecznił. pierwsze ję Ale w każdym razie pierwszym zawiedzionym był Świwania 2% drygiełlo. Gdy stanął w Malborgu gotowano właśnie wyprawę na pogranicze Litwy. Chciał się do niej przyłaczyć, ale mu odmówiono pod pozorem, Że za późno przybył, widocznie zaś, że mu jeszcze nie dowierzano*3). Wysłany został do Inflant, aby tam. sprzymisrzeńców sobie wer-. bował. Dopiero gdy z powrotem zastał listy króla Jagiełły, wzywające go do powrotu; a on im posłuchu nie dał, uradzono z nim pospołu wyruszyć na Wilno). Wyprawa nie odniosła żadnego skutku, jako wszystkie

Примечание 750. W tajnem archiwum krzyżackim jest spis zamków posiadanych przez Świdrygiełłę, a który miał być dołączonym do powyżej wzmiankowanego traktatu. Między tymi większa część jak Kijów, Smoleńsk, Połock, Mścisław, Żytomierz, Włodzimierz itd. w posiadaniu Świdrygiełły nie były, inne znowu do Litwy nie należały. Kotzebue Świtrigail str. 144. Skarbiec Litwy tom I dok. 740.

Примечание 751. Kronika tak zwana Lindenblatta wyd. z r. 1823 str. 148.

Примечание 752. Na dniu 26 lipca roku 1402, Tamże. Długosz kładąc tę wyprawę jak się już wyżej powiedziało pod fałszywą datą roku 1394 (Hist. X str. 159) mówi, że Świdrygielle towarzyszył znakomity szereg Litwinów i Rusinów «quem Lithuanorum et Rufhenorum profugarum non spernenda mullitudo sequebatur.

krzyżackie wyprawy na stolicę Litwy. Ale nie była w tem , wina Świdrygiełły, On pierwszy dotarł ze swoim oddzia- Węgrawa ha łeń do rzeki Wilii, gdzie go na przeciwnym brzegu oczekiwało wojsko Witołda30). Wśród ognia nieprzyjacielskiego* hufce krzyżackie wykrywszy bród przeszły rzeką i zmusiły Witołda do ucieczki? !), Gdy stanęły przed mura Nie udajo się. mi Wilna udało się Świdrygielle wejść w porozumienie ź czerńcami monastyrów ruskich w mieście znajdujących się, w celu podłóżenia ognia do twierdz, gdzie załoga znajdowała się3?)., Lecz gdy spisek wykryto, a winnych czerńców śmiercią ukarano, krzyżackie wojsko odstąpiło natychmiast od oblężenia i zręcznym odwrolem z małą stratą a wielką zdobyczą do Prus wróciło33), A Świdrygielle , którego król o tym samym czasie ogłosił wyzutym ż Podola, wielki mistrz zakonu zamiast obiecanego krzesła wielko xiążęcego, naznaczył na siedzibę twierdzę małą i odosobnioną Baiselacken koło Rastenburga niby środkowy, punkt, z którego mógł łatwo znosić się to z Rusinami na Litwie to z dworem krzyżackim ale gdzie w rzeczywistości mógł być w każdej chwili ubieżony i Wzię--

%' Voigt Geschichte Preussens tom VI str. 224,

*') Unda Witowt wart fluchtig mit den synen. Lindenblatt tak zwana str. 151 pod rokiem 4402.

Примечание 753. Restabat Boleslao Swidrygiello et magistro Prussiae in Ruthenorum religiosis quos tn suo vulgari calayros appellant in castris obsessis obversantibus proditionis unica spes, Hi siquidem a Boleslao Świdrigiello sectae ruthenicae quam marime favente largitzonibus onerali incendendorum castrorum curam susceperani. Długosz Hist. X ste. 140. Lindenblatt tak zw. mówi, że ci spiskowi byli mieszczanami.

Примечание 754. Lindenblatt tak zw, str. 1351. Voigt Geschichte Preussens tom VI str. 225,

"546

Przyjęty ty w niewolę przez Witołda?*). Przebył tam blisko rok i

osiada we W tym przeciągu Czasu uczestniczył w jednej wyprawie

ma krzyżackiej na Litwę35). W lecie roku 1405 _ przyszło zaś do zawieszenia broni i rokowań pokojowych z krzyżakami. Za pośrednictwem mistrza król Władysław przy» jął brata na powrót do łaski swojej, lecz przeznaczył mu na dotychczasowy pobyt Wilno**).

W roku 1404 towarzyszył Świdrygiełło Witołdowi w wyprawie na Smoleńsk i był pośrednikiem w układach króla Jagiełły ze zakonem o ziemię dobrzyńską”).

Chociaż więc krzyżacy uważali go tylko za narzędzie dla dopięcia własnych celów, a nie zamierzali bynajmniej zdobyć mu niepodległego stanowiska?) nie osłabiło to wcale niewytłumaczonego pociągu jego do zakonu , któremu całe życie został wiernym. Tylko gdy dążył zawsze do pomszczenia się na Witołdzie doznawszy u jednych sprzymierzeńców zawodu obejrzał się za innymi. ,

Wielki kniaź Moskwy Bazyli Dymitrowicz, zięć Witołda, długie lata żył z teśsiem swoim w nieprzerwanym

Szuka przy- pokoju, ale tylko dlatego, że sam pokój miłował. Polity-

mierzeńca

W yciu ka to zaborcza to zaczepna Witołda, dostarczała dosta=

Примечание 755. Lindenblatt tak zwana str. 152.

Примечание 756. Voigt Geschichle Preussens tom VI str. 240.

Примечание 757. Ljndenblatt tak zwana str. 162.

Примечание 758. Tamże str, 165 i kroniki ruskie pod rokiem 1404. Voigt Geschichte Preussens tem Vl str. 263. Świdrygiełło był nawet w roku 1404 na dworze króla Jagiełły w Krakowie. Obacz Przezdzieckiego życie domowe Władysława króla str. 91.

Примечание 759. Sam Kotzebue o tem z goryczą mówi: Der treulose Orden liess das unniilz gewordene Werekzeug wieder fallen. (Switrigail sir. 30),

tecznie powodów do wojny, materyi palnej przybywało coraz więcej, aż przyszło nakoniee do zerwania stosunków i do przedwstępnych kroków wojennych (r. 1406). Świdrygiełło ukorzył się natenczas pozornie przed Witołdem (w roku 1407) i tem pozwolił mu z Wilna przenieść się do Brańska jednego ze siewierskich grodów jemu wydzielonych39). Wywdzięczając się za ten dowód zaufania Świdrygiełło bezzwłocznie wszedł w stosunki nietylko z wielkim xięciem Moskwy, ale i z chanem Tata: rów*'). Witołd ostrzeżony o tem wysyła do niego kilku bojarów swoich z nakazem uwięzienia xięcia i zajęcia posiadłości jego. Ale za późno. Świdrygiełło przeciągnął już był na swoją stronę kniaziów i bojarów okolicznych. Bez wahania obraca on okoliczne twierdze w perzynę, więzi Podnosi ban posłańców Witołda i jako jeńców wojennych odsyła do „ałiowi, HĄ Moskwy, dokąd się sam za nimi udaje, nie omieszkawszy Moskwy. donieść o swoim wyjeździe wielkiemu mistrzu krzyżaków, oraz dać rady i. wskazówki względem blizkiej wojny Litwy z Moskwą! '.

Była to świetna chwila dla stolicy Moskwy, kiedy na dniu 26 lipca roku 4408 Świdrygiełło brat rodzony króla polskiego a stryjeczny Witołda na czele świetnego or-

*:) Kronika Lindenbłatta str. 483, Skarbiec Litwy tom I dok. 870, 874, 876. Długosz (Hist. X str. 189) mówi zgodnie z kroniką, iż Świdrygieło vir instabilis et ad novandas res proclivis ingenii spalił przy wychódzie zaraki Brańsk i Starodub.

Примечание 760. Skarbiec Litwy Daniłowicza tom | dok. 850. Prawdopodobnie osiadł Świdrygiełło w Brańsku, bo ztamtąd zbiegł do Moskwy, Lindenblatt tak zw, str. 185 mówi: hęrzog Swyltergaił hatte ynne eyn lendechin an den grentzen des koniges lant von Moskow.

Примечание 761. $karbiec Litwy tom I dok. 8354, .

Szaku, w którym znajdowali się władyka Brańska, dwaj kniazie Zwinogrodzcy, kniazie na Putywlu, Peremilu i Mizeńsku, bojarowie z powiatów Czernichów, Brańsk, Składa hou Starodub, Lubuek, Rosław, wjechał w jej mury, by mu

w. kniazio

KICE hołd złożyć i usługi swoje ofiarować (służiti). Wielki w Ziemiach. kniaź przyjął go z wielką czcią i oceniając należycie ten

wiou krok, który w chwili, kiedy miał się mierzyć z orężem

wk raącza w

zakewstię, z Witołdem, tyle mu sił przymnażał, nadał nawzajem widrygielło

pierwszy Świdrygielle grody Włodzimierz nad Klazmą, Pereasław,

stawia mu opór. Juryew polski, Wołok, Rzew i połowę Kołomny *?).

. © tym samym czasie wkroczył Witołd w ziemie moskiewskie *3). Świdrygielło stojąc na przedniej straży ciągłymi podjazdami męczył jego wojsko, w którym się i oddział krzyżaków znajdował i bronił mu dzielnie przejścia

Nad rzeką u- rzeki Oka*%). Ale gdy Witołd dotarł do rzeki Ugry i

grą zawarty k [TIE zoczył zięcia swojego wielkiego kniazia na przeciwnym

brzegu, zaniechano walki i przystąpiono do rokowań pokojowych*5. I tu więe Świdrygiełło doznał zawodu w mściwych swoich zamysłach. Odtąd niczem mu już było bogate uposażenie, które utrzymał z rąk wielkiego kniazia, nie bronił go już nawet od napadu Mongołów i przepłacił to utratą wziętości i znaczenia w Moskwie*/).

Примечание 762. Połnoje sobranije ruskich letopisiej t. VI str. 136, t. VIII str. 82.

Примечание 763. Połnoje sobr. jak wyżej.

Примечание 764. Kx insidiis locis que iniquis Alezandri Vilhowdi exercilum nocte et interdiu lacessiit..... Unde ad ezercitum ducis Alezandri Okkam 'fluvium majorem superare contendentem transire prohibuit. Długosz Hist. X. str. 189.

Примечание 765. Połnoje sobranije jak wyżej.

Примечание 766. () tem podaje wiadomość Voigt z archiwum, królewiec-

349,

Oczy miał. tylko, zwrócone ku Litwie i gdy;"doszły go wieści, że zanosi się na nową wojnę. między zakonęm a Koroną wraz z Litwą, porzuca on swoje, stanowisko (w roku 1409), udaje się na Inflanty, do Prus, pali w przechodzie pograniczny gród Sierpuchów, aby pomścić. się na. Moskwie za doznane zaniedbanie*7), i na ziemi krzyżackiej zawiera umowę z mistrzem, (w październiku 1409), nmowę daleko korzystniejszą, niż była nią mistyczna, pier-

, Wsza, bo obowiązał się, zakon udzielić mu wszelkiej po-

mocy do odzyskania jego posiadłości i że z jego przecie,

wnikami nie, zawrze żadnej ugody, dopóki ten cel do-

piętym nie będzię *5).

———

kiego (Geschichte Preussens tom VIII str. 50). Karamzyn zaś w historyi Rosyi (tom V str. 475 tłumaczenie polskie Buczyńskiego) z okazyi napadu Mongołów tj. Tatarów tak ostro o Świdrygielle

się, wyraża: «Dumny Świdrygiełło. rządem Włodzimierza i pięciu,

innych miast , mający liczną drużynę, wojskową, uciekł i skrył sią W, lasach przed Mongołami. Ten mniemany bohatyr okazawszy swoją bojaźliwość wkrótce wyjechał z Rosyi itd,»

Co do ucieczki i skrycia się kroniki o tem milczą, Karamzyn_nie cytuje swojego źródła, a powyżej już wykazaliśwy, że

Świdrygiełło na „Polu bitwy zawsze się pokazywał odważnym, na,

tu

wet śmiałym. Go się zaś tyczy zarzutu, że nie stawił Świdrygieł-. ło żadnego oporu Tatarom, ten sam zarzut mógł słusznie. zroł Mk: rf t WO ĘĄ b" ie* 9 ; JW Ę u

bić całemu państwu, zacząwszy od wielkiego kniazia, który, opuścił stolicę i schronił się do Kostromy. Wszak sam _ Karamzyn mówi, że palono miasta, zabierano mieszkańców w niewolę i prowadzono jak psów na smyczach. Szczęśliwy, mówi, kto mógł ocalić się ucieczką, nie było najmniejszego uporu. Jakże może wyrzucać Świdrygielle , że w tym powszecimym popłochu on „jeden nie stawił najezdnikora czoła? m. |

Świdrygiołło zniechęcony opuszcza Mo - skwę i udaje się do krzy-

Примечание 767. Kronika troięka i nikonowska cytowane przez haramzya na tom V nota 206,

Zawiera | Tu zaś cierpliwość i pobłażanie Witołda kres swój

niemi zaczepne przymie-

rę przeciw znalazły. W obec zbliżającej się w wielkich rozmiarach " wójny, nie mógł tak zażurtego przeciwnika w obozie nieprzyjacielskim zostawić. Kiedy i gdzie, o tem mil-

czą dzieje. To tylko pewna, że wielki xiążę Świdry-

Witoł go giełłę (najpodobniej gdy niebaczny starał się przemknąć

więzi i lat 0- siem w ok0-

e hzya NA Litwę lub Ruś) uwięził i przez lat ośm i miesięcy kilka trzymał w niewoli, przeprowadzając go potajemnie z jednej twierdzy do drugiej, w obawie, by Rusini, których był ulubieńcem , podstępem lub gwałtem go nie uwolnili*5). Obawa Witołda nie była płonną. Gdy ostatecznie więźnia swojego osadził w twierdzy krzemienieckiej pod strażą Konrada. Frankenberg (którego Długosz Polakiem, kroniki ruskie prawdopodobniej Prusakiem mianują), ten 'chcąc Świdrygielle wszelką przynieść ulgę, dozwalał kniaziom ' i szlachcie ruskiej przystępu do niego, nie przypuszczając, by położonego nań zaufania nadużyć lub zawieść chcieli5"). Tymczasem Daniel (Dasz-

. 50) Długosz Lib, XI str. 394. Kroniki ruskie mówią, że:

Примечание 768. Skarbiec Litwy tom I dok. 903.

Примечание 769. Alezander Witawdus de duce Boleslao Swidrigail. germano Vladislai regis, assidua suspicione vezatus, ne in necem suam aut de ducatu magno exęlusionem cum ducibus et nobilibus Russiae miro modo illum quod ritum eorum efferet colentibus conspiraret eum captivat et in locis pluribus tenet ac asservat. Długosz Lib. XI str. 594 pod rokiem 1408. Jest to najdokładniejsza relacya, która dochowała się o tem uwięzieniu. Gdyż od końca roku 1409 do roku 1418 nie znachodzi się żadna wzmianka o Świdrygielle a i kroniki ruskie mówiąc o uwolnieniu jego dodają, że siedział w więzieniu lat ośm i pół, wypływa z tego, że ono nastąpiło zaraz po zawarciu umowy Krzyżaków ze Świdrygiełłą tj. w roku 1409 w jesieni.

ko) Teodorowicz, kniaź na Ostrogu, syn tego Teodora, Dariel Kii któremu król Jagiełło i Lubart Giedyminowicz nadali 0- „rsweksdua slróg z obszernemi ziemstwami, a który mimo to jak i7” "wia poźniej syn jego najżarliwszymi byli przeciwnikami Polski i Litwy na Wołyniu i Podolu*!), postanowił korzystać z | łagodnego usposobienia naczelnika twierdzy, by oswobo- _ dzić Świdrygiełłę z niewoli a przytem zająć Krzemieniec.

Dwóch powierników kniazia weszło w tym celu w służbę naczelnika twierdzy Konrada i umieli do tego j stopnia zyskać zaufanie jego, że im powierzył straż zewnętrzną zamku W czwartek wielkanocny więc w nocy kniaź Daszko z hufeem pięciuset uzbrojonych ludzi stanał pod murami twierdzy. Na dany znak umówiony, powiernicy na straży spuszczają most zwodzony i wprowadzają orszak zbrojny w głąb cytadeli, gdzie wszystko we śnie pogrążone było. Konrada zabito, załogę złożoną z Polaków i Litwinów porąbano, a Świdrygiełłę oswobodzonego kniaź* Daszko uprowadził do Łucka, gdzie bojarowie okoliczni .dostawili mu 50 konnicy (770), Z tym pocztem udał się 'xążę przez Wałoszczyznę i Węgry do Ernesta

Świdrygiełło był w kajdanach: co nie jest prawdopodobnem w obec tej swobody ruchów mu dozwolonej,

51), Obacz Synowie Giedymina tom II ustęp drugi o Wołyniu i tom I ustęp ostatni: Dzieje Podola.

śi

Примечание 770. Kronika sofijska pierwsza w Połn. sobr. tom V str. 260 najdokładniejszy zawiera opis. Ale trudno inaczej niżem to w texcie uczynił wytłumaczyć ostatni ustęp: e«Świtrigaiło jide w Ugry, wział Luczesk da u wotyńskich bojar połtorasta kon olłuczył». Długosz mówi, że w tej wyprawie, miał udział prócz kniazia na . Ostrogu kniaź Alexander Nosz, a znowu według, listu niżej cytowanego komandora z Ragnety na czele onej stał Andrzej kniaź smoleński a nie Daniel Ostrogski, |

Świdrycieło grcyxięcia Austryi; ztamtąd do Wrocławia, a nakoniec

6 do Węgier na dwór króla Zygmunta*”).

dapookie Gdyby zamiast owych migracyj pozostał był na Rusi południowej albo się udał w północną, zjawienie się jego stałoby się pewnie hasłem do powstania. Świadczą 0 tem kroniki spółczesne5*) i dokumentnie udowodniony popłoch i wrażenie, jakie oswobodzenie jego sprawiło. Ucieczka miała miejsce w ostatnich dniach marca roku 141855, a już pod dniem 22 kwietnia komandor Ragnety donosi z Tylży o tem mistrzowi krzyżaków jako wiadomość, którą kupey królewieccy przynieśli z Ko-

wna (773). Opla i Po- Zakon też pierwszy dowiedział się o miejscu pobytu prźeżueiecz. Widrygiełły i pod dniem 22 czerwca 1418 udał się kę jego.

do niego listownie z oświadczeniem gotowości do zawarcia układów. Król Jagiełło ze swojej strony ze sejmu walnego odbytego lego lata w Łęczycy wysyła Macieja z Łabiszyna wojewodę -brzesko - kujawskiego i Piotra Szafrańcza podkomorzego krakowskiego, do Witołda aby

Примечание 771. Kronika tak zwana Lindenblatta pod rokiem 1418 str. 352—3, a co do Wrocławia listy biskupa wroeławskiego w archiwum królewieckiem (Voigt Geschichte Preussens tom 1 str. 318.

Примечание 772. Kronika tak zwana Lindenblatta mówi, (ut supra) że król i Witołd byli z tego bardzo zasmuceni, obawiali się bowiem, że wpadnie do Litwy z wielką siłą, gdyż i Litwa i Ruś mu sprzyjali.

Примечание 773. Kronika sofijska ut supra mówi w wielki czwartek w nocy, a w r. f4lSwielkanoce przypadała na 27 marca.

Примечание 774. Kronika tak zwana Lindenblatta jak wyżej (nota) i Skarbiec Litwy tom II str. 50.

Примечание 775. Skarbiec Litwy tom Il str. 58 według archiwum króJewieckiego.

, | się z nim naradzić co do przejednania Świdrygiełły*5), a Witołd kazał wzmocnić załogę wszystkich litewskich zamków59). Ale Świdrygiełło wolał wrócić do dawnych swoich bogów tj. do krzyżaków. Nie udał się przecież do nich zaraz, tylko przez pośrednictwo biskupa wrocław- , skiego rokowania prowadził z zakonem *%). Gdy zaś zawsze tylko ostrożne bardzo odbierał oświadczenia, a nie | pomoć, której żądał*'), przejednał się nakoniee w roku Pojednanie 1419 przez pełnomocnika w Koszycach z Królem*?). $zło om wot teraz tylko o Witołda, który długo był nieugięty. Ale gdy Świdrygiełło zniecierpliwiony objawił postanowienie udania się do krzyżaków, a wielki mistrz przyrzekł mu nadto wszelką pomoc przeciw Witołdawi**3), natenczas wielki xiążę usłuchał króla, przyjął tegoż zaręczenie, że Świdrygiełło odtąd wierność mu dochowa$5%) i zezwolił na powzót tegoż do Litwy zwracając mu przytem zabrane Ouzymie

dotacyą w nań grody Nowogród siewierski, Brańsk i Czernichów 55). emc.

| 39) List powyżej w texcie cytowany komandora Ragnety. | 5%) Voigt Geschichte Preussens tom VII str. 318. List biskupa wrocławskiego Konrada na Oleśnicy w jego sprawie w którym ma być wzmianka, że Świdrygiełło starał się podczas swego pobytu w Wrocławiu o rękę jego siostry.

| O

Примечание 776. Długosz Hist. XI str. 5992.

Примечание 777. Gołębiowski : Dzieje Polski za Władysława Jagiełły t. | str. 508 z regestrów królewieckich. Kotz. Świtrigail str. 41—92, Według tego korespondował xiążę także bezpośrednio z mistrzem w Królewcu.

Примечание 778. Voigt jak wyżej tom VII str. 377,

Примечание 779. Skarbiec Litwy tom Il dok. 1296, 1299 z roku 4420 z archiwum królewieckiego.

Примечание 780. Tamże, dok. 1500.

Примечание 781. Długosz Hist. XI str, 392, ale jak zwykle kładzie to po-

Przez lal dziesięć nie burzy pokoju.

W lecie roku 1420 wrócił więc Świdry giełło do 0jczyzny55 i wydał natychmiast zapis Witołdowi jako wiernie dotrzyma tego, doczego król się w jego imieniu zobowiązał 57).

I dotrzymał wiernie słowa przez ostatni dziesiątek lat panowania Witołda. Zrzekł się wszelkich stosunków z krzyżakami i oświadczył to listownie wielkiemu mistrzowi, gdy król Jagiełło temuż wojnę wypowiedział **).

Towarzyszył Witołaowi w jego wyprawach wojennych6*), ale najwięcej zdaje się przesiadywał w ziemstwach nadanych mu przez króla, w ziemi kołomyjskiej także małą Wołoszczyzna zwanej”), Sam już stary W

jednanie pod fałszywą datą bo roku 1418, kiedy nastąpiło dopiero w roku 1420.

66, Połnóje sobranije tom VI str. 141: Togo że lieta prtjde ia Ugry w Litwu kniaź Świtrigajło.

10, Z Kołomyi roku 1424 datowany jest zapis Swidrygiełły na pięćdziesiąt kóp krakowskiej monety na wsi Chwałowice i drugi zapis tegoż roku, nadający sioła Kossów, Berezowe i

Примечание 782. Boleslaus Switrigal dua promillit se ea omnia servałurum quae Vladislaus rex Vitoldo magno duci pro ipso spondet (datum in Worany 10 augusti 4420 w Invent. archivi regni wyd. paryskie z roku 1862 str, 580).

Примечание 783. [jst ten z roku 1422 jest w archiwum królewieckiem. nazywa w nim króla i Witołda fratres seniores nostri et domini gratiosissimi, quorum nos $umus subditus, servilor et adjutor fidelis. Kotzebue Swićrigail str. 42.

Примечание 784. Towarzyszył Witołdowi w wyprawie na Wielki Nowogród roku 1428 (Długosz Hist. XI str. 512). W roku 1421 pobił zbuntowanych osadników tatarskich (List komtura z Dynaburgu w Skarbcu Litwy tom II str. 70). Podpisany jest także na traktacie z krzyżakami z roku 1422 nad jeziorem Melno zawartym jako xiążę czernichowski.

gorączkowem usposobieniu wyglądał chwili, kiedy star-

Wyglądał biókioj śmierci Vi -

szemu od niego Witołdowi zamkną się powieki, a on tołda, b; po

po nim posiędzie tron wielkoxiażęcy, cel wszystkich jego życzeń. Bo że on warchoł, pijanica”'), nieznający ni statku, ni miary, slepy sprzymierzeniec krzyżaków najzaciętszych Litwy wrogów, uosobicny duch wichrzeń i niezgody, następcą będzie Witołda, dziwny żbieg okoliczności czynił to nieuniknionem. Król im dalej postępował w latach, tem jaśniej i dobitniej okazywał, że z przyrzeczoną unią, anexyą, inkorporacyą , inwisceracyą Litwy do Korony za daleko się posunął7?), i że teraz slałem jego postanowieniem jest pod spólnem besłem utrzymać samoistność i odrębność wielkiego xięstwa. A samoistne xięstwo wymagało odrębnego namiestnika, który być znowu musiał z panującego domu, bo inny nie utrzymałby równowagi między różnorodnymi a sprzecznymi Żywiołami, co więcej musiał być katolikiem, bo katolicyzm na Litwie był wyłącznem dziełem Polski, główna spójnią między nią a Litwą, ale na tej ziemi jeszcze małym niezozrosłym krzewiem, który przewaga okalającego

Żabie słudze swojemu Maxymowi Drahosinowiczowi. Z treści dokumentu wypływa najoczewiściej, że to są wsie do dziś dnia istniejące w obwodzie kołomyjskim, ale wydawca Skarbca Litwy przenosi je aż'w pułtawską gubernię!! (Obacz co do pierwszego dokuwentu Akty zapadnoj Rossii tom I str. 458 dok. 52, co do drugiego Skarbiec Litwy tom IL str. 87).

7!) Ebrietati deditus. Długosz Hist. XI str. 358 pod rokiem 1430, Wszakże był nikczemny pijanica. Stryjkowski str. 177 wydanie z roku 4846.

' ĘĄ

nim objąć w.

x. Litwy,

Powódv z których ;ninąć to 50 nie

mogło

Примечание 785. Regno nostro Poloniae appropriavimus incorporavimus, conjunzimus, univimus . adjunzimus , confoederavimus. Słową zapisu w Horodle roku 1413 wydanego.

go bizantynizuru nieochybnieby zgniotła, gdyby nad nią, nie czuwał widoczny reprezentant supremacyi korony polskiej. Tak więc względy państwowe wykluczały od krzesła wielkoxiażęcego z Olgierdowiczów szczepu, xiążąt słuckich, dzielnych xiążąt Bielskich, Lingwenowiczów, słynnego w swym czasie Zygmunta Korybuta, nie mówiąc już o natenczas jeszcze na Litwie osiedlonych innych potomkach Giedymina, kniaziach zasławskich i wołyńskich, wnukech lub synach Jawnuty i Lubarta, bo ci wszyscy byli greckiej wiary. Zostawał tylko wybór między Świdrygielłą a Zygmuntem Kiejstutowiczem, obu katolikami. Zygmunt ze złej strony dotąd nie dał się poznać”3), ale rodzonym był bratem Witołda bezdzietnego przeto prawym jego sukcesorem, Witołd zaś dążył do utworzenia dziedzicznego tronu na Litwie i ztego powodu już dogorywający tyle łożył starań by przed zgonem otrzymać królewskie namaszczenie. Zamiaru nie urzeczywistnił, ale wyniesienie Zygmunta na wielkiego xięcia, byłoby niejako pośmiertnem uświęceniem tego planu, tem więcej, iż Zygmunt miał syna. Wybór Świdrygiełły przerwie nić tę dynastyczną, a do tego Rusini głośno się go domagali”*); on jeden dla ścisłych stosunków z krzy-

13; Restobat quidem germanus ducis Withowdi dus Sigismundus sed is obscure se in vita Wilhawdi gerens, mon aliquod dederat bonae suae indolis monumentum. Długosz Hist, XI str. 558.

Примечание 786. Multorum sibi animos mortalium conciliaverat , rathenorum singularius in quorum ritum licet esse romanae religionis ferebatur irelinatior. Tenże (str. 558—6). A na innem miejscu mówi: /n Withawdi ducis morte..... praeserlim Rutheni laetabantur nimium sperantes sibi et sectae suae schismaticae meliora Świtrigielli successione proventura, Tamże str. 559.

żakami skołatanej ojczyznie mógł bodaj lat kilka przy* sporzyć pokoju. Mądry też |:ról bez niczyjej rady posta-

nowił jeszcze za życia Witolda że tegoż następcą będzie Woki kra Swidrygić llo”5), a gdy skonał wielki xiążę (27 peździer- nadaj iwo nika 1450) posłał temuż w pełni swojej władzy na znak *»- inwestytury pierścień wielkoxiążęcy 75). Że go potem rada

wielko xiążęca w Wilnie ogłosiła wielkim xięciem i we-

dług przyjętego rytuału intronizowała było to już tvlko formalnością równie jak i potwierdzenie tego wyboru

przez króla Władysława, czem bez wątpienia zasłonić

się zarńierzał w obec rady koronnej 77).

Należy oddać sprawiedliwość Świdrygielle, Że nie zo Świdrygiełło

rzuca zaraz

stawił długo interesowane strony w niepewności co do Fłępwjo jako jego zamysłów. Jak tylko objął władzę śmiałym nad władca i miarę krokiem, dał do poznania jak ją pojmuje i ile waży sobie króla i jego zwierzchnictwo. Witołd, jak wyżej powiedziano, skonał 27 października, a już 7 li. stopada następca jego umawia z królem na pismie zjazd w celu zawarcia jakoby równy z równym stałego pokoju”). 9go.t. m. pisze do króla rzymskiego Zygmunta z oznajmieniem o swojem wyniesieniu i oświadczeniem gotowości zawarcia przymierza zaczepnego i odpornego z nim jako też ze zakonem krzyżackim, do którego traktatu

catum magnum Lithnaniae ei conferens et annullo speciali ei misso ipsum instiluens de eodem. Tenże str. 559,

Примечание 787. Tenże str. 5353,

Примечание 788. Inconsultis praelatis et baronibus ulriusque domini.,. Du-

Примечание 789. Sprawosdanie o tym akcie znajduje się w archiwum kró - lewieckiem. Skarbiec Litwy tom II str. 111.

Примечание 790. Inwentarz archiwum koronnego (Skarbiec Litwy tom sir. 112), |

nie broni się przystępu królowi polskiemu. Gdyby zaś go (tj. Świdrygiełłe) król rzymski koroną chciał obdarzyć natenczas z wdzięcznością ją przyjmie 9).

Krok powtarzamy nader śmiały, ale w zapamiętałej wór dra SWEJ dumie, zapomniał Świdrygiełło o głównym choć uwomnejpol nie Zawsze jawnym czynniku w sprawach polsko litew-

M sich, a tym była rada koronna.

Ta ulegając woli króla wyniesienie Świdrygiełły przy jęła jako smutną przemijającą konieczność z postanowieniem ratowania z przewidywanej burzy co tylko się da ratować. Opisaliśmy już na innem miejscu śmiały i szczę-

„Łalęcie po-. śliwym skutkiem uwienczony podstęp, którym udało się

pa rzasz ko- jej za głównym udziałem Polaków naczelników niektórych podolskich zamków opanować zamożne Podole i wśród walk kilkuletnich w obec obojętności a często i złej woli króla najwcześniej ze wszystkich ziem litewskich tak z Koroną zespolić, że przy unii lubelskiej gdy Wołyń, Podlasie Kijowszczyzna na mocy osobnych edyk-

uwięzienie tów do Polski inkorporowane zostały, o tym klejnocie

świdrygielię. sni wzmianki nie uczyniono, wściekły gniew Świdrygiełły, gdy go o tem zajęciu wiadomość doszła i on spostrzegł, że ziemia drzy pod jego stopy, nakoniec uwięzienie kilkomiesięczne króla*").

adna na Opisaliśmy równie jak Świdrygiełło wyparty z Podola i w obawie, aby mu wszystkich sił żywotnych nie pod-

Примечание 791. Tamże. Świdrygiełło ani w jednym ani w drugim z tych dokumentów i słowem nie wzmiankuje, że winien królowi wyniesienie swoje.

Примечание 792. Obacz Synowie Giedymina tom I ustęp ostatni: Dzieje Podola. Działo się to między listopadem r. 1450 a lutym 1451.

cięto, rzucił się z całą siłą na obronę Wołynia, jak zie chwałe jego napady na pogranicze koronne zmusiły nakoniec króla Jagiełłę do wydania mu wojny, którą król z namysłu tak opieszale, a Świdrygiełło tak dzielnie kierował, że został nawet po utracie wielkiego xięstwa Litwy faktycznie panem Wołynia? '), Działo się to wszystko w przeciągu dwudziestu miesięcy, w którym wielkie xięstwo Litwy przedstawiało 0- braz największego rozstroju. O supremacyi Korony ani mowy. Król z wielkim xięciem bratem toczył wojnę na . Wołyniu, ale Wyzuć go z władzy nad całą Litwą ku . czemu jako zwierzchny pan w obec zbuntowanego wasa- Król pobłała la miał prawo niezaprzeczone, nie śmiał albo prawdopo- Świdryęiae dobnie nie chciał. Zawierał z nim traktaty i rozejmy jako równy z równym, jedną stroną kontraktującą był król, drugą Świdrygiełło z najbliższymi xiążętami krwi82) Gdy królowi już cierpliwości nie stawało, udawał się ze swojemi zażałeniami i wezwaniem o interwencyę to do ce» sarza Niemiec to do krzyżaków?3) tj, do nieubłaganych swoich wrogów. Świdrygiełło ze swojej strony głuchy na wszystkie pojednawcze głosy jako pan udz'elny wcho- Przymierze dzi w przymierze zaczepne i odporne z zakonami pruskim zkrzyźskami. i inflanekim, a xiążęta bojary i miasta litewskie o0so-

$2) Skarbiec Litwy Daniłowicza tom II str. 123—6, Ze strony Świdrygiełły podpisali ten rozejm Zygmunt Kiejstutowicz brat stryjeczny, Jerzy Lingwenowicz, Olelko, Andrzej, Iwan, Włodymirowicze synowcowie króla.

$3) Tamże str. 120 i 122. Kodex dyplomatyczny Litwy wydanie Raczyńskiego rok 1431 str. 349,

Примечание 793. Tamże tom II część druga: Dzieje Wołynia. Wypadki te miały miejsce od wiosny roku 1434 do jesieni 1432,

'Tożsamo 2 Wołochami i Tatarami.

bnem pismem ręczą zakonom za wierne dotrzymanie 0- negoż**). ,

W skutek tego przymierza, gdy król zajęty był wojną na Wołyniu, krzyżacy wypowiadają mu pokój , wkraczają do Polski, i czego nie zapamiętano dotąd dosięgają orężem rdzeń posiadłości koronnych, Kujawy, ziemię poznańską85), co króla zmusiło do zawarcia pokoju ze Świdrygiełła.

W podobne przymierza wchodził Świdrygiełło z hospodarem Wołoch, chanem Tatarów**), a przytem po za ramię brata sięga on po koronę królewską, którą mu cesarz Niemiec, chcąc go utrzymać w przymierzu Z krzy= żakami od czasu do czasu Z opodal ukazuje”). Śledzony w każdym swoim kroku lżony polwarzany w obec nie-

Prócz xiążąt krwi powyżej wymienionych i już na przymierzu stawiło się do Klaypedy (Christmemel) dla podpisu

podpisanych, nia 50 bojarów i deputowani miast Wilna, Trok,

tego zaręcze miast żmudzkich i Kijowa, Czernichowa , Włodzimierza, Łucka,

Smoleńska, Brańska, Witebska, Połocka, Nowogrodu siewierskiego, Bracławia , .Brześcia, Kowna, Drohiczyna.

ss) Długosz Hist XI str. 592. Voigt Geschichte Preussens tom

VII str. 572 r. 1451.

ij 1374 z roku 1451.

Примечание 794. Tfmże str. 118 rok 1431, Traktat ten zawarli wraz ze Świdrygiełłem jego krewni Szymon Olgierdowicz , Zygmunt Kiejstutowicz , Olelko Włodymirowicz, Teodor Korybutowicz i trzech biskupów katolickich wileński, żmudzki i łucki. Osobne zaręczenie co do tego przymierza, 0 którem w texcie mowa, jest z roku 1432 (Tamże str. 135).

Примечание 795. Skarbiec Litwy tom Il dok. 13536 str. 125, dok. 1594 str. 131 dok. 4562 str. 123, dok. 4617 st. 137, Długosz st. 596.

Примечание 796. Voigt tom VII str. 563 Skarbiec Litwy t. II dok. 1531

przyjaciół przez własnego brata8%), król mimo podeszłego wieku zbytpiej pobłażliwości dla krwi swojej, nie mógł nie widzieć, że idąc tym torem utracić może dziedziczne swoje państwo. A natenczas zachwiałby się i tron elekcyjny jego w Polsce świeżej bardzo daty. Świdrygielło też, który przy dzikiej swojej zapamiętałości wiedział zawsze, w którą ugodzić strunę, już wchodził w porozumienia £ xiążętami Mazowsza, co dobrze pomni byli, że pół wieku temu plemię ich koronę polską dzierzyło*"). Stan taki bez naruszenia żywotnych sił państwa i tronu istnieć więcej nie mógł. Rada koronna, która jak wyżej powiedziano, pierwsza zajęciem Podola starała się zgubne zamachy Świdrygiełły paraliżować, teraz gdy miara przebrała się, postanowiła zrzuceniem go z wielkiego xięstwa położyć im koniec. Trudność leżała tylko w starym królu, który wzdrygał się użyć ostatecznych środków przeciw brata?%), Wypadało więc tajemniczo i krętemi drogami dojść do tego celu?'). Na sejmie walnym

88, Świdrygiełło pisywał do krzyżaków, że boi się pić wina, które mu. Jagietło przysyłał, Komtur toruński śmiał pisać, że J.;iello postanowił trucizną zgładzić Świdrygiełłę. Voigt tom VII str. 576.

ss) Q tych układach Świdrygiełły z xiążętami mazowieckimi obacz Skarbiec Litwy tom Il dokumenta 1608 1615 1614 r. 1452.

Z xiążętami Mazowsza.

Nagląca ko-

nieczność u-

sunięcia Świ: drygiełty.

Примечание 797. Qui tamen durum et diffcile visum est, illum (Swidrigellonem( de possesione ducatus magni detrahere, tum quod Ladislaus rez occulio et intenso ardore sciebatur sibi favere, tum quod a Ruthenis miro diligebatur cffeclu Długosz Hist. XI str. 578 pod rokiem 1451. «

Примечание 798. W archiwum krzyżackiem tak obfitem co do spraw litewskich nie ma śladu, aby król brał najmniejszy udział w zamachu wymierzonym na zrzucenie Świdryyiełły, co dowodzi, jak

w Sieradzu 23 kwietnia roku 1482 zgromadzonym, gdzie zapadła jednogłośna uchwała, że po śmierci króla najstarszy syn jego wstąpi na tron polski rozprawiano i o niebezpieczeństwach, grożących Polsce od cesarza Niemiec, krzyżaków i Litwy, i nakoniee postanowiono na tego z trzech pomienionych wrogów najpierwej wszystkiemi siłami uderzyć, który najwięcej zagrażać będzie EO rzeczypospolitej**). Dwuznaczna ta uchwała dała się i do się już tomu Świdrygiełły zastosować, ale król nie sprzeciwiał sie jej uradowany i wdzięczny sejmowi będąc, że korona synowi jego zapewnioną została. Poczem rada koronna przy-. stąpiła do zągajenia sekretnych porozumień na Litwie, Rada koron- Podjęli się tej misyi biskupi kujawski i Zaręba kasztelan

na polska przywodzi

10 "dd skutku, Sieradza, których król ze swojej strony w miesiącu maju roku 1452 w jawnem poselstwie wysłał na Litwę, aby Świdrygiełłę raz jeszcze wezwać do upamiętania, zgody | umówienia zjazdu w celu ustalenia trwałego pokoju?3),

mała już natenczas władza jego była, Voigt Geschichte Preussens tom VII str. 599 nota 5.

9%) Hinc enim rex Sigismundus cum Hungariae regno hinc cruciferi cum Lithuanis et Valachis imminebant... assensu omnium acceplum est, ut omnis potentia regni inunum colligeretur exercitum. bt sive rex Iungariue sive Cruciferi aut Lithuani faciem fortioris ecercilus exhiberent illic se robur et ezercitus regni unitus converteret. Długosz Hist. XI str. 604.

Примечание 799. Długosz tamże str. 611, gdzie dodaje: et hane quidem erat Zarębue aperta legalio Verum aliud erat regis (??) et consiliariorum in missione sua propositum Sollicitare enim missus erat animos principum et nobilium Lithuaniae et signanter ducem Sigiswundum Starodubski alias Keystutowicz ne paterentur ducem Świtrigal imperure. Ale z jego wersyi wypadałoby, że posłowie dopiero w pierwszej połowie sierpnia udali się na Litwę kiedy przeciwnię

Pierwszym do kogo się ci posłowie udali, był Zygmunt Kiejstutowicz, xiążę na Starodubie, brat Witołda i jako katolik jedyny z xiążąt krwi możliwy następca Świdrygiedły. Przyłączyli się do niego większość szlachty litew-

skiej katolickiej , kreacyi polskiej, niechętna wielkiemu

xięciu za jego stronnicze sprzyjanie wyznawcom greckiej

wiary? Ale stanowczem było dla spisku i Zygmunta

przystąpienie xięcia na Wiazmie Szymona z domu xiążąt | holszańskich, greckiego zakonu, stryja i byłego opiekuna królowej. Zofii panującej, czwartej żony Władysława Jagiełły?5),

Pod takiem przewodnictwem spisek szybko dojrzał I świarygioty | przyszedł do wybuchu. Jednej nocy między 17 a 21 *"*" sierpnia, gdy Świdrygiełło zmierzając na umówiony zjazd z krzyżakami do Brześcia litewskiego *5), biesiadował w Oszmianie, xiążę Zygmunt na czele spiskowych najechał miasteczko. Wielki xiążę tylko ostrzeżeniu danemu mu w sam Czas przez Iwaszka syna Monwida winien był, że ze starostą Wilna Gedygoldiem w czternaście koni umknął

dokumentnie dowiedzionem , że Świdrygiełło już w drugiej połowie maja w Grodnie udzielił im posłuchania. Skarbiec Litwy tom II str. 133. Równie milczy Długosz, że Zarębie towarzyszył biskup kujawski,

Примечание 800. Sonderlich, dass er die Christenheit (tj. łacińską wiarę) nicht” gemehrt habe. Sprawozdanie w archiwum krzyżackiem u Kotzebuego Switrigail str. 85, In sectam Graecorum propensior ezistens rilum Graecorum ultra catholicam e(fere nitebatur, Długosz jak wyżej. 4 %8) Obacz ustęp t. p. pod tytułem: Iwan Włodymirowicz.

Примечание 801. Skarbiec Litwy tom Il dok, 1616 i 1620,

do Połocka?7). Orszak zaś jego, w którym znajdować się miało aż trzech carzyków (imperatores) tatarskich i ciężarna wielka xiężna, którą był przed kilkoma miesiącami poślubił , wzięto w niewolę**).

Примечание 802. Długosz Hist. XI str, 611 i relacya o tych wypadkach z archiwum krzyżackiego w Skarbeu Litwy tom II str. 137.

Примечание 803. W którym dniu najazd ów i ucieczka Świdrygiełłły miały miejsce, tego dokładnie oznaczyć nie można. Relacya znajdująca się w archiwum krzyżackiem o ile znaną jest (Skarbiec Litwy jak wyżej i Voigt Geschichte Preussens tom VII str. 598) kładzie ją na 51 sierpnia. Lecz oczywiście mylnie, bo dochował się list wójta pogranicznego do wielkiego mistrza, który pod dniem 2 września donosi o rewolucyi na Litwie jako już dokonanej, o zajęciu przez Zygmunta zamków Wilna, Troki, o zamiarach Zygmunta, o wysłaniu przez niego poselstwa do króla (Skarbiec Litwy tom II str. 158). A to wszystko miałoby się wydarzyć w dwóch dniach po najeździe Oszmian? Z tych samych powodów mylną jest data jeszcze poźniejsza podana przez Długosza niedziela przed narodzeniem najśw. Panny tj. 7 września. Historycy pruscy Voigt i Kotzebue nie zastanowili się nad temi sprzecznościami, które ziąd pochodzą, że pomieszano datę instalacyi Zygmunta jako wielkiego xięcia, które przypadało 4 września, z datą najazdu na Oszmiany. Narbutt, historyk litewski, tłumacząc dość niezgrabnie pomyłkę Długosza, przecież zdaje się najtrafniej najazd Oszmian na 17 sierpnia przenosi. (Dzieje Litwy tom VII str. 406 nota 3). Zdanie jego i ta okoliczność popiera, że ostatni list bardzo piśmiennego Świdrygiełły datowany jest z 17 sierpnia z Kiernowa (Skarbiec Litwy tom Il dok. 1618). Sprawozdanie powyżej cytowane podaje równie mylnie jako naczelników spisku Szymona Lugwena i Alexandra Włodymirowicza kijowskiego. Był to bowiem prócz xięcia Zygmunta Kiejstutowicza kniaź Szymon holszański, jak mamy na to świadectwo Świdrygiełły w pierwszej odezwie jego po ucieczce pisanej. (Skarbiec Litwy tom II str. 138). Jeżeli zaś jaki

+3,

Wiadomość o szczęśliwie dokonanym zamachu rozeszła się piorunem po całem xięstwie. W przeciągu kilku dni Wilno, Troki, Grodno, za niemi Kowno i Brześć litewski poddały się Zygmuntowi”9%). Na dniu '4 września nastąpiła w Wilnie uroczysta jego instalacya na wielkie-

go xięcia '00),

Świdrygiełło był zaprawdę z tym duchem Litwy. Będąe przy władzy siał w niej tylko niezgodą, wydawał ją na łup obcych. Wygnaniec wyprowadził na jaw dwoistość jej, a ztąd rozbrat w jej wnętrznościach. Najdobitniej wskazuje naito najdawniejsza kronika Litwy mówiące o tych wypadkach: «Litwa osadziła Zygmunta Kiejstutowicza na

kniaź Alexander do tego należał, był to raczej kniaź Alexander Nos, który poddał potem zamek Łuck Zygmuntowi (Skarbiec Litwy tom II dok. 4623 str. 140). O uwięzieniu żony Świdrygiełły mówi Długosz jak wyżej, Zygmunt prawdopodobnie obawiając się żarliwości jej prawosławnej, o której mówi Długosz (Hist. XI. str. 614) długo ją więził, bo papież Eugeniusz listem 14 listopada roku 1454 pisanym wstawił się by ją na wolność puścił (Kotzebue Świtrigail str. 158), We trzy miesiące po uwięzieniu w grudniu powiła syna (List mistrza Inflant tamże str. 92). Co do carzyków tatarskich to sam Świdrygiełło mówi o tem w liście swoim do mistrza krzyżaków (Skarbiec Litwy t. II str. 138).

99, Długosz Hist. XI.str. 614. Sprawozdanie wyżej cytowane w archiwóm krzyżackiem.

10%) Kronika litewska wydanie Daniłowicza str, 55, którą Długosz znał ,. użytkował i tem bardziej dziwno, że tak mylne daty sam położył. Kronika, druga litewska wydanie Narbutta str,

. 46 podaje przytem dziwny szczegół, a to że król Jagiełło wy-

słał poselstwo do papieża, aby uzyskać dla panów litewskich zwolnienie od przysięgi złożonej Świdrygielle , a tę otrzymawszy, obrali oni Zygmunta na wielkiego xięcia,

Zygmunt Kiejstuto + wicz jego następca,

Ruś litewska powstaje i „obwołuje Swidrygiełłę w. kn. rus

kim.

wielkiem kniaźstwie w Wilnie i Trokach, a Swidrygiełło udał się do Połocka, Smoleńska i kniaziowie i bojary ruscy posadzili kniazia Świdrygiełłę na wielkiem kniastwie ruskiem '').

Dwie więc choręgwie powiewały na obszarze wielkiego xięstwa, jedna Litwy katolickiej pod przewodnictwem Świdrygioło Zywmunta Kiejstutowicza, druga prawowiernej Rusi, na

nie umie ko-

Ugo Udójo czele jej Świdrygiełło katolik przez chrzest, ale Rusi cał-

łaków o po- kowicie oddany. Gdyby sięgnął w ich głębizny, dał natychmiast hasło do boju, ziemie ruskie wydałyby mu tysiące wojowników. Ale on dostawszy się do Połocka, kolebki rodu swojego, poważnej stolicy starowierstwa, pierwszem jego staraniem jest pisać do wielkiego mistrza

Zawiedziony krzyżaków o pomoc!''?). Nie wiedział nieszczęsny, że za-

we swoich

oniach kon pierwszym był eo go opuścił i powitał nowe słoń: ce. Zaledwie rozeszła się wiadomość o upadku Świdry: giełly, a natychmiast wielki mistrz wysyła aż dwa poselstwa, jedno poufne uroczyslie, na którego czele stał

Zakon wcho- komtur Lanse z poleceniami i podarunkami do xięcia dzi w sto= sunki z jego

mastępeą Zygmunta, chociaż miano słuszny powód nie wchodzenia z nim jeszcze w stosunki, gdyż oddanie rządu w jego ręce nastąpiło bez zezwolenia i uczestniczenia króla, zwierz- chniego pana Litwy '*3).

Примечание 804. U£ supra. Kron. lit. wyd. Danił,

Примечание 805. List jego w archiwum królewieckiem , datowany z 4 września r. 1432.. Skarbiec Litwy tom Il str. 158,

Примечание 806. Fzpulsione ducis Świtrigal magister Prussiae Paulus de Russdouf audita..... e vestigio Ludovicum de Lannsche, Conradum de Trucz comendatores , Jodocum thesaurarium et Gabrielem de Baissen militem cum donis ad ducem Ślgismundum Starodubsky transmittit. Długosz Hist. XI str. 614. Voigt (Geschichle Preussens tom VII

ża

Drugie poselstwo zaś jawne weszło tak szybko w porozumienie ścisłe z Zygmuntem, że przewodniczący onemuż komtur Lanse już z końcem września wzywał mistrza Inflant, aby zerwał stanowczo ze Świdrygiełłą 104), Mistrz luflant odpowiedział na to wezwanie listem do mistrza mo rozu

b Szy zaA 7 , . »-. . z. i ki krzyżaków, który nietylko świadczy ile wyższością poglą- "przęmawia. Ą , . MI ża Świdrydu na bieżące sprawy I poczuciem godności zgromadze- * giełtą. nie to: górowało nad tem, co w Króleweu rezydowało,

——LL

str. 599) aby ten nagły zwrot niejako maskować mówi, że to Zygmunt, który pierwszy wysłał poselstwo do królewca i powołuje się przytem na list wójta jednego pogranicznego, znajdujący się w archiwum krzyżackiem. Ale gdyby tak było, to przecież ślad tego poselstwa zachowałby się w aktach i historyi zakonu, zarówno. jak Długosz podał szczegóły o poselstwie krzyżackicm do Litwy wysłanem, List zaś, na który się Voigt odwołuje przeciwnie dowodzi, że zaraz po zrzuceniu Świdrygiełły mistrz aż

dwa posżlstwa i to w królkim przeciągu czasu wysłał do Zyg- „munta, Pierwsze było poulne. Na czele onego stał wójt Reybenitz, który w liście prżez Voigła powołanym pierwsze swoje sprawozdanie już pod dniem 2go września nazajutrz po instalacyi Zygmunta złożył, pomiędzy innemi donosi, że Zygmunt przychyla się do tego, aby mieć zjazd z mistrzem w Klaypedzie albo gdzie bądź, ale że posłów zakonu nie wypuści od siebie, póki nie będzie miał odpowiedzi od mistrza. (Ob. treść tego listu w dziele Kotzebue Switrigail str. 85 i Skarbiec Litwy tom II str. 138). Drugie poselstwo było już jawne. Na czele jego stał komtur Ludwik. Lanse i on pierwsze swoje sprawozdanie złożył na dniu 6 września (Voigt jak wyżej). Kotzebue mniej stronniczy od Voigła mając te dokumónta pod ręką nie waha się w swojem zdaniu: Der,Orden der die heiligsten Verbindungen zu zerreissen gewohnt war sobald sein Kigennutz es heischte wendete sich schnell zu der aufgehenden Sonne (Switrigail ste. 86).

Примечание 807. Tenże i Skarbiec Litwy tom II str. 140. . 43

ale dobitnie znamionuje politykę obu zakonów w obec Polski.1 Litwy. Wytknąwszy jaką ujmą dla dobrej sławy

zakonu będzie opuszczenie całkowite sprzymierzeńca tak wiernego ,, jakim był Świdrygiełło ,, rozbiera następstwa

tego opuszózenia. Jeżeli Zygmunt zwycięży natenczas Ssą-

"dząc po dotychczasowem jego postępowaniu, on Litwę

z Polską zjednoczy, a natenczas zguba obu zakonów niechybna. Jeżeli zaś bez pomocy zakonów Świdrygiełło na

powrót zdobędzie władzę wielkoxiążęcą z przymierzeńca

stanie się ich wrogiem. Z tych powodów oświadcza więc

mistrz Inflant że wprawdzie z wszelką ostrożnością postą-

pi w tej sprawie, ale pomocy bodaj słabej Świdrygielle

Na wezwane odmówić nie może '*5). I rzeczywiście gdy wygnany xiążę aw postanowił próbować szczęścia na placu bitwy i posłowie jego w Wenden rezydencyi mistrza na klęczkach o

posiłki błagali, przyrzekł mistrz, że mu stawi ośmdziesiąt

Zemii ż Ru rycerzy pancernych 1 trzysta jazdy pod wodzą dwóch za Śyad w konturów !05). Brat zaś cioteczny jego Borys Alexandrowicz. xiażę twerski przysłał mu do Połocka całą siłę zbrojna swoją '?7). Z tym więc i na czele hufeów, które

mu dostarczyły głównie ziemie połocka i smoleńska ' 9), wyruszył Świdrygiełło w listopadzie. Pochód jego ku sto-

Pochó iogo licy Wilna był. prawie tryumfalnym. Gdy po zamachu umfalny do nań wymierzonym W Oszmianie nie wiedziano długi czas, gdzie się schronił, wieść przez przeciwników jego podtrzymywana rozeszła się, że zginął. Teraz gdy go ujrzano

str. 206.

Примечание 808. Skarbiec Litwy tom ll: str. 142.

Примечание 809. Tamże str, 144. Oba pisma z archiwum królewieckiego.

Примечание 810. Kronika Litwy wyd. Daniłowicza str. 50.

Примечание 811. Kronika pskowska I w Połn, sobr. ruskich latop, t ty

na czele wojska, rozsyłającego wezwanie do głównych twierdz, aby im przypomnieć złożoną mu przysięgę wierności, dawne przywiązanie prostego ludu do niego. obudziło się żywsze niż kiedy. Porzucano gromadami zagrody, rodziny, by garnąć się do jego obozu'"99), Przyczyniały się do tego zręcznie puszczone gadki o 2000 Tatarach, 40000 Kijowianach , 50000 Wołochach spieszących w pomoce Świdrygielle !'9. W Borysowie, gdzie

przez (łuższy czas miał kwaterę główna, doszła go wia-

domość, że sąsiedni gród Bobrujsk poddał mu się z 0- kolicznęmi twierdzami, i że przy tem żona przeciwnika Iwana Włodymirowicza dostała się w niewolę '''), Ruszył

nakoniee do Oszmian smutnej dla niego pamiątki w 0-8

ezekiwaniu przyrzeczonych „posiłków inflanckich, które od

7 listopada w pochodzie do Połocka pierwszych dni'

grudnia nie zdołały zdążyć do jego obozu 1%). Nadszedł

str. 145: list Hansa Balg agenta krzyżaków.

(Hist. XI str. 621) mówi wprawdzie o Tatarach w wojsku Świ»

drygiejły, ale Źródła krzyżackie i litewskie milczą o tem.

''') Tamże list Świdrygiełły do mistrza Inflant, Wyraz cdstrum Ojrusko nie można według miejscowości inaczej tłumaczyć jak Bobruysk. Obacz także ustęp : Iwan Włodymirowicz.

"2) Mistrz luflant pisze pod dniem 7 listopada, że posiłki dane Świdrygielle przyciągnęły do Rosienia (Rositen) i ztamtąd ruszą do Połocka (Skarbiec Litwy tom II str. 444). Ale z listu Świdrygiełły pisanego do mistrza Jnflant z 50 listopada z Oszmiany (tamże dok. 1639 str. 145) widać, że tam ich jeszcze nie było, a xiążę Zygmunt donosząe o swem zwycięstwie mistrzowi krzyżaków mówi, że Świdrygiełło oczekiwał pomocy inflanekiej, Z listu jednego agenta krzyżakow Hansa Balg wypływa, że

Bitwa pod szmianami ze Zygmuntem Kiejstutowiczem ,

Примечание 812. Archiwum królewieckie, obacz Skarbiee Litwy tom II

Примечание 813. Tamże list mistrza Inflant do mistrza krzyżaków. Długosz

ANENEPOSA PAC A

Porażka au! idrygien

tam Zygmunt z siła zbrojną złożoną z Litwinów, Zmudzinów i Polaków na Polesiu ziemi drohiekiej osiadłych, którzy już Brańsk ważna twierdzę na rzecz jego zajęli ' '*). Przyrzekł mu, ale jeszcze nie stawił posiłków król Władysław pod wodzą Mszezuga''*). Zygmunt zaś, postanowił nie czekać ich przybycia, przeciwnie korzystać z chwili, kiedy i posiłki inflanckie nie zdążyły jeszcze do Oszmiany. Ósmego grudnia więc w dzień Świąteczny niepokalanego poczęcia Najśw. Maryi Panny, kiedy Świdryi- giełło równie katolik jak i Zygmunt nie obawiał się napadu, tenże z całą siłą uderza na obóz jego''*). Odważny ten krok darzył go zwycięstwem. Wojsko Świdrygiełły poszło w rozsypke. On sam na rozstawionych ko-

posiłki inflanckie były natenczas w Litwie, ale zamiast spieszyć na pomoc Swidrygielle wolały rabować w dobrach biskupstwa wileńskiego (Skarbiec Litwy tom II str. 159 ale pod fałszywą datą położony).

Примечание 814. List komandora z Osterrode do w. mistrza w archiwum tajnem w królewcu (/dem str. 142).

Примечание 815. Długosz Hist. XI str 622. List powyżej cytowany agenta krzyżaków (nota 112) mówi także, że Polacy w liczbie 600 kopijników ruszyli z Lidy, Nowogródka i Krewa co dowodzi jak już wówczas liczne były kolonie polskie w tych stronach.

Примечание 816. Kronika litewska najdawniejsza wydanie Daniłowicza str. 55 mówi: I byst im boj miesiaca dekabra w Ś deń (tj. 8 grudnia). Toż samo Długosz Hist. XI str. 622: die conceptionis Mariae, które w tym roku przypadało na poniedziałek, a nakoniec i Zygmunt mówi w liście swym do wielkiego mistrza datowanym wtorek po święcie Niepokalanego Poczęcia N. P. a przeto 9 grudnia, że bitwa wczoraj zaszła. Dlaczego więc Voigt (Geschichte Preussens tom VII str. 603) tę tak jasną datę w wątpliwości podaje, trudno pojąć.

niach ratował się ucieczką, Qśm chorągwi zabranych złożono w kościele katedralnym wileńskim, a w podziękę za odniesione zwycięstwo Zygmunt na placu bitwy wystawił kościół na cześć Najśw. Maryi Panny''5. Wielkiemu mistrzowi, który nie przestał ofiarować mu swego pośrednictwa, odpowiedział doniesienicm o zupełnej po rażce sprzymierzeńca zakonu! 1),

Świdrygiełło jeżeli przez tę porażkę stracił na uroku Nie upada na to bynajmniej nie upadł na umyśle. Wystosował natych- , miast list do wielkiego mistrza wydrwiwający mniemane , zwycięstwo swego przeciwnik. »N-ech nieprzyjaciele pi- / sze w nim, »zdobi skroń wawrzynem, ile mu się podo-

ba. To tylko pewna, że na jednego Rusina poległego „ najmniej sześciu Litwinów położyło głowy: ''8), Pomimo to.nie prosi już ało zaklina wielkiego mistrza o nadesłanie mu posiłków !!5). Wielki mistrz, który z rokowań

'!8) Jest to pewnie przesada. Ale większą jeszcze przesadą

tchnie podanie Długosza , że ze strony Świdrygiełły padło 10.000 a 4,000 dostało się do niewoli (Hist, XI str. 622), bo skądże Świdrygiełło nie mające jak wyżej wykazano posiłków z zagranicy, mógłby z Rusinów tak liczne wojsk» utworzyć i to z północnych bo na południu stracił Kijów wzięty zdradą, a ziemia łucka poddała się chwilowo Zygmuntowi (Skarbieę Litwy tom II str. 139 list Hansa Balg agenta krzyżaków),

'!9) Lisą ten łaciński (Skarbiec Litwy tom II str, 146) datowany «Ploscoviae» tj. z Połocka dokąd się Świdrygiełło po drugiej równie jaki po pierwszej porażce schronił, Donosząe o pierw-

Примечание 817. Długosz jak wyżej, I pomoże Boh welikomu kniaziu Zihimonlu i pobiesza kniazia welikoho Switrihajła (Kronika litewska jak wyżej),

Примечание 818. Archiwum królewieckie w Skarbeu Litwy tom II dok, 16571—38 s roku 1433.

ZE nau SpoA TP w

Zakon krzyżaków przyrzeka mu pomoc warunkowo.

342

czteromiesięcznych z wielkim xięciem Zygmuntem nabył przekonania, że w nim nie znajdzie narzędzia dogodnego dla celów zakonu, chętnie pożądaną pomoc przyrzekł, ale Świdrygiełło musiał to przyrzeczenie okupić cessyą przystani Połąga dawno od zakonu pożądanej. Wprawdzie ofiara nie wielka, bo dodał warunek, aby ją sobie zakon na Żmudzinach zdobył '*9).

szej swojej porażce datował list ex villa nostra in Połock (Skarbiec Litwy tom IL str. 138). Donosząc o drugiej datuje Ploscovia. Już w pierwszym oddziale tego pisma (Andrzej Olgierdowicz nota) zrobiono uwagę, że Połock w kronikach i dokumentach łacińskich ezęsto Ploskau, Ploscóvia nazywany bywa, a tożsamo i ważny gród Psków Ploscow, Ploscau i że to nieraz do nieporozumień i mylnych prowadzi wniosków. Tego tu mamy oczywiste dowody. Mistrz inflancki w liście łacińskim donosi (Skarbiec Litwy tom JI str. 144 zroku 1432), że wysyła posiłki dla Świdry giełły do Ploskowii tj. Połocka, gdzie po pierwszej porażee znajdował się Świdrygielło, a wydawca Daniłowicz tłumaczy do Pskowa. A przecież rzut oka na mapę mógł mu wskazać, że posiłki przeznaćzone na zdobycie Wilna nie posyłałby nikt z Inflant na Psków. Tenże równie jak i Voigt (Skarbiec Litwy tom Il dok. 1640. Geschichte Preussens tom VIL str. 603) każą Świdrygielle po bitwie pod Uszmianą schraniać się do Pskowa, grodu oddalonego, niezależnego. z którym miał bardzo mało stosunków, a kiedy miał bliżej Połock, stronę jego trzymający, stolicę prawowiernej Rusi. Świdrygiełło wysyła -w poselstwie do mistrza Inflant kniazia ruskiego osiadłego w połockiej ziemi, a to znowu miał być xiążę pskowski? (Skarbiec Litwy tom II str. 142). Kronikarz zaś Pskowa, nie wie nie o pobycie Świdrygiełły w tym grodzie, ale wie dobrze, że po bitwie pod Oszmianą udał się tenże do Połocka (Połnoje sobranije ruskich latopisiej tom IV str. 207).

120 Kotzebue : Swićrigail str. 94.

a. |

Tem zakończył rok 1439, Następujący, który był jeden z najsmutniejszych w dziejach krzyżaków z powodu klęsk poniesionych od Polski i Husytów z nią połączonych'*1, był przeciwnie bardzo pomyślnym dla Świdrygiedły, gdyż mu darzył sposobność niepokojenia bez prze-

stanku przeciwnika swego, a przytem sprawa xiecia wy jakawa jogo ca nabiera

gnańca stała się tak głośną, że interesowali się nią naj- rozgłosu: pierwsi: ówcześni potentąci: stolica rzymska z soborem ogólnym w tym roku zgromadzonym w Bazylei i cesarz niemiecki Zygmunt. Niezaprzeczena udatność jego do łudzenia stronników swoich wiele do tego się przyczyniła. Fabrykacya fałszywych buletynów nigdy, w najnowszych nawet czasach nie doszła tego stopnia śmiałości, jakiej próbkę dostarczają nam listy do wielkiego mistrza krzyżaków z obozu Świdrygiełły pisane przedstawiające Ska aa otyjo: nowczą klęskę, którą naczelnik stronnictwa Świdryyiełły na Podelu Fed'ko kniaź na Oslrogu na dniu 22 listopada roku 1452 od wojsk polskich poniósł, i która przyczyniła się stanowczo do ustalenia rządów królewskich na Podolu, jako znakomite zwycięstwo tegoż Fed'ka, przy czem Polacy 12000 wojska a 350 doborowego rycerstwa stracić mieli'?2), Ą ; obiegały ciągle listy cara tatarów oznajmujące bliskie swoje przybycie na pomoc Świ drygiełły, a nawel odezwa mniemana Zmudzinów, że gołowymi wszyscy na jego wezwanie powstać przeciw Lit-

'2!) Voigt Geschichte Preussens tom VII str. 605: Das Jahr 1485 eines der verhingnissvollsten fir den Orden.

Примечание 819. Synówie Giedymina część pierwsza ustęp ostatni, /Archiwum królewieckie w Skarbcu Litwy tom Il dok. 1643—44 tr, 146.

wie '23), Zyskał na tych mamidłach i ciągłej ruchliwości, o tyle, że trwożliwy mistrz krzyżaków zdobył się na żaZakon krzyż, pytanie u xięcia Zygmunta czyli może wygnańcowi ofiatkrór zoski rować w swych państwach przytułek, że sędziwy król w rjęjekęroz obec wiszącej wojny z krzyżąkami, aby ich pozbawić tak zagorzałego przymierzeńca , starał się obu litewskich xiążąt skłonić do rozejmu 12%), i że odważniejszy od obu mistrz Inflant wkroczył do Litwy jako przymierzeniec Świdrygiełły i przez miesięcy kilka srogie wyrządzał spu-

stoszenie '?*).

Nastąpiły wkrótce rzeczywistsze sukcessa. Sobor powszechny zgromadzony był w Bazylei. Cesarz Zygmunt wniósł przed nim zaskarzenie na króla Władysława za związki i nawet przymierze tegoż z Husytami, oraz 0- dua Z świadczenie że sprawę zagrożonych przez le związki krzy-

muntoświań. żaków i Świdrygiełły, którego wział pod swoją opiekę z

ć cza się za,

idryg . ., . .

Świirypoła całą siłą bronić będzie. Sobor wysłał na to wielu rokoBazylei.

Примечание 820. Tamże str. 147 dokument 1618, str. 148 dok, 1650, 1655—54.

Примечание 821. Tamże dok. 1651 i 16357 str. 148—149.

Примечание 822. ( tej to wyprawie mówi kronika litewska wydanie Daż niłowicza str. 56: Tojże zimy (roku 1455) kniaź weliki Świtrihajło sobra siłu mnohu russkoju i pojde na Litwu i powojewasze litow: skoj zemli mnożestwo i pożhosza i połon powedosza. Tylko mylnie podaje Świdrygiełłę jako dowódcę tej wyprawy, bo mistrz Inflant w liście do wielkiego mistrza krzyżaków z dnia 18 lutego roku 1435 opisująć tę wyprawę prawie temi samemi słowy co i kronikarz ale jako przez niego odbytą dodaje, że gdy Świdrygielło nie połączył z niem rozproszonych sił swoich lecz dopiero oczekiwał posiłków tatarskich musiał wrócić do Inflant (Archiwum królewieckie ob. Skarbiec Litwy tom Il str. 449, tudzież st, 148 Jist xięcia Zygmunta). "I

| [|

| |

348

wań pokojowych poselstwo do króla Władysława , które się nostępnie i do Królewca udało 5). Wielki mistrz ufająe słowom cesarza położył jako główny warunek pod którym do rokowań przystąpi, przywrócenie Świdrgielły na wiełkie xięstwo Litwy'?7). Na tem zerwały się układy. Ale Świdrygielło osobnego pełnomocnika wysłał do Bazylei,. aby tam sprawę jego popierał i bronił ! (825), a gdy oznajmił casarzowi postanowienie swoje uderzenia na Lilwę, cesarz nakazał zakonowi wspieranie jego zamiarów '29),

Gdy. rozeszła się wieść, że ma tak silnych przymierzeńców, południowa Ruś, która już poddała się była sięciu Zygmuntowi mianowicie Łuck pod wodzą kniazia Alexandra Noss, Kijów, którym dzierzył Monwid, nakoniee Brześć oświadczyły się na powrót za Świdrygiełłą!*9, Wszystkie wojska polskie wwikłane były na ten czas w wojnę z krzyźakami rozpoczętą, w razie więc napadu na Litwę nie mógł xiążę Zygmunt na pomoc ich

Główne grow dy ruskiektóre się już chwiały, wy-

zn c

wieszają 4

owu jego lorągiew,

Примечание 823. Długosz Hist. XI str. 623.

Примечание 824. Vulgt Geschichte Preussens t. T str. 611.

Примечание 825. Archiwum królewieckie. Skarbiec Litwy t. II str. 130.

Примечание 826. List cesarza. Skarbiec Litwy t, Il stt, 149—50.

Примечание 827. Co do Łucka obacz Dlugosza Hist. str. XI str. 627 i list komandora z Osterrode w archiwum królewieckim w Skarbcu Litwy t. Il ste. 150, toż samo co do Brześcia. Co do Kijowa, który Jan syn Monwida zajął na rzecz xięcia Zygmunta z końtem roku 1452 (Skarbiec Litwy tom II str. 140) to w kronikach litewskich jest wzmianka, że w roku 4455 udał się Świdrygiełło do Kijowa ,Ntenże przeto do niego należeć musiał, a i Długosz (Hist, XI str. 645) to potwierdza: «in terras Kijoviensem et Czerniejoviensem quae tune pro Swidrigello tenebantur».

rachować 89). W wielkiem xięstwie nie miał nigdy wiełu stronników, a bezsumienny i przebiegły przeciwnik jego wszystkich sprężyn używał, aby i tych mu odstręczyć. wt Z%8- To puszczano w obieg, że dostał pomieszania zmysłów *3*), potael 1 znowu gdy dwóch wysokich dostojników Janusza wojewodę trockiego i Rumbołda marszałka, który zaś przeciw niemu spiskowali gardłem ukarał, przedstawiano to jako niesłychane okrucieństwo na posłach Świdrygiełły

spełnione '3*). Przy tak sprzyjających mu okolicznościach Świdry:

Примечание 828. Długosz mówi (jak wyżej) Sigismundum non posse Polo: norum qui tum pruthenico) bello oceupałi erant jwari auziliis. Wprawdzie mistrz Inflant pisze pod dniem 15 maja roku 1458 że posiłki polskie dodały ducha wielkiemu xięciu (Archiwum królewieckie w Skarbeu Lilwy tom [I str. 1351) ale były zapewne tylko przyrzeczone.

Примечание 829. Skarbiec Litwy tom II str. 450 dok. 1661.

Примечание 830. Długosz Hist. Xl str. 645 mówi o tej katastrofie: „recenter (Sigismundus) er insidiis sibi per suos struclis evaserat et capite conspirationis videlicet Janussium trocensem palalinum et Rumboldum Lithuaniae marschalcum cum pluribus aliis secure percusserate. Kombinując daty (rok 1438) jest to ten sam wypadek, który po swojemu jeden agent krzyżacki w sprawozdaniu Z miesiąca lutego przechowanem w archiwum królewieckiem opisuje: „Segemund habe Switrigails friedenboten ersiufen lassen. Dennoch habe dieser Segemunds Boten giitlich entlassen , als Sie aber heim* kamen liess Segemund Sie auf den Strassen schleifen und ersdufen. Andere Boten die Switrigail an den kónig von Pohlen gesandt, habe dieser an Segemund ausyeliefert der Sie kópfen lassen!! (Kotzebue Świtrigail str. 101). A natenczas tj, na początku roku 1435 nie toczyły się żadne układy pokojowe między Zygmuntem i Świdtygiełłą. Ci Friedensboten byli to więc partyzanci Świdrygiełły. którzy przeciw Zymuntowi spiskowali.

gielło rozpoczął wyprawę na Litwę wsparty słabymi posiłkami z Inflant zesłanymi i wojskiem xięcia Tweru 3%).

luineraryum tej wyprawy dość dokładne dochowała nań najdawniejsza litewska kronika '?5). Z zestawienia podanych w niej i pozostałych zkądinąd dat wypływa, że ruszył w połowie lipca z Połocka, nie śmiał iść i uderzyć na Wilno, lecz z Rudomina udał się do Trok sądząc, że napotka tam wojsko Zygmunta. Ale doznał w tem zawodu, a gdy stary litewski gród zamknął przed nim swe wrota nie kusząc się na jego zdobycie zrobił odwrót przez Ejszyszki na południe do ziem ruskich (i pojde na Ruś na swoju zemliu), i doszedł do Krewa, murowanej twierdzy, którą zdobył i w perzynę obrócił. Będąc w pochodzie do Mołodeczna doszła go wiadomość, że Litwa za nim goni, Wysłał więc na przeciw ruskie hufce swoje pod dowództwem ruskiego kniazia Michała. I zadali ci klęskę hetmanowi litewski emu Piotrowi Mongird i posunęli się potem w mińskie paląc po drodze Zasław dawną rezydencyę Jawnuty Giedyminowicza. Gród Mińsk czysto ruski z łatwością zdobyty i spalony został. Zdążywszy Świdrygi ello do Borysowa, pojma? tam Szymona Iwanowicza kniazia holszańskiego stryja królo-

Wyprawa , powtórna Świdrygiełły ny Litwę.

wej Polski panującej, jednego z głównych sprawców za-

machu który pozbawił go wielkiego xięstwa i odesławszy do Witebska, kazał go w Dźwinie utopić '3%), On sam

Ukaranie niazia ho|- szańskiego.

Примечание 831. Kronika litewska wydanie Dantłowicza str. 56 i Skarbiec Litwy tom Il dok. 1662 i 4665 z roku 1455. Posiłki zaś słabe być musiały, inaczej byłby Świdrygiełło wydał bitwe.

Примечание 832. Krohika Litwy jak wyżej.

Примечание 833. Kronika litewska wyż wspomniana nazywa tego kniazia holszańskiego Michałem. Stryjkowski wcdług wszelkiego prawdo-

udał się w mohilewskie. Gdy wstąpił w tamtejsze bagna Świdrycieło wojsko posłłkowe inflanckie zwróciło się do ojczyzny, a jesię dojo: on rozpuściwszy swoje udał się do Kijowa.

Tyle kronika '37. Długosz zaś drugi ale mniej dokładny sprawozdawca za to podzje klucz tej zagadkowej wyprawy na tak wielką przestrzeń kraju, która się ograniczyła na spaleniu dwojga twierdz, chociaż strona prze-

Powody tego ciwna raz tylko stawiła opór i ten przełamany został.

Xiążę Zygmunt jak wyżej wspomniono ograniczonym był tym razem na własne siły tj. Litwinów i Zmudzinów. Znając zmienność Litwinów obawiał się, że go w stanowczej chwili opuszczą '**), tem bardziej, że skazaniem na śmierć w owym czasie dwóch dostojników lilewskich odstręczył od siebie kilku możnych panów z tymi pokrewnionych. Postanowił więc unikać walnej bitwy, a

podobieństwa słusznie ją prostuje nazywając go Szymonem, bo o Michale kniaziu holszańskim głucho w owych czasach, do Szymona miał zaś jak w texcie powiedziano, Świdrygiełło urazę i to tłumaczy srogi: akt zemsty, której się nań dopuścił. A do tego widział Stryjkowski jeszcze w r. 1575 na miejscu, gdzie był rzuconym do rzeki nagrobek jego tj. kamień wielki z krzyżem wyrzezanym (wyd. z r. 1846 str. 189). Narbutt w hist, Litwy, t. 7 str. 152 aby oba te podania pogodzić mówi, że Świdrygiełło kniazia Michała kazał wrzucić na Dźwinie do przerąbki a kniazia Szymona strącił z przepaścistej góry zamkowej na lód (nolabene w sierpniu) gdzie życia dokonał! !

Примечание 834. Kronika pskowska pierwsza w Połn. sobr. tom IV str. 207 mówi, że właściwie potyczki nie było: i ne byst poboiszcza im. Zwycięstwo więc nad hetmanem lit. nie musiało być stanowczem a przeto głośnem.

Примечание 835. Noverat enim Lilhvanorum imgenia nimis flura esse el ea levi momento variari, Długosz Hist. XI str. 645.

za to wojną podjazdową przeciwnika dręczyć. Mianowicie świadom będąc wszystkich jego obrotów, niszczył przed nim wszędzie paszę, tak że w wojsku Świdrygiełły przeważnie z konnicy złożonem pomór na wielkie rozmiary pojawił się i zmusił nakoniec do odwrotu. A do tego car tatarski, którego Świdrygiełło zawezwał o pomoc nadciągnął wprawdzie ku brzegom Dniepru. Ale wywiedziawszy się, że na Litwie miałby ostatecznie z królem polskim do czynienia, zaniechał dalszego marszu, woląc gościć i łup zbierać w zamożnej Kijowszczyznie '?9),

Świdrygiełło też prawdopodobnie z tego powodu w pochodzie do Kijowa zatrzymał się w Mścisławiu, gdzie obecność jego podniecała powstanie Rusinów rozszerzające się. od uścia Muchawca aż do brzegów Dniepru '*9). Z tej twierdzy doszedł wielkiego mistrza krzyżaków list xięcia błagający o pomoe'*!), ale za późno, Wojna zacięta między zakonem a Polską, chyliła się do kresu swego, bo obie strony były znużone i wyczerpały już zasoby swoje. We wrześniu roku 1433 stanęło zawieszenie broni trzechmiesięczne , którem obaj xiążęta litew-

'4') Skarbiec Litwy tom II str. 453 dok. 1673,

Примечание 836. Tenże.

Примечание 837. W liście Zygmunta Kiejstutowicza do króla, który dochował się w oryginalę w archiwum państwa tak te ruchy opisane: ŚSłuczane wziali prihod z Łucka około Beresta, Kameńca (litewskiego), wse pusto uczynili, Pruszanuju (Prużany), Kobryń, Zditow, Wiady. (Dziady) i Słonimskoje wołosti zaczepiły Laszkom (?), Bobrok (Bobrujsk), Łypesk (Lipsk), Kleczesk (Kleck), to wse wypustoszyli, Gołębiowski : Dzieje Polski za Władysława Jagiełły tom I str. 549 nota 674.

ł,

mal iaciśy. SCY objęci byli'42. Zygmunt onego nie przyjął z powodu niowyseruje żę było to stawiać go na równi ze Świdrygiełłą i buntownika uznać stroną wojującą'*3): począł leż natych= miast Mścisław oblęgać '*%). Po długich rokowaniach zaae o. WATŁO nakoniee w Brześciu kujawskim w miesiącu gru-

nami krzyża dńiu roku 1433 rozejm dwuńastoletni a mistrze krzy- 0ba opu- żąćki i inflancki przystać musieli na wcielenie w tymże

szczają spra-

wzjelły” ustępu »jako wszystkie ligi i zapisy między nimi a xię: ciem Świdrygiełłą istniejące mają być nieobowiązujące i w celu ich zniweczenia pełnomocnikom królewskim wydane, oba zakony rzeczonego xięcia na zawsze opuszczą (chociaż rozejm tylko lat dwanaście trwać miał) i żadnej

pomocy jakiegobądź rodzaju mu nie udzielą: (840), bor w Bazye Gdy Świdrygiełło wniósł na to załalenie swoje przed k- soborem w Bazylei otrzymał w odpowiedzi list upomina-

jacy go, aby pogodził się z królem polskim '*9). Tak więc świetne widoki, które powiłały Świdrygiełię na wstępie roku 1453 spełzły na niczem. Zostawał mu

Zygman pić cesarz Zygmunt. w celu rozdwojenia Litwy, nie zachwiany rem walczy

m wm.” jego sojusznik pismami, zażaleniami, ukazami po naj-

14%) Kniaź weliki Zihomont stacza pod Mstisławlem miesiaca oktiabra 26 deń i stojał try nedeli ne wźma horoda pojde wo swoju zemliu. Kronika litewska wydanie Daniłowicza str. 57—8.

Примечание 838. Index archivi cracov. Cromeri. Długosz Hist. XI st. 637.

Примечание 839. Qbacz list jego powyżej eytowany: „Ź kniaziem Świtry* hajłom peremiria ne choczem derżat* mówi on.

Примечание 840. (oder diplomaticus Dogieli tom IV str 119. Obwiesze czenie krółewskie osnowy tegoż rozejmu znajduje się w tomie Il kroniki Wapowskiezo, tłumaczenia Malinowskiego str. 195. Ustęp 1 lyczy się Świdrygiełły.

Примечание 841. Skarbie Litwy tom Il str, 154 dok. 1676.

, 351

większej części bezwładnymi w obec wszystkich i przy każdej sposobności: sprawę jego broniący, ale potentat ten jedynej pomocy, której Świdrygiełło potrzebował tj. odpowiedniej siły zbrojnej udzielić mu nie był w stanie. Skoro go zaś doszła wiadomość o zawartym rozejmie jako najwyższy zwierzchnik obu zakonów w odezwie przez osobne poselstwo do 'Królewea przesłane skarcił surowo wiarołomność ich w obec Świdrygiełły przymierzeńca, który w najtrudniejszych okolicznościach i ponosząc przytem najboleśniejsze ofiary zawsze im niezłomną przechował wiarę. Rozejm zawarty uważa on za niebyły, a gdy Świdrygielło zamierzał w lecie wyprawę na Litwę, nakazuje aby oba zakony bezwłocznie pomocy mu udzielili'47), Wielki mistrz w Królewcu nie uwzględnił ani grożb ani nakazu cesarza, wiedząc dobrze, że jeśli wyda wojnę królowi polskiemu, cesarz Niemiec mie przyjdzie | mu „w pomoc. Przeciwnie, zakon inflancki, któremu prze- | de wszystkiem na tem zależało, aby mieć w Litwie do- , brego sąsiada. Ten poddał się woli cesarskiej, „rozejm wypowiedział xięciu Zygmuntowi, wkroczył na Żmudź, zkąd z wielką stratą wypartym został '*8) j w lecie (1434) posiłkował Świdrygielle gdy tenże zapowiedzianą wyprawę rozpoczął na Łitwę. Przymierzone wojska zeszły się w Brasławiu. Ale jak mówi kronika za bożem dopuszczeniem nastąpły ulewy tak gwałtowne, że przejście do

'47] Archiwum królewieckie. Obacz Kotzebue Świtrigail str, 150 dokument ten w niemicekiem tłumaczeniu. Skarbiec Litwy tom II gdzie raz podany. mylnie pod rokiem 1433 str. 149 drugi raz pod rzętelną datą roku 1434 str. 135 dok. 4682,

Примечание 842. Archiwum królewieckie w Skarbcu Litwy tom Il rok 1434 dok, 1685 i 1690,

Litwy stało się niemożebnem. Musieli więc rozpuścić wojsko i wrócić każdy w swą stronę '**).

Opuszczony W obec nieustannych tych niepowodzeń, zadziwiającą "cy w Moge jest zaprawdę niezmordowana czynność i zapobiegliwość '"» Świdrygiełły, tem więcej jeżeli się zważy wiek jego podeszły może już zgrzybiały'*'). Po bezowocnej wyprawie

letniej zroku 1435 gdy rozpoczęły się rokowania poko-

jowe między królem polskim a krzyżakami, on udaje

się w głąb Rusi żywioł jego właściwy osiada we Wiaz-

mie i odnawia związki z tamecznymi xiążątkami. Zabiegi

jego sięgają aż Moskwy. Mając w krajach przyległych agentów swoich nie możliwem jest, aby nie był świadom rozejmu na lat 12 między Koroną, Litwą i krzyżakami zawartego, i że on się stał kozłem ofiarnym polityki przymierzeńców swoich. Jednakowoż jakby nie przypuszczał Niozachwia- myśli nawet, że zakon kiedy wiarę mu złamać zechce

na wiara jego w ekon w kilka miesięcy po tem zawarciu rozejmu pisuje on do

krzyżaków.

wielkiego mistrza to z Wiazmy to z Smoleńska i donosi mu o wszystkich krokach swoich. „Wielki xiążę Moskwy Jerzy upewnia mi pomoce, i synów swoich przyszle z posiłkowymi hufeami; tożsamo xiążęta Tweru i Odojewa. Car tatarski pospiesza mi na pomoc. Król polski mnie wzywa, ażebym się z nim pojednał, odpisałem, że bez was i cesarza w żadne układy wchodzić nie będę. Nie wątpię, że i mistrz tak samo postąpi: '5').

Примечание 843. kronika Litwy wyd. Daniłowicza str. 38,

Примечание 844. Pierwszy raz pojawia się podpis Świdrygiełły na dokumencie z roku 1582. Musiał mieć natenczas najmniej lat 12, a przeto 60 gdy objął w roku 1450 wielkie xięstwo.

Примечание 845. Gołębiowski Dzieja Władysława Jagiełły tom Il str. 17

Gdy tak uganiał się za marą brat jego król Włady- Śmierć króla sław Jagielło przeniósł się do wieczności (30 maja roku 1454) W owych czasach śmierć janującego pociągała zawsze za sobą chwiejność istniejących stosuków, tem bardziej teraz w Polsce, gdzie następca na tronie był młodziuchnym i nie bez oporu objał rządy. Świdrygiełło jak można się było spodziewać postanowił korzystać 2 Świdrygiełło lej konstelacyi. Ale nie już odzyskanie stułka wielkoxią- msliiowskiej. żęcego: w Wilnie bylo teraz celem ostatecznych zamachów jego, bo w najlepszym razie zostałby on zawsze w zawisłości od króla co w Polsce panował. Idąc za przykładem Witołda zaczął on myśleć znowu o koronie litewskiej aby stanowczo zerwać unię obu krajów. Witołd w pełni władzy mógł wziąć tę koronę, Świdrygielło wygnaniec musiał ją sobie okupić i w tym kierunku stawia on na szalę wszystko, co tylko stanowiło podwaliny potęgi jego.

Unia kościołów bizanekiego z rzymskim zajmowała "a ten czas wszystkie umysły, była niejako w powietrzu. W tym celu Wiadomo, że Herasym władyka smoleński, a potem za takoścaw staraniem króla Władysława Jagiełły wyniesiony na me. żyto” tropolitę całej Rusi skłaniał się do niej '32), Świdrygiełło więc, którego siła polegała na tem, że chociaż ochrzczony na katolicką wiarę przecież zawsze i otwarcie stał po stronie Rusinów, naraz zostaje patronem unij i z Herasymem rozpoczyna rokowania, jakby ją w Rzymie dokąd

i Skarbiec Litwy tom IL str. 155, Listy te z głębi Rusi pisane były pod dnięm 7, 11 kwietnia i 4 maja roku 1434, 152

) Obacz ustęp tego pisma Włydzimierz xiążę kijowski i jego potomstwo.

U ]

metropolita udać się zamierzał jak najrychlej w Życie wprowadzić. Zakon krzyżaków z dobrą tą wieścią wysyła poufnego do Rzymu '*%), a cesarz Zygmunt gdy mu doniósł Świdrygiełło o zamiarze koronowania się na króla Litwy przyrzeka mu na ten obrzęd zjechać i sam go koronować !5%). Jaką zaś w stolicy papieskiej oświadczenaao ztego DIA Świdrygiełły popierania unii kościelnej radość sprapowodu wiły o tem świadczą odezwy jej w tej sprawie. Jedna wystosowana do xięcia Zygmunta z naglącem wezwaniem, by żonę Świdrygiełły, którą od lat dwóch w więzieniu w Oszmianie trzymał, na wolność puścił; druga do biskupa katolickiego w Kamieńcu, aby starał się obu xiążąt litewskich do zgody nakłonić, nakoniee do Świdrygiełły pełna pochwał i dziękczynień za jego apostolskie prace, a przytem, Co bardzo znaczące, papież tytułuje go wielkim xięciem Litwy, oświadcza, iż poleconemu przez niego duchownemu nadał biskupstwo Żmudzi i nakoniec wzywa, nie aby się poddał, lecz zapominające dawnej urazy przystąpił do zgody braterskiej z synowcem swoim królem polskim. Nie bowiem więcej nie jest godnym blasku tronu jak nie pomnąc przeszłości, raczej pokojem i zgoda niż siła oręża państwo swe ustalać. Z tych powodów wzywa go aby także dłoń braterską podał spółzawodnikowi swojemu Zygmuntowi '**).

Примечание 846. Archiwum krzyżackie u Kotzebuego Świtrigail str. 125 i list papiezki do Świdrygielły niżej powołany.

Примечание 847. Tamże str. 122. Są to tylko ułamki korespondencyj, ale o autentyczności onych, kombinując daty wątpić nie można.

Примечание 848. Listy te wydrukował z tajnego archiwum krzyżackiego Kotzebue w piśmie swojem Switrigail 1 Narbutt w Historyi Litwy tom VII obaj w dodatkach. Wszystkie datowane z listopada 1434,

Wszystko szło dotąd dobrze ale gdy przyszło do wła- Zarhodząca ściwego działania, korona polska żądzła nie miru ze Świ- 9% drygiełla, ale bezwarunkowego poddania się jego. Xiażę Zygmunt nie zdawał się skłonnym do ustąpienia dobrowolnie z Wilna. A jakże dać się koronować w Połocku

albo Kijowie na króla Litwy, w głębi Rusi przyjmować Gr zania

koronę z rąk cesarza rzymsko-katolickiego w zastępstwie "izem. papieża, a nadto wszystko pracować nad unią cerkwi ze Rzymem wśród ludności, która dlatego tylko uznawała Świdrygielię za pana swojego bo on przedewszystkiem cerkiew i Rusinów odszczególniał, Widział więc Świdry-

giełło że musi Litwę na Zygmuncie zawojować, posiąść

Wilno i dopiero rozpocząć drugę walkę z Polską, która Świdrykiełło na koronacyę jego nigdy nie przystanie. is Żyę.

rybutowi-

czem i po raz

| : NE śm i po ras Ale za późno było już do cofnięcia się. Postanowił ężiati enwy”

raz jęszcze wyzwać przeznaczenie w szranki i na tę wal-

List .do xięcia Zygmunta nazywa go tylko dux Lilhuaniae, Świdrygielle zaś daje papież tytuł: Boleslao magno duci Lithuaniae. Q jego 'gorliwości religijnej mówi: inter alia hoc primum tuae devotionis desiderium esse percepimus ut Ruthenorum populos ad unilatem ecclesiae sanctae romanae devenire conspieias.. convenisti cum fratre nostro Gerasimo eorum metropolito. O obsadzeniu biskupstwa na Źmudzi : «quem... pro tui contemplalione in episcopum gentis Samaitarum promovimus». Wezwanie do zawarcia zgody z młodym królem Polski i jego bratem opiewa: aliud superest in cumulum virtutis

tuae uł cum Poloniae rege ac ejus germano bonam pacem hubeas, ut praeleritorum oblilus ipsos ut eonsanguineos recognoscas... nihil gloriae solii tui magis accomodum proprium magni et excelsi printypis est ad praeterita non respicere et pace magis quam bello dominatum quaerere his praesertim debes qui propinguo saugvine conjuncti sunt.

kę ostatnią, którą miał stoczyć w Życiu swojem, należycie się przygotował. Brat jego stryjeczny Zygmunt Korybutowicz słynny przewódca Husytów przyszedł mu w pomoc z wojskiem ze Szlązaków, Czechów, Rakuszan złożonem , zapewnie nielicznem, ale równie jak ich hetman wyćwiczonem na krwawych bojach husyckich, a przeto najznakomitszem w owych czasach '59). Sam mistrz Inflant przybył na czele swych pułków, a nawet i rycerze szwedzcy zza morza stawili się pod ich chorągwie, równie ziemie rusko litewskie zesł»ły hufce wszystkie swoje '*7).

Ale i xiążę Zygmunt nie był tą razą opuszczonym. Na usilne prośby jego król polski zsyła mu wojsko pod dowództwem Jakuba z Kobylan '58).

Przed rozpoczęciem kampanii Świdrygiełło spełnił akt Spalenie me- krwawy, który jeżeli nie widocznie to nie mniej dobitnie

tropolity Herasyma we

wyma we wpłynął na wynik walki. Metropolitę Herasyma rezydującego w Smoleńska ,* który z nim pospołu nad unią kościołów pracować miał, kazał on w kajdanach odstawić do Witebska, gdzie na stosie spalonym został. Kronika jedna „mówi za porozumienia ze Zygmuatem, druga ogó:

15%) Smołniany i prigorody ich Kijany, Widbliany, Połoczany, Niemiec i mester ryzki so wseju siłoju i iz za moria rat. Połn. sobr. tom IV str. 209, tom V str. 28 kroniki pskowskie,

Примечание 849. Kronika litewska wydanie Daniłowicza str. 59 1 mnoho innych hostej perebisza Rukużan, Sliazan, Czechow. Obacz ustęp tego pisma: Zygmunt Korybutowicz,

Примечание 850. Długosz Hist Xlstr. 682 mówi magnum exercitum. Kronika litewska wyd. Daniłowicza str. 58 zaś, że król tylko przysłał 800 kopijników. Raport wójta Narwy do wielkiego mistrza mówi, że ośm tysięcy było jazdy polskiej (Skarbiec Litwy t. II str. 164) co nieprawdopodobnem.

łem za zdradę, najpodobniej, że metropolita widząc nie-

chętne usposobienie duchowieństwa i ludu do unii, sta-

rał się wycofać od przedsięwziętego dzieła. Ale na Rusi - był rozgłos, że śmierć męczeńską niewinnie poniósł '5?). Poczem Świdrygiełło przez Bracław, gdzie złączył się z nim mistrz Ioflancki doliną Wilii posunął się ku rzece Bitwa pod Święta zapewne w celu zrobienia dywersyi na Żmudź. ramyatreNadciągnął tam Michał syn xiążęcia Z ygmunla z całem wojskiem i wszczęła się bitwa na dniu 4 września roku 1455. Dzielność i liczebna przewaga oddziału polskiego, a przedewszystkiem jedność w komendzie, która w przeciwnym obozie nie istniała '50) przeważyły szale na stronę Zygmunta, który stanowcze odniósł zwycięstwo. Dwaj xiążęta krwi litewscy Zygmunt Korybutowicz i Jarosław Lingweńowicz padło na placu boju, dwóch innych Teodor Korybutowicz i Iwan Włodyrnirowicz pojmani. Wielki mistrz i marszałyk zakonu inflanckiego zabici, wojsko ich prawie w pień wycięte. Sam Świdrygielło jak zwykle na Popadka wi

drygieł rączym koniu ratował się ucieczką z trzydziestoma towa-

Примечание 851. Kronika litewska wydanie Daniłowicza str. 39, Kroniki dwie pskowskie w Połn. sobr. tom IV str. 209 i tom V str. 28.

Примечание 852. Długosz Hist. XI str. 682 mówi, że xiążę Zygmunt wojsko swoje poddał komendzie dowódcy Polaków Jakubowi z Kobylan. Dalszy jego opis bitwy jest wprawdzie niedokładny, bo mówi, że Inflantezyki dopiero na plac boju przybyli, kiedy dawniejsza kronika litewska twierdzi, że już w Braclawiu złączyli się z wojskiem Świdry; sielły, ale przecie z jego relacył wypływa, żn Zygmunt Korybutowicz przed bitwą samowolnie stanowisko swoje zmiersł (castro movil) eo dało sposobność oddziałowi polskiemu ulerzenia na niego z tyłu i zadania mu porażki takiej, że już potem tylko z inflanekim korpusem miał do czynienia,

ELE

Rachuje zaw= sze na zakon krzyżaków.

"Ten zaś zawiera pokój, z Polską i w. x. Zygmuntem.

358

rzyszami do Witebska. Kronika litewska mówi, że ta jego porażka była karą bożą za spalenie Herasyma '*') Z Witebska niezmienny w afektach swoich pisze do wielkiego mistrza krzyżaków i pierwszy raz przyznaje się do dotkliwej klęski, że zupełnie rozbity: przypominając dawniejsze sojusze prosi o radę i pomoc przeciw Polakom '53). Wielki mistrz nie odpowiedział na ten list'6*), raczej odpowiedział zawarciem pod dniem 34 grudnia 1435 pospołu z zakonem inflanckim w Brześciu kujawskim stałego pokoju z Polską i xięciem Zygmuntem, którego ustęp 3ci tak opiewa: «sojusz zakonu ze Świdrygielłą uważa się za żaden i nieważny, opuści go zakon itd.» A 4ty ustęp wymierzony przeciw możliwemu

Примечание 853. Kron. litew, wyd. Daniłowicza. Kron. ruskie i Długosz jak wyżej. Kronika litewska wydanie Narbutta. Kroniki ruskie i Długosz dają zgodnie datę tej bitwie igo września, ale kroniki litewskie obie mówią, że to było w dzień św. Szymona; czy też rękopis nie dobrze czytany, a reczej czytać wypada w dzień Samuela proroka, którego święto wschodni kościół obchodzi 4go września. i

Примечание 854. [jst ten przechowany w archiwum królewieckiem ma datę: sobota po św. Mateuszu Ewangeliście roku 1455 a więc Q4 września, bo święto to przypadało na 21 września. Kotzebue a za nim Skarbiec Litwy pomieszali Mateusza Ewangelistę ze św. Maciejem, kterego święto przypada na dzień 24 lutego. Tak więc według Skarbca i mistrz krzyżaków i Świdrygiełło piszą o klęsce pod Wiłkomierzem, ktora nastąpiła | września 1455 już w miesiącu lutym t. r. a zaraz na drugiej stronie tenże sam list umieszczony powtórnie pod właściwą swą datą (t. Il st. 162—65).

Примечание 855. Świdrygiełło uskarza się w jednym liście do wielkiego mistrza, że nie Gdbiera od niego żadnej odpowiedzi (Skarbiec Litwy tom Il str. 167). .

działaniu cesarza Zygmunta na rzecz Świdrygiełły: <ani król ani zakon na czyje kolwiek wezwanie, rozkaz, nawet papieża, cesarza, soboru nie będą przeciw sobie działać, a gdyby cesarz przeciw któremukolwiek wojnę rozpoczął drugi nie da mu pomocy '6*), Mistrz wielki krzyżaków mistrzowi zakonu niemieckiego i wszystkim ko- , manderyom udzielił odpis lego sojuszu uniewipniając bezwzględne opuszczenie Świdrygiełły tem, że ten nie słu- TOD chał rad jego'55)! Poseł Świdrygiełły Węcsławski do 8” ję mice cesarza Zygmunta z prośbą o pomoc wysłany przywiózł w odpowiedzi wyrazy najwyższego udziału, wezwanie do wytrwałości w złej doli i zaprosiny na zjazd do Pragi, gdzie z zakonem () w miesiąc po zawarciu pokoju w Brześciu! narady odbywać się będą, w jaki sposób pomoc ma być daną. Świdrygiełło nie znalazł przymierzeńców tylko w. znakomitej frakcyi szlachty pruskiej, która nie chciała przystąpić do traktatu w Brześciu zawartego, aby nie mieć na sumieniu złamanie dawnych sojuszów ze Świdrygieł.

łą'55). A kiedy robił tak holeśne doświadczenia ile W, Północna uś litewska

dd niedoli na możnych przymierzeńców rachować można, pod- Zyje sie

waliny potęgi jego jedna po drugiej usuwały się z pod "** stóp jego. W trzy niedziele po bitwie pod Wiłkomierzem wysłał xiążę Zygmunt syna swojego Michała na Ruś. Ten udał się najpierw do Smoleńska. Przybywszy do Orszy zastał tam posłów smoleńskich, którzy mu oświadczyli, że miasto poddaje się ojcu jego. Świdrygiełło przypisał

Примечание 856. Dogie! Codex diplomaticus tom IV, Volumina legum t. |.

Примечание 857. Skarbiec Litwy tom II str. 166.

Примечание 858. Tamże.

UE;

ten krok zdradzie niejakiego Grzegorza inaczej Prolasa byłego wojewody Smoleńska '$7). Xiążę Michał zwrócł się potem na Witebsk ale po sześciotygodniowem oblężeniu musiał od grodu tego odstąpić '65). Nie lepiej poszło 0jcu jego pod Połockiem tej samej zimy. Dopiero w lecie roku 1486 Poełock i Witebsk owe siedziby staroruszczyzny, widząc że im pomoc niskąd nie nadchodzi, poddały się Zygmuntowi. I mówi kronikarz, wielki xiążę Zygmunt począł na nowo panować na wielkiem xięstwie litewskim

Świdrygiołło j pygkim!5%). Podulem władali już natenczas wyłącznie

zostaje przy

Wołyniu i Kijowszczyznie.

Polacy 79). Z całego ruskiego. państwa zostały teraz pod władza Świdrygiełły tylko Wołyń i Kijowszczyzna. On sam cofnął się do Kijowa, rezydował tam rok blisko'”') i rzecz trudna do uwierzenia, po tylu zawodach nie z mistrzem Inflant szukał zetknięcia, który mu pomocy przecież nigdy nie odmawiał, ale bez przestanku prześladuje on listami swoimi mistrza krzyżaków donosząc mu 0

Примечание 859. List Świdrygiełły z archiwum krzyżackiego w Skarbcu Litwy tom II str. 167.

Примечание 860. Z relacyą tą kronik zgadza się list marszałka Inflant, w którym donosi w miesiącu październiku 14355 o postępie wojny Zygmunta ze Świdrygiełłą na Rusi. Skarbiec Litwy jak wyżej str. 164.

Примечание 861. Kronika litewska wydanie Daniłowicza str. 59—60 i list marszałka Inflant z września roku 1436 w którym donosi o zajęciu Połocka i Witebska przez Zygmunta. Archiwum królewieckie w Skarbeu Litwy tom I str. 168 dok 1758. Wydawca i tu Połock (Ploscovia) miesza z Pskowem.

Примечание 862. Synowie Giedymina tom | rozdział ostatni.

Примечание 863. Pierwszy jego list z Kijowa jest z 29 lutego 1456, z końcem listopada tego roku przeniósł się był do Łucka. Skarbiec Litwy tom Il str. 167—69.

wszystkich swoich przedsięwzięciach , przy czem zawsze sprawę swą wystawia w jak najlepszem świetle i pomimo rozejmów i sojuszów przeciw niemu zawartych nie przypuszcza nawet myśli, aby zakon kiedy mógł mu się przeniewierzyć 172),

Wszeluko cios za ciosem padały na opuszczonego starca, a więc i łuska z oczów jego opadać zaczęła. Gdy północna Ruś litewska uległa jego przeciwnikowi, przerażony. „myślą, że los ten i południową niebawem spotka a on natenczas nie będzie miał gdzie głowy położyć, poddaje się konieczności i przystępuje do kroków pojednawczych nie w obec Zygmunta, któremu dozgonną wojnę śluhował, ale w obec króla Polski, Dwaj posłowie , któ pacz rych wysłał do Krakowa, biskup kijowski i Marcin Ule- "gore" wicz pe długich rozprawach rozejm uzyskali na rok jeden'7%), Mistrz krzyżacki, któremu Świdrygiełło z tego zdał sprawę, pochwalił ten krok, zachęcając go do za-

"72) Tamże str. 167. W jednym liście mówi, «że nie nie przedsięweźmie bez zgody zakonu, i niezłomnie traktat zachowa czekając wzajemności». W drugim, że nie chce wierzyć aby zakon zawarł pokój z Zygmuntem, on zaś przez całe życie nie naruszy zawartego sojuszu.

Примечание 864. Tamże str. 167 i 168. W liście dok, 739 mówi, że zawarł z przyzwoleniem mistrza rozejm z królem polskim w listopadzie roku 1456 aż do św, Mikołaja (jakiego ?) zapewne tego, którego święto 10 września a nie drugiego, którego święto 6 grudnia przypada, boby to był rozejm za krótki. Wreście i list powyżej cytowany (Skarbiec Litwy tom Il dok, 1750), w którym Świdrygiełło donosi o wysłaniu posłów do Krakowa ma nie pewną datę, bg Kotzebue który go z archiwum krzyżackiego poduje nie rozróżnia między św. Mateuszem a Maciejem więc niepewność czy list pisany w lutym czy wrześniu.,

Otrzymuje

dożywotnie

posiadanie Wołynia.

Kijów zaś odpadł do itwy.

jów, który po śmierci jego miał więc przypaść koronie

3632

warcia zgody z Polakamiż. Wszelako długo jeszcze o0- ciągał się Świdrygiełło. Dopiero gdy rozejm już ku koń: cowi się schylał, jedzie om w sierpniu roku 1437 do Krakowa i poddaje siebie i posiadłości swoje koronie'). je uzyskał tem spokojne posiadanie Wołynia do śmierci wykazaliśmy na innem miejscu'75). Ale poddał on i Ki- 177

). Ten sam Kijów pod wodzą wojewody swego Jursza zadał xięciu Zygmuntowi dotkliwą klęskę, gdy tenże podczas bytności Świdrygiełły w Krakowie kusił się o zdobycie onegoż '75). Ale rada koronna, której horyzont nie sięgał dalej jak Wołyń i Podole właściwie ponętne tych ziem

17a) Kotzebue ŚSwitrigail str 138, Gołębiowski Historya Jagiellończyków tom II str. 45.

176, Synowie Giedymina tom II rozdział ostatni.

178] Kroniki ruskie, polskie i dawniejsze litewskie o tem jak w ogóle o Kijowie milczą, ale twierdzi to Stryjkowski (str. 196 wydanie z roku 1846). «Zygmunt Smoleńsk, Połock wziął i Kijów tą sprawą» tj. wziął na Świdrygielle a już w roku 4448 Olelko Włodymirowicz miał sobie Kijowszczyznę zwróconą. (Ob. ustęp t p. Włodzimierz kijowski).

Примечание 865. Długosz Hist. X str. 696.

Примечание 866. Wypływa to z zapisu nie wzmiankowanym w żadnym Inwentarzu ale który w oryginale znajdował się w bibliotece w Puławach. Gołębiowski Dzieje Polski ete. tom fi str 46 podaje w nocie treść jego: Jursza wojewoda kijowski, Monwid kamieniecki i podolski starosta, Abraham archimandryta ruskiego kijowskiego kościoła, xiążę Borys Gliński itd. ślnbują, że z xięciem swym Bolesławem Świdrygiełłą wierni będą królowi i koronie, a po jego zejściu nikogo innego nie chcą swoim panem tylko monarchę polskiego. Anno 1473 feria quarla ante festum beatae virginis Mariae.

starostwa, ważność Kijowa zawsze zapoznawała, zezwoliła więc aby gdy złamany laty i przeciwnościami Świdrygielło bawił na Czerwonej Rusi, xiążę Zygmunt ten gród zajął na rzecz Litwy, a po nim wielki xiążę Kazimierz Jagiellończyk litewskim xiążętom krwi Olelkowiczom jako dziedzinę zwrócił. O zmianie słanowczej zaszłej w stosunkach jego do korony polskiej Świdrygielło nie omieszkał donieść wielkiemu; mistrzowi w Królewcu. Wezwał go przytem, aby Z3%ou krzyż.

zrywa z nim wszelkie

teraz i zakon z Polską się zjednoczył, a wszyscy trzej stosunki. połączeni uderzyli na wielkiego xięcia Zygmunta '79). Mistrz w odpowiedzi swojej sucho i zimno odkazał na przymierze między Polską a nim w Brześciu kujawskim zawarte, agdy tem przymierzem i xiążę Zygmunt był objęty, trudno na niego uderzyć '* (867), Jak ześ zamierzał popierać jakiebądź zamiary Świdrygiełły dowiódł tego w roku następnym 1458 w sposób nie dwuznaczny. W akcie urzędowem stanowiącym granice Prus i Inflant od Polski, obowiązał się nie dozwalsć xięciu Świdrygielle z ziem lub przez ziemie krzyżackie napadać posiadłości korony i wielkiego xięstwa ani go wspierać jawnie lub skrycie lub w jakibadź sposób” mu sprzyjać '8'),

Teraz już Świdrygiełło ustępuje z widowni. Osiadł W ostatnie lata Łucku, przebywał często w dobrach swoich nad Prutem drygiody. na Rusi Czerwonej, zkąd gadka powstała, że na Wo-

'*=") Gołębiowski Dzieje pierwszych Jagiellonów t II st. 47.

18!) Dogiel Kodex dyplomatyczny tom VIII w rękopisie. Skarbiec Litwy tom -Il rok 4458 str. 172 dok. 1759.

Примечание 867. Archiwum krzyżackie w Skarbeu Litwy tom II str. 170 dok. 4749,

łoszczyźnie pasł trzody baranów '**). Raz tylko jeszcze 1 to po raz ostatni przypomniał się mistrzowi krzyżaków. Było to roku 1456, gdy Kazimierz Jagiellończyk zostawszy po śmierci brata Warneńczyka prawowitym wielkiem xięciem Litwy, potwierdził sędziwego stryja w dożywo-= tniem posiadaniu Wołynia '*9). Świdrygiełło podał to do do wiadomości mistrza krzyżaków z wezwaniem, aby zakon młodemu wielkiemu xięciu dochował miri przyjaźń '*8).

Примечание 868. „Pyijedet z Wołoch kniaź Swidrihajło kotory u Wołoszech był sem hod owry pastwił. Kronika htewska wydanie Narbutta str. 56. Stryjkowski podanie to we wiersze ułożył. Prócz dóbr nad Prutem, którą okolicę natenczas malą Wułoszczyzną (die kleine Wallachei) nazywano, umiał on z dóbr królewskich asygnowany sobie roczny dochód dwóch tysięcy grzywien, mianowicie z mia» sta Gródka pod Lwowem (Długosz Hist. XIII str. 84). Ztąd pobyt jego w Przemyślu (Skarbiee Litwy tom II dok. 1758 rok 1458). We Lwowie posiadał dom (Kronika Lwowa Zubrzyckiego str. 95). Może i Hruszwica, "zkąd datował list do mistrza krzyżaków donoszący o pojednaniu się jego z królem (jak wyżej) są to Hruszowice w ziemi przemyskiej. Trzymał także w dzierzawie Żydaczów w obwodzie Stryjskim; był rządcą tego okręgu I wy= posażył kościół łaciński tamże. (Akta kapituły katedralnej lwowskiej. Obacz: Ziemia lwowska w 14 i fdtem wieku przez Alexandra Stadniekiego).

Примечание 869. Kniaź Kazimir dał jemu do żywota Łucko sso wseju zemleju wołyńskoju (jak wyżej). Co do dalszych szczegółów obacz Synowie Giedymina tom Il ostatni rozdział.

Примечание 870. Archinum krzyłackie. Skarbiec Litwy tom II str. 181 r 1446. Wydawca Skarbca Litwy z opieszałością nie do wytlumaczenia w tuk poważnem dziele traktat Świdrygiełły z zakonem zawarty 2 marca 1402 i który podał pod należytą datą w tomie | str, 526 podaje po raz drugi pod rokiem 1442 (tom II str.

Примечание 871. a to z powodu, że w Kolzebuego piśmie Świtrigail, gdzie

365

Umarł 10 lutego roku 1452 nie zostawiwszy potomstwa '$5), Pochowany w katedrze rzymsko - katolickiej w Wilnie obok śmiertelnego swego przeciwnika Zygmunta Kiejstutowicza '*9),

Katolik po chrzcie'87) był on najżarliwszym patronem cerkwi ruskiej, co mu bynajmniej nie zawadzało

ten traktat str. 164 między alegatami umieszczony, w tytule onegoż przez omyłkę druku zamiast 1402 rok 1442 położony !!

Śmierć

Примечание 872. Długosz Hist XIII str, 83. Że nie zostawił potomstwa o tem ani wątpić, bo nie ma o temże nigdzie wzmianki. Rodowód xiążąt litewskich panujących (Połn: sobr. tom VII str. 256). mówi, że był bezdzielnym, Syn więc, którego mu żona w niewoli urodziła (Kotzebue Świtrigail str. 92) umarł przed ojcem. (e do żon jego tyle wiadomo z pewnością, że ich miał dwie. Jedna niewiadomego pochodzenia. Wzmianka jedna tylko o niej w metryce litewskiej w nadaniu dóbr Przywierzdow Bohdanowi Wołczkowiczowi , które wysłużył u xiężny Świdrygiełłowej (Skarbiec Litwy tom | str. 501 r. 1395). Druga żona Zofia xiężniczka Twera,- poślubił ją niedawno przed katastrofą, która go pozbawiła wielkiego xięstwa; ona wielce na męża wpływała, aby wiarę ruską przed rzymsko katolicką faworyzował (Długosz Hist. XI str. 614). Miała imię Zofię według. listu papieża do xięcia Zygmunta gdzie się wstawia za jej uwolnieniem (Kotzebue Switrigail str, 154-„5). Przeżyła męża (Długosz Hist. XIII str. 83).

Примечание 873. Długosz Hist. XIII str. 84 i opis katedry wileńskiej w historyach Wilna i tygodniku illustrowanym na rok 1865 miesiąc lipiec.

Примечание 874. Naruszewicz Historya Polski tom VI tablice genealogiczne na wstępie mówi, że nazywano Świdrygielłę także Leonem. Wysaźniej jeszcze twierdzą wydawcy aktów zachodniej Rusi (zapadnoj Rossii), żo używał dwojga imion Bole:ław i Leo. (Tom I dopisek na końcu do dok. 52). Tego nigdzie nie udało mi się natrafić: W kronikach ruskich i rusko litewskich nazywany jednostajnie Świtrigajło. On sam nazywał siebie w dokumentach

Charaktery» styka jego.

aby głowę tej cerkwi w swojem państwie (metropolitę Herasyma) na stosie żywcem spalić kazać. Czerpał całą swą siłę tylko z ruskiego żywiołu, na nim opierał się, a w Moskwie, głowie już natenczas Rusi nie znalazł nigdy ni pomocy ni współczucia. Nienawidził Polski, która go wywyższyła na stołek wielkoxiążęcy, po upadku zapewniła mu na starość odpowiednie urodzeniu jego stanowisko ; a przeciwnie ze żelazną zaślepioną wytrwałością trzymał się zakonu krzyżaków, którzy Rusinów ulubieńców jego nie mieli nawet za chrześcian a jego używali tylko za narzędzie by go w niedoli opuścić, albo najczęściej dla miłości spokoju zaprzedać nieprzyjaciołom. Cały żywot jego był gorączkową nieustanną wałką: namiętność, która wszystkiemi jego przedsięwzięciami kierowała była niezawodną wróżbą ich niepowodzenia. Pełen rozdzwięków co go w przeciwne sobie bezdroża popychały, uosabiał on dobitnie starą Litwę chwytajacą się zapamiętale samoistności, która od niej umykała i z nim zeszła do gro-

bu '88),

Switrigail albo Boleslaus Switrigail, które pierwsze imię otrzymał na chrzcie według obrządku łacińskiego w Krakowie.

Примечание 875. ługosz Hist XIII str. 84 w kilku słowa plastyczny obraz jego kreśli: „caeco festinantique consilio sanae mentis inops, anima deterius aegrotante quam corpore*.

USTĘP OSTATNI.

KRÓTKI KRYTYCZNY ROZBIÓR PODAŃ I PRAC DAWNIEJSZYCH W TYM PRZEDMIOCIE — WĄTPLIWOŚCI, KTÓRE CZEKAJĄ JESZCZE ROZWIĄZANIA. |

Przy kreśleniu powyższych życiorysów trzymałem się wyłącznie autentycznych dokumentów, kronik spółczesnych lub najbliższych owych czasów, pomiędzy kronikami tych przed. innemi, co najwięcej rękojmi bezstronności a przeto rzetelności dają, nakoniec świadectw które chociaż poźniejsze bacząc na ich pochodzenie największej są wagi jak n. p. listowne odpowiedzi zmoskwiconych xiażąt Bielskich - Olgierdowiczów na wezwania króla Zygmunta - Augusta, aby wrócili do dawnej swej ojczyzny.

Nikt” niepodał we wątpliwość począwszy od Długosza,

że Olgierd Giedyminowicz w. xiążę litewski dwunastu. Tratycyo

miał synów. Od ukazania się kroniki Stryjkowskiego z koń cem wieku szesnastego przyjętem było, przynajmniej u tych co zajmowali się tym przedmiotem, że ci synowie z dwojga żon pochodzili. Ale jak już powiedziano na wstępie tego pisma co do imion tych dwunastu synów 24- chodziły niezgodności. Była tradycya polska sięgająca Długosza — litewska datująca od Stryjkowskiego, a

polska — litowska.

Kroniki ruskie najlepsze źródło stosunkowo.

teraz w dziewietnastym wieku wyszły na jaw podania kronik ruskich.

Po sumiennem i pracowitem śledztwie przyszłem do przekonania, że rzetelne daty i niezmąconą prawdę w tym przedmiocie zawierają kroniki ruskie ', i że ei pięciu synów, których spłodziła pierwsza żona Olgierdowa Marya xiężniczka witebska byli to:

a) Andrzej

by Korybut -Dymitr

c) Dymitr drugi

d) Włodzimierz

e) Konstantyn ?).

Tamci siedmiu zaś, których matką była Julianna xiężniczka Tweru:

f) król Jagiełło - Władysław

h) Korygiełło - Bazyli - Kazimierz

i) Skirgiełło -Iwan

k) Lychwen - Szymon

l) Michał

m) Świdrygiełło -Bolesław.

Nie wątpię, że gdy te kroniki więcej rozpowszech-

Примечание 876. Wigand - Teodor - Alexander

Примечание 877. Tyczy się to tylko imion synów Olgierda jak wyraźnie zastrzegam.

Примечание 878. Kroniki ruskie mówią tylko ogółem, że z pierwszej żony było pięciu synów. Kto oni byli wnosić tylko można z porządku, w którym wyliczają dwunastu braci. Ale i w tem u nich zacho= dzi myłka, że Alexaudra Wiganda, którego Teodo rem zowią kładą piątego w rzędzie, a dopiero po nim Korybuta, kiedy Teodor był niewątpliwie z drugiej żony, a Korybut z pierwszej, jak to staraliśmy się wykazać na swojem miejscu.

nione i przez uczonych analizowane będą, podania ich bezwarunkowo zostaną przyjęte, i ta zawiła a dla dziejów Polski, Litwy, Rusi, zakonów krzyżaków i Inflant tak ważna kwestya ostateczne swoje rozwiązanie uzyska,

Należy nam teraz roztrząsnąć podania: a) Długosza <czyli najdawniejsze polskie dotąd znane i przez tylu dziejopisów powtórzone, a potem b) Stryjkow.- skiego czyli litewskie i przez to samo wielką powagę stanowiące.

a) Długosz w xiędze 10 str. 61 pod rokiem 1382 mówiąc o Olgierdzie, który cieszył się licznem potomstwem tuk dalej prawi: «Miał on bowiem synów dwunastu wszyscy z jednej matki Rusinki xięcia Tweru córki spłodzeni jako to: Jagiełło — Skirgiełło — Borys — Coributh — Vigunth — Corigal -- Narimunt -— Langwin (i e. Lingwen) — Lubard — Andrz ej — Buthaw — Świtrigello. A kilka wierszów niżej: »Olgierd schodzi ze świata roku 1381.

Tu przede wszystkiem uderza, jsk Długosz mentor synów króla Kazimierza Jagiellończyka, a przeto mający na dworze jego tak ważne stanowisko i przystęp do archiwum państwa, który z taką sumiennością i bezprzykładnym zapałem przystąpił do spisania dziejów ojczystych, że już w podeszłym wieku uczył się języka ruskiego ,- aby módz z kronik ruskich korzystać, a w Toruniu napotkawszy na kronikę rymowaną zakonu krzyżaków Wiganda z Marburga (dziś już w oryginale zatraconą) na łacińskie z wielkim pospiechem przełożyć ją kazał*), jak mimo tego tak mało obznajomił się z histo-

Rozbiór podań Długosza

Niepoj ta niedokładność onych.

Примечание 879. Na żądanie wielebnego Jana Długosza kusztosza 47

ryą domu króla i chlebodajnika swojego i to historyą najnowszych czasów.

Kiedy kronikarze niemieccy, ruscy, inflanccy jednozgodnie śmierć Olgierda kładą na rok 1377 on na rok 1581. Za jego czasu głośni byli Olelkowicze, Iwanowicze, Korybutowicze wszyscy synowie lub wnuki przyrodnich braci króla Jagiełły, a przecież wszystkim dwunastu braciom z jednej matki rodzić się każe. Nakoniec z tych dwunastu braci daje czterym fałszywe imiona Borys, Narymunt, Lubard, Buttaw, kiedy winien był położyć Włodzimierz, Dymitr (drugi), Konstanty, Michajło.

Opuszczenie Włodzimierza xięcia kijowskiego nie do wytłumaczenia, bo na innych dwóch miejscach history swojej mówi o nim jako bracie królewskim). Borys, którego natomiast stawia w żadnem ze źródeł nie jest wymieniony jako brat królewski. Będąc członkiem poselstwa wysłanego przez Jagiełłę z Litwy, aby prosić o rękę królewnej Jadwigi, pierwszy sprawozdawca o tem poselstwie Jan z Czarnkowa archidyakon gnieznieński nazwał go xięciem litewskim (duz Lithuaniae) jak i Skirgiełłę. Długosz z tego zrobił brata Jagiełły. Był

wiślickiego, który oprócz zalety z wielu cnót, jakiemi jaśnieje, pragnie dobra ogólnego rzeczypospolitej i króla polskiego i za nim wzdycha, następująca kronika nowo pruska z gminnego niemieckiego języka przełożona jest na łaciński ete. Tak opiewa wstęp tego przerobienia. A koniec: «Roku 1464 przetłumaczona (kronika) na łaciński język... i ukończona w 22 dniach». Obacz Chronicon seu Annales Wigandi Marburgensis Ediderunt Joannes Yoigt et Eduardus comes Raczyński. Posnaniae 1842.

Примечание 880. Hist, X str. 109, 125 pod latami 1387, 90.

zaś ten Borys albo xięciem na Suzdalu i szwagrem Jagiełły, albo może Borys Michałowicz xiaże twerski, cioteczny brat Jagiełły5).

Ale kiedy Długosz cały ten przedmiot tak lekceważył sobie, nie można dziwować się, że nie wiedział o Dymitrze drugim, o Konstantym i Michale, bo pierwszy niedługo po wyniesieniu brata na tron polski, opuścił ojczyznę i przesiedlił się prawdopodobnie do Moskwy. „Konstanty i syn jego Bazyli wcześnie bez odznaczenia się zeszli ze świata, a o Michale i kroniki ruskie nie innego powiedzieć nie umieją tylko że istniał. Wypadało zaś wypełnić liczbę dwunastu. Dziejopis więc z pomiędzy siedmiu synów Giedymina, których dokładnie wyliczył i nazwał, bo miał pod ręką najdawniejszą kronikę Litwy*) wybrał dwóch. Narymunta i Lubarta i tych ochrzcił powtórnie na synów Olgierda. Co do dwunastego Olgierdowicza sięgnął dalej, bo do źródeł . krzyżackich. Kronika rymowana zakonu krzyżaków

, Wiganda z Marburga, pisana roku 1395, a jak wyżej

powiedziano, na żądanie i nakładem Długosza na łacińską prozę przełożona (co widocznie we wielu ustępach tylko z„uszczerbkiem pierwotworu nastąpić mogło) mieści pod rokiem 4565 opowiadanie lak zawiłe, że ledwie

%, Obacz ustęp tego pisma: Skirgiełło i rodowód xiążąt twerskieb w Połn. sobr. tom 1 str. 245. W herbarzach polskich Borys ten podany jako praojciec xiążąt Koreckich, ale według rodowodu ruskiego xiążąt litewskich (Połn sobr. tom 1 str. 2535) xiążęta koreccy pochodzą od Narymunta Giedyminowicza, a według starej kroniki litewskiej wyd. Narbutta str. 22 od Dymitra Qlgierdowicza drugiego !!!

6, Kronika Litwy wyd. Daniłowicza.

treść i wątek pochwycić inożna. Jakiś znakomity wódz litewski Buttaut udając się do Królewca z krewnym niejakim Szuriwell, w drodze się zabłąkał. Syn jego uwięziony zdradziecko przez drogoskazcę wrócił potem do Litwy, ale Butaut przez Insterburg i Malborg zdążył do Królewca i tam w przytomneści wielu gości chrzest przyjat”). W tym przekładzie nie wzmiankowane pochodzenie Butawta, ale SŚchiilz kronikarz pruski z końca wieku szesnastego, który mi.ł w rękach swoich pierwotwór Wiganda z Marburga twierlzi, że tam Butawt i Szurewill nazwani synami Kejstuta. Długosz zaś, który także czytał ten pierwotwor i z niego wypisy zrobił*), opisując to samo zdarzenie to jest chrzest Butawla i Szurewilla pod właściwym rokiem 165 mówi, że to byli bracia Olgierda i Kiejstuta”)!

W współczesnych źródłach więc nigdzie nie powiedziano, aby ów Butawt Butawa miał być synem Olgier-

Примечание 881. Accidit quod quidam de paganis rex Butaw dictus cum Kynstut esset in ecpeditione domi maneret et cum bojaribus suis et aliis et fratre suo Survillo intraret deserlum conductorem suum mittentes in Konibisberg sed postea doluerunt quum filium regis sin= gulis noctibus in cippum inclusit qui postea Lilhuaniam rediit. Następuje potem krótki opis dalszej podróży Butawta do królewca i chrztu jego. Kronika Wiganda pierwsze wydanie poznańskie z roku 1842 str. 156, drugie lipskie Ścriptores rerum prussicarum tom Il str. 550--52.

Примечание 882. Obacz w tomie Il Ścripłores rerum prussicarum Lipsiae 1963 wstęp do kroniki Wiganda z Marburga.

Примечание 883. Sub eodem tempore (1565) Surivil et Butaw germani Olgierdi et Keysluthi ducum in Prussiam venientes fidem christianam baptismo 'apud Kinsberg suscepto professi sunt. Długosz Hist. IX str. 1148.

da. A przecież Dlugosz nie wahając się być sam ze sobą w sprzeczności, aby wypełnić jak bądź szereg synów Olgierda, Butawę do nich liczy '9).

b) Tradycya litewska.

Mówiąc o wersyi litewskisj tyczącej się Olgierdowiczów, nie wypada już powołać się głównie na Stryjkowskiego, jak to się działo w tych czasach, kiedy tegoż kronika jedyną co do dziejów Litwy stanowiła powage. W wieku

, bieżącym mianowicie od lat czterdziestu wyszły bowiem na ,|aw Źeódła, z których on czerpał, mianowicie dwie kro-

niki litewskie jedna z XV druga z pierwszej połowy XYI wieku''), a druga nie w pierwotnym kształcie, ale prze-

'") W obec takich rażących sprzeczności, takiego lekceważenia przedmiotu swojego, trudno Długoszowi dać wiarę co do dalszyeh filiacyj potomstwa Olgierda. A przecież należy wspomnieć, że na trzech miejscach historyi swojej mówi o kniaziu litewskim Feduszko alias Teodozym, którego mieni być raz nepos germanus regis, raz znowu nepos regis palruelis. Ten był z licznym zaciągiem w bitwie pod Grunwaldem. W roku 1434 nadał mu król gród Włodzimierz z należącym doń powiatem, ale ón w tym samym roku umarł zapisawszy królowi całe mienie śwcje (Długosz XI str. 235, 585—90). Nie licuje on ze żadnym ze znanych i powyżej wykazanych synów braci króla. Taka sama wątpliwość zachodzi co do kniazia litewskiego Osteja nazwanego wnukiem Olgierda, który w roku 1582 podczas oblężenia Moskwy przez Tatarów dzielnie bronił grodu, apo poddaniu się onegoż w namiocie Chana ścięty został, (Woskreseńskaja lielopis w Połn, sobr. tom 8 str. 43—45 i inne. Ale może być że jeden i drugi byli synami córek Olgierda, z których historykom znanych jest pięć, az tych cztery zaślubione były kniaziom ruskim.

'') Latopis Litwy i kronika ruska wyd. Daniłowicza Wilno 1821. Kronika litewska wydanie Narbutta roku 1846,

Podania litewskie.

tłumaczona właściwie przerobiona i przytem licznymi wstrętami skażona '?). Ta więc podaje spis następujący dwunastu synów Olgierda, który Stryjkowski dosłownie przepisał a przytem dodatkami i objaśnieniami opatrzył. Z pierwszej żony kniażanki Witebska :

4. Włodzimierz, który miał Kijów.

9, Kniaź Iwan Żedewit, co miał podolską ziemię.

3. Kniaź Semen Lyngweney, którego udziałem był Mścisław.

4. Wingolt Andrzej, udział jego Trubczesk.

5. Konstanty, udział jego Czernichów i Qzartorysk.

6. Fedor Sanguszko udział jego Luboml??

Z drugiej żony Julianny kniażanki Tweru:

7. Jagiełło - Władysław.

8. Skirgajło.

9. Świtrygajło.

40. Korybut.

44 Kniaź Dymitr Korecki.

42. Kniaź Wasyli.

Tu już pomimo wtrętów i mylnych dat nietylko co do udziałów, ale co do pochodzenia (tak Szymonowi Lychwen każe się z pierwszej, obu Dymitrom z drugiej żony Olgierda rodzić) od podań Długosza, któren najpierw wie tylko o jednej żonie Olgierda postęp oczywisty. Długosz imiona czterech synów mylnie podał, kronikarz htewski tylko jednego tj. zamiast Michała, o którego cichym żywocie mógł łacno niewiedzieć położył daleko głośniejszego, a przytem krewnego Jagiełły Iwana Żedziwita. Bo że Fedor szósty w rzędzie, nie kto inny tylko Wigand, ulubiony brat Jagiełły, który

Примечание 884. Qbacz przedmowę do tej kroniki.

2 nim razem chrzest łaciński przyjął, a potem w Wilnie bezdzielny umarł, i którego kroniki ruskie wyliczając synów Olgierda zawsze Teodorem nazywają, to nie wątpliwem i wyżej już staraliśmy się to wykazać ' (885). Do datek Sanguszko jest oczywistym wtrętem, dla czegoż syn Olgierda miałby nazywać się Sanguszkiem '). Nakoniec taż sama kronika opisując przybycie pierwsze Kazimierza Jagiellończyka do Wilna (str. 54) mówi, że kniaziowie wołyńscy Sanguszkowicze hołd mu złożyli. Równie jest niewątpliwem , że Bazyli, którego kronika litewska podaje jako najmłodszego z braci nie mógł być innym, tylko Korygiełło ruskim. latopiscom li pod tem imieniem znany. Jakże bowiem przypuścić, aby kronikarz krajowy mógł pominąć w spisie Olgierdowiczów Wis ganda ulubionego brata króla Jagiełły, Korygiełłę, który poległ przy obronie Wilna. Stryjkowski zaś li tylko, aby utrzymać w swym spisie Fedora Sanguszkę nie przestępując przy tem liczbę dwunastu, twierdzi, że to Wigunt »który ochrzczon był w ruską wiarę pierwej i nazwan Wasylem, a potem Alexandrem, gdy się w rzymską wiarę przechrzcił, był mianowan:, pomija zaś

| całkowicie Korygiełłę, chociaż kilka stronie dalej, nieraz

Примечание 885. Qbacz ustęp tego pisma: Wigand Alexander.

Примечание 886. W dodatkach do tomu Il Synów Giedymina, ustęp pod tytułem o innych Lubartowiczach, starałem się wykazać odrębność tego rodu od szczepu Giedymina. Teraz reprezentanci onegoż zarzucili zupełnie tradycyą blisko trzech wiekową, jakoby pochodzili od Lubarta Giedyminowicza i twierdzą, że pochodzą 00 Lubarta Olgierdowicza. (Obacz Almanach de Gotha od r. 1854) w czem tylko ta mała trudność zachodzi, że żaden z Olgierdo= wiczów nie miał na imię Lubart,

o nim wspomina, nazyw:jąc go bratem króla'*)!!

Co do dalszych podań kronikarza litewskiego Stryjkowski słusznie prostuje przynajmniej po części poprzednika swojego, gdyż Andrzej Olgierdowicz nie Trubczesk ale Połock miał w udziele'*). Ale tenże poprzednik jego dochował nam imię litewsko pogańskie najstarszego syna Olgierda: Wingolt'').

Примечание 887. Stryjkowski wyd. z roku 1846 tom II str. 58. Tu jeszcze jedną uwagę zrobić muszę. Długosz (Hist. X str. 61) mówi, że wszyscy synowie Olgierda wychowani byli w wschodnim obyczaju i w greckim obrządku (quos genitriz ad mores formabat graeeos ritum graecum illis instillans) Z tego wypływa, że chrzezeni być musieli według obrządku greekiego. Teraz już powiedzieć można, jakie oni imiona przy tym pierwszym chrzcie otrzymali. Co do synów pieciu zrodzonych z pierwszego małżeństwa, rzecz ' bardzo jasna. Uni w historyi już tylko pod imionami chrześciańskiemi są znani: Andrzej , Dymitr - Korybut, drugi Dymitr, Włodzimierz, Konstanty. Ze synów zaś z żony drugiej: Jagiełło nazwany był Jakubem (perwoj Jakow nareczenij Jagajło w Połn. sobr. ruskich letopisiej tom T str. 255), Skirgajło Iwan (Kronika litewska wyd. Daniłowicza str. 41). Wigand Fedor, K orygiełło Bazyli, Lycbwen Szymon, szósty był Michał. O jednym Swidrygielle zbywa po dziś dzień na pewnej dacie w tym względzie , chociaż wielkie prawdopodobieństwo, że był ochrzczonym na imię Leo (ob. Naruszewicza tabl. geneal. tom VI i Akti zapadnoj Rosii tom l dopisek do dokumentu 32). Nakoniec charakterystycznym jest, że kronika litewska i kroniki i rodowody, ruskie nie podają nigdy Wiganda, Korygielłę i Świdrygiełłę pod imionami, które przy łacińskim a przeto ostatnim chrzcie otrzymali Alexander, Kazimierz, Bolesław, Kroniki ruskie w spisach Olgierdowiczów rozciągają to nawet na króla, którego tylko Jagajlem mianują.

Примечание 888. Qbacz pierwszy ustęp tego pisma.

Примечание 889. (o do Konstantyna, który zaraz po Andrzeju w opisie

O Dymitrze Korybucie (Korbut)ii dodaje. Stryj. kowski, że od. niego pochodzą xiążęta Zbarazcy i Wiśniowieccy. Kronika: 0/slat kilkadziesiąt starsza milezy o tem, co dowodzi, że za jej czasów o tem' pochodzeniu nie wiedziano ' (890) ,

Dymitra drugiego oba podają za praojea xiążąt Koreckich. Jak się. wyżej mówiło trzeci to już praojciec tego domu, a dovtego rodowód xiążat litewskich w ję-

zyku ruskim pisańy pódaje tegó Dymitra za przodka

xiążąt "Trubeekich '5),

Zostaje jeszcze Iwan Żedewid. Że w pierwszych latach wieku pietnastego żył wódz litewski tegoż imienia i nazwiska, to izecz pewna. Kronika litewska druga, podając opis bitwy sławnej pod Grunwaldem zupełnie o0- drębny od innych, mówi, Że starszym hetmanem W wojsku Witołda był kniaź Iwan Żedewić brat Jagiełły ; Witołda?0). Tenże według tego opisu zaraz na początku nestępuje i którego udział misł być Czernichów i Czertoryski powołuję się co do tego i domniemanego potomstwa na to, co w jego życiorysie powiedziałem, Tu tylko robię uwagę, że kniaziowie na Drucku O dinc ewićże wyprowadzają także ród. swój. 2 Czernichówa, gdzie ich przodkowie władać mieli. (Obacz Latopisiec „Bitwy ji kronika ruska wydanie Daniłowicza str. 12-43 nota), | tel

'8, QObacz ustęp trzeci.

Примечание 890. Obacz ustęp drugi tego pisma Dymitr Korybut i: jego potomstwo.,

Примечание 891. Kronika lit. wyd, Narbutta str, 40. 4A w Witołdowi wojsku starszy hetman był kniaź, Iwan Żedewid brat Jagayłow i Witałdow». Gdyby był bratem przyrodnim czy rodzonym króla byłby kronikarz na tem poprzestał, a nie dodawał; że był bratem Witołda; tyt zi

. 378

bitwy padł ofiarą zasadzki krzyłaków. Ci bowiem świadomi ruchów nieprzyjaciełskich, kopali przed nimi po drogach jamy i przykrywali je ziemią!! W taką jamę wpadł Iwan Żedewit, zanim hetman polskich wojsk Sokoł, Czech rodem, i oba mocno pokaleczeni wkrótce umarli. Tożsamo Stryjkowski w swym opisie bitwy tej, wspomina hetmana Iwana Zedewita* ). Że zostawił po sobie córkę Zofią poślubioną kniaziowi Żubrewiekiemu, o tem poucza nas tą sama kronika. Opisując po śmierci Witołda zajście króla ze Świdrygielłą bratem co do 2aboru ziemi podolskiej, przytacza tłumaczenie króla między innemi, że »jest nasza synowica dziedziczka, ziemi podolskiej kniahini Zofia Żedewit, Żona kniazia Mitka Żubrewickiego, która mi się jako stryjowi w opiekę oddała, ja dzierżę jej mieniem ale ona pobiera wszystkie dochody: *?*).

Jest więc wskazówek po dostatku bliskiej koligacyi hetmana lit. z familią królewską. A jednakowoż nie można na to się zgodzić, aby ten Żedewid był synem Olgierda. Kronika nasza dość poźny świadek do tego o0samotniona stoi z tem swojem twierdzeniem. Nie popierają ją wcześniejsze ruskie litewskie i polskie latopisy. Inny Iwan Olgierdowicz nie znany nad Skirgiełłę, który to imię prrzy chrzcie otrzymał. Aby Iwan Żedewit posiadał za Władysława Jagiełły ziemię podolską o tem wszystkie inne źródła milczą , lub wręcz temu świadczą?) Kroni-

Примечание 892. Litwę Iwan Żedziewit i Jań Gasztołd wiedli, Xięgi 15ta r, 14140 str. 1350 wyd. z roku 1846.

Примечание 893. Kronika litewska wyd. Narbutta str. 45.

Примечание 894. Synowie Giedymina £om I oddział ostatni: Dzieje Podola,

karz we sto lat poźniej opisywał spór króla ze Świdry. giełłą; gdzież rękojmia, że wiernie oddał słowa przy tem wyrzeczon e.

W tym labirymie podają nam drogoskaz herbarze krajowe. Istniał na Litwie ród Żodeyko herbu Mogiła: Jeden z nich poślubił Milussę, corkę Keystuta a przeto siostrę wieikiego xięcia Witołda?%). Był to bez wątpienia ów hetman Iwan Żedewit, którego latopisiee w rozleglejszem słowa znaczeniu bratem Witołda i Jagiełły mianuje» Żona' jego musiała mieć oprawę sobie wyznaczoną w ziemstwach na Podolu, które po jej zejściu przeszły na jej córkę Zofię, zamężną Żubrewicką. Po śmierci rodziców jej król podjął się opieki nad synowicą. Z powodu zaboru Podola przez radę koronną zagrożony na wolno- (ści a prawie i na życiu przez Świdrygiełłę w przestrachu zasłaniał się i tem, że musi bronić mienia synowicy. Urosło ztąd mniemanie, że Iwan Żodeyko posiadał i zdał na córkę całe Podole, a kronikarz litewski nie wiedząc, jak nazwać 12go brata króla uchwycił głośne w swoim czasie imię koligata panującego domu i' wciągnął w spis swój Olgierdowiczów. Tylko imię Żodejko, które prawdopodobnie pierwotwór kroniki zawierał przerabiacz onej zamienił na lepiej brzmiące Żedewit?5).

Na tem kończę rozbiór upowszechnionych i istnieniem kilkuwiekowem uświęconych podań o synach wiel-

zywał się pierwotnie Jagiełko. Przeistoczono to potem na Jagajło,

nakoniec Jagiełło. Obacz Scriptores rerum prussicarum Lipsiae 1863 tom „Il.

Примечание 895. Herbarz Niesieckiego.

Примечание 896. Jagiełło także według inflanckich i pruskich kronik na»

kiego xięcia Litwy Olgierda braciach przyrodnich i rodzonych króla Władvsława Jagiełły ich imionach i t. d. Inni bowiem badacze i historycy pomiędzy tymi najsłynniejsi jak Niesiecki, Naruszewicz, Lelewel (chociaż 'Naruszewicz udzieli? drogocenne daty z archiwum koronnego i wiele odgadł, czego wypowiedzieć nie śmiał) brakujące na pierwotnych źrólłach, powtórzyli tylko Długosza. albo Stryjkowskiego, często także podania obydwóch zleli w jedno, tak że powstało z tego mialum compositum dzi» wnie zawiłe, chwiejne niekrytyczne, które dziejopisar stwo nasze w obec obcych coraz więcej przeszłością naszą zajmujących się w niekorzystnem stawia świetle.

Dla wyczerpania tego przedmiotu wypada jeszcze wspomnieć o kniaziach na Czartorysku, wyprowadzających jak wiele innych rodów kniaziowskich na Rusi pochodzenie

o kniszich BWOjE od wielkiego xięcia Litwy Giedymina i to przez

sku. wielkiego xięcia Olgierda według podań familijnych.

Wyjątkowe stanowisko rodu tego w ostatnim półwieku istnienia Polski, wielkie jego polityczne i osobiste znaczenie podnoszą tradycyę ową do rzędu kwestyj historycznych.

Gniazdo logo W byłem województwie wołyńskiem nad rzeką Styr istnieje gród Czartorysk. Czyli on był gniazdem tego domu czyli przeciwnie tenże obranej rezydencyi nadał miano swoje, trudno rozstrzygnąć. Ale nie można pominąć zeznania urzędowe przez członków tej familii w wieku szesnastym złożone, jako gniazdem ich rodu był nie Czartorysk na Wołyniu ale drugi Czartorysk na Litwie ').

») Imenije hołownoje otczynu naszu Czartoryjesk majem! ne'w

Pomiędzy dzielnicami, który Gedymin siedmiu a Olgierd dwunastu swoim synom wyzoaczyli, nie znaj. duje się wymieniony Czartorysk, tożsamo w dzielnicach dalszych generacyj. Bezzasadne są więc wszystkie wnioski, które na tem filiacyę rzeczoną opierają. Sami zaś kniaziowie Czartoryscy po raz pierwszy według dat po dziś dzień znanych występują w roku 1440 na wie downię i to jako spólnicy spisku na wielkiego xięcia Litwy Zygmunta Kiejstutowicza, a główni sprawcy spełnionego na nim zabójstwa. Ryło ich natenczas trzech braci Iwan, Alexander, Michał. Z kroniki współczesnej grodu Psków i dokumentów wypływa, iż ojciec ich miał na imię Bazyli?).

Michał najmłodszy z braci, i który mia być praojcem dziś żyjących Czartoryskich piastował urząd marszałka na dworze byłego wielkiego xięcia Litwy Świdry-

powielie wołyńskom ałe litowskom. Ob. Eneyklopedyę powszechną polską w' Warszawie wychodzącą artykuł «Czartoryscy», gdzie rodowód i historya domu tego z wzorową gruntownością piórem p. Jul. Bartoszewicza skreślone się znajdują. Powyższą wiadomość wziął on z pam/ętników komisyi archeograficznej kijowskiej tom IV str. 62. Czartoryscy to oświadczenie złożyli w r. 1545 przed <homisyą król. sprawdzającą powinności ziemskie właścicieli Jennych.

*) Kronika pskowska pierwsza nazywa tegoż AJexandra Bazylewiczem Czartoryskim (Połn_ sobr. ruskich letopisiej tom IV str. 214, 247—219 lata 1449, 1150—60y. Naruszewicz (tom VI Hist. pol tabl. genealog.) cytuj» dyplom dany Michałowi Wa- _silewiczu Czartoryskiemu na dobra Klewań z roku 1459, i drugi dokument z roku 1411 (?), na którym tenże Michał podpisany jako świadek. | "ua

Kiedy po raz pierwszy występują.

Dworzanie w. x. Świdry= giełły.

giełły”), gdy ten na Wołyniu rezydował. Dwaj jego: bracia w (Qzartorysku zamieszkali opierali się bez wątpienia równie o dwór tego xięcia. Jak się pomni na nieubłaganą i tyloma zamachami objawioną nienawiść Świdrygielły Olgierdowicza wyzutego z tronu w. xgo do Zygmunta Kiejstutowicza swego następcy, którą i stronnicy jego

To a : " NE _ sig ena podzielać musieli, łatwo można sobie natenczas wytłu

ci6 w. X

mania” maczyć udział, który kniaziowie Czartoryscy wzięli w cza. spisku na wielkiego xięcia wymierzonym. Jakkolwiek bądź wszystkie spółczesne świadectwa rolę główną w tej kata-

strofie Uzartoryskim przypisują, i to dwom starszym bra-

ciom lwanowi i Alexandrowi, z tą tylko różnicą, że Długosz wyłącznie Iwanowi, kronika litewska z większem prawdopodobieństwem Alexandrowi, nowogrodzka obu bra-

ciom, kronika Pskowa i gminne podanie ogółowo knia-

ziom Czartoryskim *).

Jeżeli oni byli synami według podań familijnych i to czyli według dawniejszych Konstantego czyli według nowWe wicku szych Korygiełły Olgierdowiczów, a przeto synowcami w

pietnastomue

d . . e . Szechnie a drugim stopniu zamordowanego Zygmunta Kiejstutowicza,

kniaziów ru-

kich. - . skich w Pol. uderza, dlaczego w opisach zabójstwa o 'tem powinowa

Moskwie. otwie nie zachodzi wzmianka. Kronika litewska, która w

Примечание 897. Na dyplomie wielkiego xięcia Świdrygiełły z roku 1445 datowanym z Łucka i nadającym szlachcicom braciom Żuk dobra Ryczechów podpisany jako przytomny Michał Czartoryski marszałek masz (Akty zapadnoj Rossii tom | dok. 45 i Skarbiec Litwy tom II dok 1805).

Примечание 898. Duz Iwan Czartoryski ritus et generis Yuthenici (Długosz lib, 12 pag. 725. Kronika litewska wydanie Narbutta str. 48—49, Połn. sobr. tom III str. 113 i tom IV str, 211. O gminnem podaniu obacz niżej.

barwach jak najczarniejszych kreśli srogość i okrucieństwo Zygmunta, byłaby bez wątpienia, aby większą wiarogodność dla swojegó opisu uzyskać, nie omieszkała, nacisk na to położyć, -że nawet bliski krewny postanowił go ze świata zgładzić. Wszakże” mówiąc. że osadził w więzieniu Jerzego Lingwenowicza i Olelka Włodymirowicza , dodaje, że to blizcy krewni wielkiego xięcia5). Ale nie dość na tem. Długosz współczesny mówi, że Jan Czartoryski zabójca Zygmunta, był z ródu i wiary Rusinem*). Tożsamo tegoż „brat Michał Czartoryski osiadły poźniej w Bracławiu, który hufiec pięciuset Polaków zwerbowanych przez miasto Kaffę, aby się obronić od napadu Turków mszcząc się, za to że mu w przechodzie Bracław spalili nad rzeką Boh w pień wyciął”). Miechowita kronikarz z pierwszej połowy wieku szesnastego mówi, że za jego czasów spiewąno na Litwie pieśń żałobną, jak «śmiałki xiążęta ruscy zabili wielkiego xięcia Litwy Zygmunta?) Tożsamo spółczesny mu Marcin Bielski w swej kronice czyli historyi świata”). Nakoniec aby głos daći kronikom ruskim to te nam do-

5, Naperwej swoich bliskich i pryrożonych dwuch kniazej pojmał Jurija Łyngwenewicza i Olelka Wołodymirowicza (Kronika lit, jak wyżej). f

Y Obacz Kronika świata str. 389,

Примечание 899. Ber. Michaelem Czartoryski ruthenum (Dług. lib. 13 p. 318).

Примечание 900. Ut supra nota,

Примечание 901. De hoc carmen singulare usque in aetatem meam concinnebant: „Awdaces principes Russiae occiderunt Sigismundum ducem Lithuaniae*, (Miechowita Iib, 4 pag. 509). Pieśń owa gminna Stryjkowskiego tak niepokoiła w wywodąch jego, że cytując ją do daje w nocie: «Czartoryski kniaź nie był Rusin ale Litwin Olgierdowicz, tylko miał udział na Rusi i wiarę ruską trzymał,» (Kronika tom II wyd. z roku 1846 str. 204)

chowały wiadomość, że Alexander Czartoryski po zgładzeniu wielkiego xięcia Zygmunta udał się w głąb Rusi północnej '0), W roku 1443 ukazuje on się w Pskowie jako zesłaniec wielkiego xięcia Moskwy i tam napotkał współzawodnika Alexandra Iwanowieza, klórego Pskowianie świeżo co obwołali swym kniaziem namiestnikiem. Kronika miejscowa tegoż Alexandra nazywa prawnukiem, a ojca jego Iwana wnukiem Olgierda, szezęśliwszego Alexandra Bazylewicza zaś. który go rugował i przez lat siedmnaście (od roku 1445—60) z różnemi kolejami przewodniczył w grodach, Psków i Nowogród zawsze tylko nazywa Czartoryskim '').

Nie przesądzając bynajmniej rozwiązaniu poruszonego dziś znowu pytania co do jednoplemienności rodu Giedymina z rodeiń św. Włodzimierza czyli xiążąt panujących niegdyś na Litwie, z dynastami panującymi niegdyś na całym obszarze ziem ruskich. jednoplemienność ta jest „ymi 6 do dziś dnia tylko tradycyą. Była nią już w szesnastym ku rozróżniać wieku, i to bardzo mglisią w. cieniach monastyrów ukrya: a kadnów. wającą się. W kronikach polskich, litewskich, ruskich ż.

czternastego i pietnastego wieku. nie ma o tem śladu.

10). W roku 1442 kniaź Dymitr Szemiaka i kniaź Alexander; Czartoryski zamierzali wydać wojnę wielkiemu kniaziowi Moskwy ale pogodził ich igvmen troicki (Sofijski wtóry latopis" w Połn. sobr. tom VI str, 170).

ty Obaecz Kronika: Pskowska l pod laty 1445—47—49, 1455—60 poln. sobr. t. IV i pierwszy ustęp tego pisma: Synu-, wie Andrzeja Olgierdowicza.

Rozróżniają one zawsze i najwyraźniej Ruś od Litwy, kniaziów panujących ruskich od litewskich. Tożsamo gmin, jak świadczy powyżej wzmiankowana pieśń ludowa. Bez wątpienia więc Długosz braci Czartoryskich mu współczesnych gdyby byli wnukami Olgierda nie nazwałby jak to uczynił Rusinami. Stryjkowski nawet wyraźnie przeciw tej nazwie protestuje chcąc Czartoryskich utrzymać przy pochodzeńiu Olgierlowem '?2), Trudno równie przypuścić aby w rodzie tak dumnym, jak nim był ród Giedymina klóry! na obcej ziemi w Moskwie, dokąd ich tylu zbiegło, w najśliższych położeniach umiał na wyniosłem utrzymać się stanowisku, aby już prawnuk Olgierda synowiee panującego natenczas króla Polski Władysława Warneńczyka, u stryja swego wygnanego xięcia Świdrygiełły służbę marszałka pełnił, tak jak według dokumentów auten. tycznych pełnił ją Michał Czartoryski u tego xięcia '3), Przeto wiek pietnasty stanowczy w tym względzie, bo w nim synowie, wnuki, prawnuki Olgierda bez przerwy byli na widowni, nie starczy nam dowodu, aby ród kniaziów Czartoryskich do nich się liczył, i według reguł zdrowej krytyki tem niniejsze problema byłoby rozstrzygniętem, Bezstronność zaś nakazuje przytoczyć poźniejsze po-

Podania fa- , i | d sd milijne 0 ponn n . , p » chodzeni dania oraz to co sama familia na owód tego pochodze- od Olęierda, nia ogłosiła. Pierwsze z rzędu co do dawności podanie, jęgeoz,dra-

gim ws rze- ... . . czności, w Polsce aż do dzisiejszych czasów znanem nie było, w Litwie i na Rusi szybko poszło w zapomnienie, a prze- 3) Rodowód , , xiąząt lit. cież przed innemi na rozbiór zasługuje. Jesl ono zawarte 4głym Wieku. w rodowodzie xiążąt panujących na Litwie, który znaj- ' Obaez wyżej notę.

Примечание 902. Obacz wyżej.

Uwagi nad

tem rodowo= dem.

dował się wraz Z innymi rodowodami i rozprawami dołaczony do rękopisu kronik ruskich, znanego pod źródłem « Woskreseński latojis» i w temże w zbiorze ruskich kronik wydany został!%). Według treści onego spisany był za panowania Zygmunta I, którego mianuje obecnie panującym '*). Podając zgodnie z kronikami i dokumentami jmiona synów wielkiego xięcia Olgierda , trzeciego W rzędzie przytacza Konstantyna, którego nazywa Czertoryskim. Tenże miał syna Bazylego, a Bazyli trzech synów Iwana bezdzietnego, Alexandra i Michaża. Alexander spłodził Michała, Włodzimierza i Szymona, Michał: Andrzeja i Teodora.

Wydawcy zbioru ruskich kronik zostawili czytelników w zupełnej nieświadomości, czyli rzeczony rodowód jest pierwolnem lub leż poźniejsza kopią; jeżeli pierwotwór czyli tenże nie nosi śladów wtrętów poźniejszych. Mimo tej niepewności przecież wiele za tem mówi, że powyższy ustęp stał już w pierwotworze.

To samo podanie bowiem o pochodzeniu Czertoryskich znajduje się lekże z małym dodalkiem w kronice litewskiej, temi dopiero czasy na Świał wydanej ale spisanej w tej samej epoce, 60 I rodowód !'%. Rodowód zaś wszystkich członków tego domu począwszy od roku 1440, w któ: rym tenże występuje w bistoryi, tak dokładnie wylicza, jak żaden inny po nim. Pisany więc był widocznie za ich natchnieniem i zestawiając ów twór z kroniką litewską

14, Naczało gosudarej litowsktch (Połnoje sobranije ruskich letopisiej tom VII str. 255 —56),

Примечание 903. Zigmont nyniesznyj korol

Примечание 904. Kronika Litwy wydanie Narbutta str. 22, dodaje tylko jako udział Konstantego prócz Czertoryska Czerniechów.

powyżej wzmiankowaną, nie ma wątpliwości, że już w pierwszej połowie wieku szesnastego cicho i ostrożnie dla różnych względów zaczęto na Rusi i Litwie rozpowszechniać (radycyę o pochodzeniu Czartoryskich od Konstantego syna Olgierda. Stryjkowski wciągnął ją też w kronikę swoją '7).

lone pytanie, czyli dlatego, że rodowód i kronika, która nie doszła nas w oryginale, ale w przerobieniu, i w której ustęp zawierający spis synów Olgierda jak to się ną innem miejscu wykazało '*) widocznie został zfałszowanym, to zgodnie podają, pochodzenie owe za udowodnione uważać należy. Każdy przyzna, że rodowód ma wartość i znaczenie historyczne o tyle, o ile się 0- piera na wiarogodnych dokumentach i niewątpliwych faktach historycznych. Axioma owe bezwzględnie stosować należy do rodów niegdyś panujących, które podobnych dowodów łatwo i to w wielkiej obfitości dostarczyć są w stanie.

Na takich dowodach zaś tu zbywa całkowicie. Nie ma watpliwości, że Konstanty syn Olgierda miał syna Bazy'ego, toż samo, że Alexander, Michał i Iwan kniaziowie na Czartorysku (jak wyżej mówiono pierwsi znani w dziejach) pisali się Bazylewicze, synami więc byli Bazylego: ale z tego nie wypływa bynajmniej, aby tenże

18, Obacz poprzedzający ustęp tego pisma: «Ogólne uwagi».

Примечание 905. Obacz kronikę jego w wydaniu warszawskiem z r. 1846 str. 57 rozdział o Olgierdowych synach i str. 89, gdzie między poległymi pod Wilnem roku 1590 wymienia kniazia Hleba Konstantynowicza Czartoryskiego. Kojałowicz także raz o tem napomyka, ale nie w historyi swojej ani Herbarzu ale w kazaniu jednem (ob. Niesieckiego Herbarz ustęp o Czartoryskich).

b) Herbarz Paprockiego.

Bazyli miał być nie kto inny tylko Bazyli Konstantynowicz wnuk Olgierda.

Dodać należy, że ów rodowód xiążąt litewskich w pierwszej swej części, gdzie wylicza synów Giedymina i procedencyę ich (z wyjatkiem szczepu królewskiego) zawiera fałsze i namacalne poźniejsze wstręty. Dość powiedzieć, że Korybuta liczy do synów Giedymina i wskazać na ustęp, gdzie mówi o potomstwie Narymunta Giedyminowicza.

Druga część traktująca o Olgierdowiczach jest staranniej obrobioną, ale dlaczegoby i tam nie'miał wśliznąć się jaki wtręt?

Pomimo to gdyby familia stale była się trzymała tradycyi o pochodzeniu swem od Konstantego Olgierdowicza, to w kwestyj czysto heraldycznej, która nie miała historycznego ani państwowego znaczenia, (bo Polska zanim jeszcze postanowiła obieralność królów przez zgromadzoną szlachtę , nie znała innej dynastyi, tylko potomków Władysława Jagiełły w linii prostej, Litwa zaś ze swem Wielkiem xięciem na czele w unii lubelskiej przyjęła tron elekcyjny) i z tego powodu rzadko kiedy ulegnie błiższemu rozbiorowi , tradycya ta uzyskałaby pewną wiekami uświęconą powagę. Inaczej jednak się stało.

Po dokonanej unii Polski z Litwą, zaczęły wychodzić na świat dzieła heraldyczne, które od początku umiały zyskać sobie znakomitą wziętość, i aż do najnowszych czasów uważane były za źródło wszechwiedzy co do rodów herbowych obu krajów. Pierwszy z rzędu w tym zawodzie Paprocki w dziele (przedwstępnem do Herbarza) Gniazdo cnoty podał dyplomy królów Zygmunta Augusta i Władysława Warneńczyka co do herbu kniaziom

na Qzartorysku przynależnego, które niżej rozebrane będa. W herbarzu swoim zaś, w kilka lat poźniej wydanym '). wyprowadza (Czartoryskich nie jak poprzednik jego od Olgierda ale od brata tegoż Lubarta Giedyminowicza. Nie zaszła przeciw temu z jakiej bądź strony protestacya. Podanie odmienne w kronice Stryjkowskiego?9), u mętnych może ale miejscowych źródeł czerpana, przeszła niepostrzeżenie w chaosie , który ta kronika przedstawia. Poszedł za Paproeckim Okolski w sześćdziesiąt lat poźniej piszący, ale zamiast poprzeć, i uzupełnić poprzednika, on sprawę sprzecznymi i fałszywemi twierdzeniami do tego stopnia zawieruszył , że musiano powątpiewać o prawdziwości tego podania *!),

Równie Kojałowicz w historyi swej Litwy przynajmniej w głównych jej ustępach trzymał się Paprockiego, gdyż mówi, że to syn Lubarta zgładził ze świata wielkiego xięcia Litwy Zygmunta Kiejstutowicza, ale w herbarzu swym (rękopism) waha się, czy ma dać na praojca Qzartoryskim Lubarta Giedyminowicza czyli Andrzeja Olgierdowicza.

W takim stanie zastał uczony i sumienny Niesiecki „2) Herb Niesieckiego,

kwestyę tę, gdy w pierwszej połowie wieku ośmnastego rozpoczął wielkie dzieło swoje «Herbarz polski. Nie mogac, jak sam wyznaje, uchwycić watka w tym labiryncie, udaje on się do źródła samego tj. familii Czartoryskich

*) Obacz o tem wstęp do artykułu o Czartoryskich w Herbarzu Niesieckiego.

) Herbarz

Примечание 906. Gniazdo cnoty Paprockiego wydrukowano w roku 157R, Herbarz jego w roku 1584, *) Kronika Stryjkowskiego wyszła po raz pierwszy r. 1594.

po autentyczne wiadomości. Życzeniu jego stało się zadość, a udzielony i w dziele jego wydany rodowód kniaziów Czartoryskich wyprowadza ich od Korygiełły syna Olgierda.

W kronikach ruskich i litewskich, w licznych innego rodzaju materyałach historycznych od czasów Niesieckiego na świat wydanych, nie ma śladu, aby Korygielło Olgierdowicz potomków zostawił. Najdawnizjszy rodowód panujących na Litwie xiążąt wyżej powołany zowie go bezdzietnym, ale co zastanowienia godnem jest, że w przeciągu dwóch wieków ród Czartoryskich trzy razy zmienia praojea. Pierwszym był Konstanty Olgierdowicz, drugim Lubart Giedyminowicz , trzecim Korygiełło Olgierdowicz. Jestżłe do prawdy podobnem, aby ród tak ambitny, dumny, a poźniej i możny jeżeli pochodził rzeczy: wiście po mieczu od wielkiego xięcia Giedymina miał nie wiedzieć, kto był jego praojeem, czyli który z braci lub też ze synów wielkiego xięcia Olgierda Giedyminowicza. Przecież nie sięgając dalej mniej ambitni xiążęta Słucey, pomimo, że ich pradziad za zbrodnię stanu gardłem ukarany został , utrzymali się aż do wygaśnięcia na wyjątłkowem swojem stanowisku, pisali się z bożej łaski na Słucku i Kopylu, jako xiążęta krwi byli członkami rady stanu w Wilnie i domagali się o utrzymanie przy tym przywileju na sejmie pierwszym elekcyjnym po wygaśnięciu rodu Jagiellonów.

A krewni ich xiążęta na Białej (Bielscy) bannici osiedli od wieku blisko w Moskwie, wynerodowieni, gdy król Zygmunt August wezwał ich do powrotu, jakże w odmownej odpowiedzi jasno kreślą stanowisko swoje oraz pochodzenie swe po mieczu od Włodzimierza Olgierdowicza.

Tak samo okazali się świadomi pochodzenia swego zmoskwieeni byli xiążęta Mścisławscy, gdy o tym samym czasie Zygmunt król do nich podobne wezwanie wystosował, a oni nie byli potomkami Olgierda, ale Jawnuty Giedyminowicza zrzuconego z: tronu a polem zubożałego xięcia, który śladów innych po sobie nie zostawił ?2),

Może będzie tu na swem miejscu uwaga, że mamy przykład. jak wraz z innymi naukami i krytyka historyczna w Polsce i Litwie zamiast postępować wstecz się cofała, Najdawniejsza tradycya o pochodzeniu Czartoryskich od Konstantego Olgierdowicza nie jest dokumentnie udowodnioną, ale więcej od innych nosi cechę prawdopodobieństwa. Niejaki kniaź Bazyli, który żyć musiał z końcem czternastego a początkiem pietnastego wieku był ojcem trzech braci Czartoryskich, Iwana, Alexandra i Michała, i to wszystko, co wie o nim historya, Konstanty syn Olgierda z pierwszej żony miał równie syna Bazelego, mniej więcej o tym samym czasie żyjącego. Obadwa Konstanty i Bazyli prowadzili żywot cichy, nie wiadomo, gdzie rezydowali. Byćby więc mogło, że w Czartorysku na Wołyniu, zkąd ich potomkowie nazywać się poczęli.

Druga tradycya o pochodzeniu Czartoryskich od Lubarta Giedyminowicza wołyńskiego xięcia mieści już wiele dowolności w sobie. Kiedy ukazała się, wygasł był bez wątpienia ród Lubartowiezów po mieczu, który poprzednio tak był zdrobniał, że mało co o nim słyszano. Miasto więc śledzić za owymi ostatkami litewskich dynastów krewnych rodzimych królów, heraldycy uznali za dogodniejsze garnąc pod potomstwo Lubarta te najmożniejsze rody wołyńskich kniaziów, których jeszcze nie ulokowano pod rubryką Rurykowiczów i tak padli na Czartoryskich,

Trzecia zaś i najnowsza tradycya o praojcu Korygielle najwięcej chroma i zbywa jej na wszelkiej podstawie. Non plus

Примечание 907. Obacz o tych xiążętach list xięcia mścisławskiego Iwana Fedorowicza do Zygmunta Augusta w Skarbcu Litwy tom Il str. 327.

Dyplom kró-

1 a Władysła-

wa Warneń-

czyka co do

herbu Pogonia.

392

Pozostaje jeszcze zastanowić się nad wyżej wspomnio nym jedynym dokumentem, który na dowód pochodzenia swojego od wielkiego xięcia Giedymina przez familią produkowanym został, i który w Paprockiego herbarzu pierwszy raz ukazał się. Składa on się właściwie z dwóch części. Pierwsza jest to dyplom króla Polski i Węgier Władysława Warneńczyka, wydany w Budzie 14 czerwca roku 1442 tej osnowy: «jako w troskliwej pieczołowitości dla zaszczytu stanu xiążęcego i przyszłego stanowiska trzech braci naszych Iwana, Alexandra i Michała xiążąt na Czartorysku, którzy okazali wielką przychylność i wierność ku naszemu majestatowi i koronie polskiej, po dojrzałej naradzie z prałatami i bojarami naszymi węgierskimi i polskimi rzeczonyia trzem braciom krewnym naszym pozwalamy używać xiążęcej pieczęci, jakiej od ojca i dziada używali tj. zbrojnego jezdca trzymającego w rąku miecz wydobyty» **).

ultra co do tego przedmiotu dokazał Józef xiążę Jabłonowski w dziele swojem : Tabulae Jablonovianae. Aby wszystkim trzem tradycyom dogodzić, w tablicy tyczącej się Czartoryskich, oba Lubart Giedyminowicz i Korygiełło Olgierdowicz podani za praojców Czartoryskich, a Korygielło imionowany Konstantynem: »Korygiełło seu Constantinus seu Casimirus.»

Примечание 908. Vladislaus rex Poloniae, Ungariae etc. Quomodo cupientes fratrum nostrorum lwani, Alexcandri et Michaelis ducum de Czarto - rysko honori intendere qui singulari a/eclione et fidelitate erga nostram majestatem et inclytum Poloniae regnum se exhibuerant pro eorum ducali statu et promotione et praehabita maluru deliberalione praelatorum et baronum nostrorum tam Poloniae quam Hungariae regnorum praefatos duces consanguineos nostros sigillo eorum ducali frui, quo ex avo et patre uli consveverunt scilicet equo, cui subsidel vir armatus gladium evaginatum in manu tenens volumus et coneedi-

Przedewszystkiem, aby ten dokument, którego Ory Rozbiór togo

ginał familia posiadać musi wiarę publiczną uzyskał, autentyczność onegoż sprawdzoną być winna, i to głównie wo Węgrzech, gdzie był wystawiony i przez króla i dostojników węgierskich podpisany. Frazeologia onegoż acz bardzo zawiła, wskazuje więcej na szesnasty wiek niż pierwszą połowę pietnastego.

Pomimo, że pewne formuły pochwalne w każdym podobnym dokumencie używane bywają i dlatego są hez znaczenia, wszelako uderza, jak ów dyplom prawić może o;wierności i przywiązaniu braci rzeczonych do korony polskiej i majestatu królewskiego, kiedy oni Polsce dotąd całkowicie obcymi byli, a lat dwa dopiero temu wielkiego xięcia Litwy Zygmunta stryja panującego króla ze świata zgładzili, zkąd wynikło, że przez lat kilka król tylko w Polsce, brat zaś jego Kazimierz samodzielnie na Litwie panował. Wiadomo, że zamiast przeprosić króla, chlubili się z tej krwawej sprawy?**). Iwan i Michał udali się potem na dwór xięcia Świdrygielły nieprzyjaciela Polski i Litwy, Alexander do Moskwy potem w delegacyi

wielkiego kniazia Moskwy do Pskowa i Nowogrodu?5), i

lo wszystko o tym czasie, kiedy im każą w Budzie starać się u króla Władysława, aby im dozwolił używać na pieczęci herbu litewskiego Pogonia bo to jest herb, którego opis rzeczony dyplom podaje.

hus ec, Datum Budae jeria quinta procima ante festum S. Viti unno 1442 (Paprocki herby litewskie o Czartoryskich).

*) Obacz co do Alexandra i Michała wyżej noty. Iwan i Michał po śmierci Świdrygielły poddali zamek Łuck w ręce Lit» winów roku 4452 (Długosz Hist. liber. XIII pag. 84).

okumen tu.

Примечание 909. Długosz Hist. liber XII pag. 735.

Treść i stylizacya dyplomu wzbudzają tożsamo różne wątpliwości. Jeżeli 1zeczywiście już dziad i ojciec braci Czartoryskich używali pieczęci w nim opisanej, która więc familjną była, dlaczego wnuków aż król osobnem pismem do tego musiał upoważnić. Powiedzą (i rzeczywiście fammilia tak to ma tłumaczyć) iż z powodu zamachu na życie panującego wielkiego xięcia pozbawieni zostali prawa nżywania tej pieczęci. Ale wyrok zapaść nie mógł tam, gdzie jak wyżej powiedziano, sądu nie było. Bracia Czartoryscy po zabiciu Zygmunta zawarowali się w zamku Troki. Opuścili go dopiero po długich układach, gdy wielki xiążę Kazimierz wydał im list bezpieczeństwa, z którym stanawszy przed jego obliczem w dumny sposób tłumaczyli się ze swego postępku i natychmiast do łaski przyjęci zostali**).

Nakoniec utrata herbu rodowego nie była na Litwie wynikiem spraw gardlanych i wyroków karnych, na co dowód, praojciee xiążąt Słuckich ścięty w Kijowie za zdradę slanu, a potomkowie jego pomimo to nie przestali używać herbu Pogoni*7).

Ogółem dyplom ów jeżeli jest autentycznym stanowi w treści swojej wyjątek w heraldyce raczej sfragistyce lilewskiej. Przedmiot ten, mianowicie co do głównego herbu Pogonia mało jest jeszcze zgłębiony, prawie nietknięty i przy złym stanie, w którym odpowiedne dokumenta (po największej części z oderwanemi lub pokruszonemi pieczęciami) nas doszły, trudno spodziewać się, aby kiedy wszechstronnie wyświecony został. Ale z tego

Примечание 910. Długosz Hist. liber XII pag. 752. ł1) Qbacz wyżej ustęp tego pisma Xiążęta Słuccy.

co pozostało z pewnością twierdzić można, że wielka w tem w czternastym, pietnastym i szesnastym wieku dowolność panowała.

Aby tylko kilka przykładów z panującego domu przytoczyć, istnieje dokument Władysława Jagiełly króla z roku 1889, z wielką pieczęcią, na której nie pogoń odbita, ale herb xiążąt ruskich tj. św. Jerzy na koniu a pod koniem smok**). Pieczęć Kiejstuta przedstawia osobę z mieczem i tarczą w ręku*%), a pieczęć syna jego młodszego Zygmunta, rycerza w pancerzu* (913). Potomkowie wielkiego xięcia Jawnuty Giedyminowicza już w pierwszej generacyi zrzekli się pogoni i przyjęli herb ruskich xiążąt*'), Inne rody znowu kniaziów zarzucili herb własny, by przyjąć pogoń?3), wszystko bez śladu upoważnienia króla lub wielkiego xięcia.

Jeżeli więc dyplom rzeczony jest autentykiem, to wie docznie spisany został w celu, aby król który go wydawał, uczcił przytem braci Czartoryskich nazwą, raz braci raz krewnych swoich (/ratres consanguineos). Ale nazwa

3!) Biblioteka warszawska na miesiąc czerwiec roku 1850: Wiadomość o pieczęciach polskich Ambrozego Grabowskiego,

_ „_ „ADEEESEEESNIE

Примечание 911. Kronika miasta Iiwowa przez Zubrzyckiego str. 60.

Примечание 912. Tranzakcya wielkiego xięcia Olgierda i jego braci z królem polskim Kazimierzem z roku 1366 (Skarbiec Litwy Daniłowicza tom I dok. 432).

Примечание 913. Supplemenium ad historica Russiae monumenła editio Turgeniejp dok. 217.

Примечание 914. Tak kniaziowie Sanguszko pieczętujący się obecnie pogonią. Obacz o dawniejszym ich herbie Synowie Giedymina t. II nota na końcu dzieła pod tytułem: O innych Lubartowiczach,

krewnych oznaczać może krewnych po kądzieli równie jak po mieczu.

Równie w dokumentach i dyplomach nazwą /rażres oznaczano bardzo dalekie stopnie pokrewieństwa wprawdzie po mieczu: ale z drugiej strony na całym zachodzie panujący dają ten tytuł w pismach członkom rodów xiążęcych, chociaż są ich poddani i z nimi krwią nie połączeni (Vetter Cousins). Wszystko to więc sprawy nie wyświeca.

Nie więcej światła rzuca nań druga część tego dokumentu. Alexander Czartoryski wojewoda wołyński dyplom Władysława Warneńczyka w roku 1569 przedłożyć miał królowi Zygmuntowi Augustowi do łaskawego potwierdzenia. Na co Zygmunt August pismo owe, w którym jak się wyraża przodek jego że szczególnej łaski na dom ten pozwolił im używać herbu xiążęcego Pogonia**), (a przecież tu chodziło o herb familijny) potwierdza i to przez wzgląd nie tylko na zasługi i zaszczyty domu tego, ale bo bardzo dalekich sięga czasów i z familią Jagiellonów, od której my (mówi król) po ojeu pochodzimy, węzłem krwi jest połączony3*).

I tego dokumentu autentyczność na jaw wyprowadzona być winna. Przyczem pomimo ostrożnej i ogólnikowej redakcyi uderza, że Zygmunt August przyznaje

34; Nam et antiquissima est et cum inelyta Jagellonum familia ec qua nos paternum genus ducimus sanguinis vinculo conjuncta.

Примечание 915. Pro sua singulari erga hanc [amliam gratia insigni ducali Pogonia uti permisit.

się tu do pokrewieństwa, kiedy ojciec jego król Zygmunt | w pismach swych niewątpliwych krewnych kniaziów Bielskich i Słuckich mianuje tylko sługami poddanymi, i dlaczego Qzartoryscy jeżeli się mieli za krewnych domu panującego, nie upomnieli się za przykładem Słuckich**) na pierwszym sejmie konwokacyjnym po wygaśnięciu rodu Jagiellonów o miejsce wyjatkowe i głos w radzie stanu.

*8j QObacz ustęp tego pisma: Xiążęta Słuccy.

OPOWŃDDZ IGI

SPIS RZECZY,

t stronnica Przedmowa . . . , . . . „ VW WSTĘP.

Wielu w. x. Olgierd miał synów? Kto ich rodził? Zgod-

ność i niezgodność latopisców w tym przedmiocie . 9 Błędne podanie Długosza i Kromera. — Prostuje je Stryj-

kowski . . . . . . . 9 Olgierd miał dwie żony i z obojga synów |. . - 40 Pierwsza żona Marya xiężniczka witebska . . - 40 Druga żona Olgierda Julianna xiężniczka Tweru |. . 12 Tragiczne koleje jej przodków xiążąt Tweru . . . 42 Zkoligacenia Olgierda z w. xięciem Moskwy , . -. 48 Data powtórnych jego zaślubin . . . . - 15

WINGOLT - ANDRZEJ XIĄŻĘ NA POŁOCKU , NAMIESTNIK WOLNEGO GRODU PSKOWĄ.

Andrzej najstarszy syn Olgierda . . . 46 Wolny gród Psków . . . . . - 16 Wzywa pomocy Olgierda przeciw rycerzom inflanekim _. 17 Olgierd przybywa do Pskowa ze synem Andrzejem już na tenczas ochrzczonym . . . . 18

strońniea Wojuje ze zakonem inflanckim . . , . . 18 Psków Andrzeja przyjmuje na namiestnika 19 Andrzej opuszcza Psków . 19 Obejmuje kniaztwo połockie 20 Znaczenie Połocka . . . 20 Rozbrat Pskowa z Olgierdem i Andrzejem . 22 Andrzej przez lat kilkanaście rezyduje w Połocku 22 Jagiełło w. x. Litwy 22 Andrzej nie poddaje mu się -. 22 Bitwa na polu kulikowskim. Andrzej walczy ; z bratem Dymitrem pod chorągwią w. kn. Moskwy. 24 Jagiełło sprzymierzeniec Tatarów 25 Jagiełło xięstwo połockie udział Andrzeja nadaje Skigielle 26 Połoczanie tegoż nie przyjmują . . . . . 26 Andrzej mógł stanąć na czele Rusi 28 Miasto tego , zostaje lennikiem zakonu inflanckiego . 29 Z. przymierzeńcami swojemi pustoszy Litwę . 30 Upadek Andrzeja. Wzięty w niewolę 32 Lat osiem przebył we więzieniu . 33 Puszczony na wolność udaje się do Pskowa. 35 Ginie w bitwie nad rzeką Worsklą 38 SYNOWIE ANDRZEJA. Michał Andrzejewicz 36 Szymon Andrzejewicz . . . . „ 36 Iwan Andrzejewicz. Ten urzęduje w Pskowie 36 Ustępuje miejsca namiestnikom w. kn. Moskwy 31 Otrzymuje jałmużnę od Pskowa 38 Syn Iwana Alexander obwołany kniaziem Pskowa 38 Ustępuje znowu miejsca zesłańcom Moskwy . . . 38 Upadek Połocka i Pskowa . . . . . 39 II.

KORYBUT=DYMITR OLGIERDOWICZ, XIĄŻĘ NA BRIAŃSKU I NOWOGRÓDKU

SIEWIERSKIM. Pochodził z pierwszej zony Olgierda , Dla czego Korybut.

44 9

OZ SECA ,

[Schemat genealogiczny: synowie Olgierda i linie ich potomków; zapis OCR należy porównać z tablicą na skanie.]

Wingolt Andrzej

ona N. N. Mica! Szymon Iwan + r. 1385. ż r. 1386. nemiestnik w Pskowie

Alexander namiestnik w Pskowie od r.1440 do 1445.

Tu traci się dalszy ślad tej gałęzi,

Marya córka

Korybut Dymitr kniaź na Briański Nowogrodzie siew.

skim t r. 1399

Żona N. N. córka kniazia na Rie 7 Żygmunt Jan. wielkorządca w Żona Gzechach NN od r. 1422 — 4427 i r. 1435. Bezdzietni

s) Ob. drzewo rodowe tych kniaziów oddz. IX str. 308 t. d. nota,

Примечание 916. Co do domniemanego jego potomstwa obacz oddział trzeci tego dzieła.

Примечание 917. Ob. drzewo rodowe tych xiążąt oddział czwarty str. 188 t d. nota.

Примечание 918. Ob. drzewo rodowe tych kniaziów oddz. czwarty str. 285 t. d.

Примечание 919. Dalsze potomstwo nie dało się dokumentnie wyśledzić.

Potomkowie męzcy wielkiego

Fi"

syna Giedy!

aolsżiecn"cli | uns>l Żony:

Jarosława ostatniego kniazia na Witebsku.

Od niej pochodzą:

Dymitr drugi

||| a z

1 i kniaź na Trubczesku. ') | paa"2 er- Andrzej, Żona: , Marya N. zaniu.

Teodor.

Gleb.

777——_Michał

kniaź na Kopylu i Słucku, namiestnik w Wielkim Nowogrodzie, ścięty r. 1482. Potomstwo jego xiążęta Słuccy. *)

Włodzimierz

Alexander (Olelko) kniaź na Kopylu, Słucku i Kijowie t r, 1454. ona: Anastazya córka wielkiego kniazia Moskwy Bazylego. Szymon RG ostatni kniaź na Kijowie i r. 1470. Zona: Marya Gasztołd

FE" WIA Bazyli kniaź na Pińsku.

kniaź wojewóć skiem, Wielkim

M xiężniczi Potomst

ina.

Koostant; Bazyli *) - Władysław — " król, praojciec rodu co w Polsce i Litwie panował od r. 1586 do 1572.

wo: kniaziowie Blscy. ”)

xięcia Litwy Olgierda,

Julianna córka Al

NM —LMmL2LNM NN M NN NL ZN,

Wigand Teodor Korygiełło

Alexander, xiążę — Bazyli Kazimierz, na Kiernowie _ zabity pod Wilt r. 1592. nem r.. 1390.

—

bezdzietni

»xandra kniazia Tweru.

pochodzą :

Skirgiełlo Iwan kniaź na Trokach potem na Kijowie wielkorządca Li-

twy t 1396,

Lichwen Szymon Michał. Świdrygiełło

kniaź na Mścisławiu. Potomstwo: kniaziowie Mścisławscy. 5)

Bolesław, wielki xiążę Litwy t r. 44592.

ony:

a) N. N. b) Zofia córka kniazia Tweru.

"” Bezdzietny.

. | c) pm m Ff wT Pm „ań

stronnica

Jdział jego . . - 4 o bitwie na polu kulikowskiem poddaje się Jagielle . 4 ajścia jego z Kiejstutem, . > . . 42 składa hołd wiernosci , koronie polskiej . . . 48 )bojętność jego i braci w sprawach religijnych |. +. 48 pór zacięty któren stawia Witołdowi , . . . 45 raci na tem xięstwo i wolność . s . -. 46 inie w bitwie nad Worsklą |. . 001 41

SYNOWIE KORYBUTĄ - DYMITRA.

A. NAJSTARSZY SYN ZYGMUNT - KORYBUT NAMIESTNIK CZECH,

ajstarszy syn Dymitra Zygmunt - Korybut . 50 łode lata jego . . . . . . - 50 zyzma Husytów . - 51 ierwsza deputacya Husytów do Władysława Jugiełty . 52 hwiejność króla |. . . . . . 88 dpowiedź nie stanowcza. Ę . 53 emczasem Zygmunt - Luxemburski daje się w Pradze koronować . . . . . 84 rugie poselstwo do króla Jogielły . . . . 88 mutny pochód posłów przez Polskę . . . + 86 ról odseła ich do Witołda -. a . . . 56 a prądy w sprawach polsko-czeskich — |, . + 57 lityka króla — . . . RER . 087 dlityka Witołda |. . . . . . . 88 lpowiedź Witołda przychylna . . . . . 59 óla odmowna |. . . . . . . 89 wodzenie Husytów ; e . . . 59 ągłe ich rokowania z Polską i i Litwą . 60 6] polski przechyla się na stronę mania króla . 60 selstwo do Tyrnawy , , . . . 61 Jpowiedź Zygmunta . . . , - 62 jemne układy Witołda z Husytami | . , . 64 zygoda posłów husyckich do HE wysłanych . . 65 gmunt - Korybut.. . . . . . 68

stronnica

Witołd pośredniczy w Rzymie w sprawie Husytów . .

Toruje Zygmuntowi drogę do Pragi . .

Papież karci Witołda .

Pomimo tego, Witołd ogłasza, iż wyseła Zyginuniać Korybuta jako swego namiestnika z onie do Czech

W porozumieniu jest z królem .

Udział wielki szlachty polskiej w tej wyprawie

Wjazd Zygmunta - Korybuta do Pragi .

Pierwsze jego kroki

Ogłoszony namiestnikiem królestwa .

Qględne postępowanie , ujmująca osobistość jednają mu umysły mieszkańców . .

Srogi Żiszka nawet poddaje się mu

Pierwsze chmury .

Zygmunt - Korybut nie zdołał zdobyć twierdzy Karlstein .

Połysk niezwykłej srogości . . .

Papież żąda odwołania Zygmunta - - Korybula .

Cesarz Zygmunt aby pozyskać Witołda opuszcza krzyżaków

Ci zawierają pokój z Koroną i Lltwą bardzo korzystny dla tych państw .

Nagły ztąd zwrot w polityce Jagiełły i Witołda

Obaj oświadczają się przeciw Husytom.

Witołd wyrzeka się wspólnietwa ze aren Korybulem

Mała polityka Witołda .

Król Jagiełło odwołuje Zygmunta - - Korybuta z Czech

Pobyt tegoż w Polsce .

Na wezwanie Pragi udaje się powtórnie do Czóik i i ech muje zwierzchnictwo nad stolicą .

Surowe kroki króla Jagiełły przeciw Korybitowi i jego wspólnikom . . . . .

Papież rzuca klątwę na Korybuta .

Trudne stanowisko, i odcsobnienie Korybuta. w Czechach.

Ochrania Pragę od zemsty Żiszki i

Zgon Żiszki. Urok któren Korybut na niego wywierał

Szłachta husycka garnie się do Korybuta |. . ,

66 67 68

69 10 10 11 14 12

18 75 75 15 16 17 78

85 85 87 89 89 90

stronnica Zygmunt cesarz występuje zbrojno przeciw Husytom 91 Zwycięstwo Husytów pod Uściem . . 91 Pomimo tego Korybut zwątpił o sprawie Husytow . 92 Pisze do papieża . . 92 Listy jego przejęte. Xiążę wzięty w iewoę 93 Z Czech wyualonem został 94 Korybut przyłącza się do bandy Hustów na Su iw Gliwicy osiada . 95 Napad Częstochowy i klaszioru pogranicznego we Węgrzech 96 Konferencya teologiczna z Husytami w Krakowie 97 Gwałtowne wystąpienie Korybuta 97 Rugowany z Gliwicy udaje się raz jeszcze do Czech 98 Potem na Litwę, gdzie dowodzi wojskiem Świdrygielły przeciw Zygmuntowi Kiejstutowiczowi . -. 99 Umiera z ran odniesionych w bitwie pod Wiłkomierzem - 99 Ostatnie jego słowa 100 B. DRUGI SYN DYMITRA KORYBUTA OLGIERDOWICZA JAN.

Jan drugi syn Dymitra Korybuta . . . . 102 Dwie siostry jego . 103 C. TRZECI SYN DYMITRA KORYBUTA TEODOR (FEDOR).

Teodor Fedor) trzeci syn Dymitra Korybuta Olgierdowicza 104 Wszyscy ci trzej bracia bezdzietni . . - 405

Kniaziowie xiążęta Zbarascy, Wiśniowieccy, Poryccy, mnie-

mani potomkowie Teodora Korybutowicza 105 Filiacya nieudowodniona . 105 Zbarascy po kądzieli ko spokrewnieni z domem Jagiel-

lonów . 105 Fedko kniaź na Ostrogu pomieszany z "Fedkiem (Fedorem)

Korybutowiczem -. 407 Zbarascy, Poryecy, Wiśniowieccy, najpodobniej Mokosieje . 108 Ród Mokosiejów znakomity 109

III. DYMITR OLGIERDOWICZ XIĄŻĘ NA TRUBCZESKU.

Dymitr, Olgierdowicz trzeci syn Olgierda 110

stronnica

Podania historyczne o nim 110

Dzielnica jego Trubczesk . 110

Składa hołd królowi i koronie półakiej 140

Odtąd traci się ślad jego. . . . . „11

Trubczesk często zmieniał posiadaczy . . 111 Potomstwo Dymitra według rodowodu spisanego W XVI

wieku . 112

Mają to być ziężyta Trubecey 112

lv.

WŁODZIMIERZ XIĄŻĘ KIJOWSKI I JEGO. POTOMSTWO. Włodzimierz czwarty syn z pierwszej żony Olgierda 114 Żywot cichy. prowadził 115 Składa hołd koronie. polskiej 145 Odmawia hołdu Witołdowi 116 Ustąpić musi z Kijowa . 118 Otrzymuje w zamian Kopyl ; , i . 148 Potomstwo . . . | « . . 119

A. ANDRZEJ. Andrzej . . . . . . . 120 Ostatnia wola jego. 120 Spór o spadek Andrzeja . 121

B. ALEXANDER, Drugi syn Włodzimierza Alexander (Olelko) praojciec xiążat

Słuckich -. 123

Żona jego . . . . . „125 Osadzony we więzieniu przez Zygmunta Kiejstutowieza . 124 W. x. Kazimierz Jagiellończyk nadaje mu xięstwo kijowskie 124 Początki szyzmy w kościele wschodnio - ruskim 124 Kijów niema metropolia . 125 Upadek jego 125 Wzrost Moskwy : 128 Podział przedwczesny metropolii na północną i południową 126

stronica

Kijów zostaje nominalną, Moskwa rzeczywistą rezydencją metropolitów , : . . 127 Witołd stara się na próżno w Carogrodzie temu zaradzić . 127 Foeyusz nowo mianowany metropolita do Moskwy dąży . 128 Biskupi rusko - litewscy wymawiają mu posłuszeństwo 128 Witołd zwołuje sobór do Nowogródka litewskiego . 129

Sobór wybiera Grzegorza Cemblak na metropolitę kijowskiego . . . . . . 129 Focyusz z Moskwy nań rzuca klątwę . | . 150 Witołd zamierza uskutecznić unią Kijowa ze Rzymem . 131 Opór biskupów 151 Grzegorz Cemblak umiera 152 Metropolita Focyusz objeżdża Ruś płodniową 133 Biskupstwo katolickie w Kijowie 155 Król Władysław pracuje nad unią kościołów . 155 Metropolici sprzyjający unii . . 136 Herasym Ą 136 Słynny lzydor . 156 Ten ma unią przeprowadzić 156 Najpiękniejsza chwila zawodu jego . . - 487 Z Moskwy udaje się na sobór florencki . » je. 437 Mianowany legatem papiezkim i kardynałem . . 138 Powrót jego przez "elskę i Ruś * Poka do Kijowa. - 138 Wątpliwe podania . 15Y

Stosunki Izydora z panującem w Kijowie Olelkiem Włodymirowiczem” . . . 139 Wjazd do Moskwy, , 140 W. cerkwi sobornej ogłusza unią 141 Pierwszy na niego powstaje w. x. Moskwy, kasuje g go jako , odszczepieńca 141 Osadza w monastyrze . R . 141 Izydor umyka z Moskwy . . . . 14 Podrużuje między Rzymem .a Carogrodem . . «14I W. x. Moskwy mianuje sam. metropolitą arcybiskupa Jonasza 142 Kazimierz Jagiellończyk w. x. Litwy 148

stronnica

Zruszczał za młodu . . . . . . 145 Poddaje Ruś litewską metropolicie Jonaszowi . „ 145 Olelko Włodymirowicz niechętny temu . . . 145 De facto unia zerwana . . . . 4146 Poznano się na tem w Rzymie . . „ 146 Podział kościelny Rusi, na prowincye półddeoś i i południową 146 Metropolici uniacy w Kijowie . . . . . 141 Wątpliwa ich ortodoxia . . . . . „ 147 Śmierć Alexandra Włodzimirowicza . . . . 149 Charakterystyka jego . . . . . . 150 Synowie , . . . . . „ 150

a) SZYMON OLELKOWICZ. Zięć Gasztołda . . . . . . „ 451 Wichrzenie teścia . . . . . 481 Szlachetność i dzielność Szymona . . . „ 151 Ostatnia jego posełka do króla . . . . „. 152 Syn jego Bazyli wyzuty z Kijowszczyzny . . . 152 Otrzymuje Pińsk |. . . . . . 158 Kijowszczyzna powiatem litewskim . . . . 1558 Opór Kijowianów przeciw Litwie . . „0, yśd. Ulegają przemocy . . . . z . 155 Edykt królewski postanawia, że Kijów przynależnym był

zawsze koronie polskiej ! . | . „ 157 Znaczenie tego . . . . . . 158 Kijowianie chętnie poddali się . . . . . 158 Nieukontentowanie na Litwie . . . „ 1509

Zaniedbanie Kijowa . . . . . . 160

b) MICHAŁ DRUGI SYN ALEXANDRA (OLELKA) WŁODYMIROWICZA WŁADCY KIJOWA. Michał drugi syn Alexandra namiestnik we w. Nowogrodzie 163 Co to byli ci namieslnicy . . A . . 165 W. Nowogród chyli się do upadku '. . . . 165 Dwa stronnictwa w grodzie litewskie i moskiewskie . 165

stronnica Wdowa Marfa na czele pierwszego |. | . . 165 W. kniaź Moskwy nazywa Nowogród ojeowizną swoją . 167 Nowogród na to zawiera przymierze z Litwą. , - 167 W, kniaź Moskwy dla obrony prawosławia wydaja wojnę

w. Nowgorodowi |. » . a . . 168

Nowogród traci niepodległość swoją |. . y « 172 Długosz temu przyklaskuje | . . : - 173

Nauka dana Litwinom — . . . . . « 174 Michał Olelkowicz opuszcza Nowogród . . - 178 ZGON MICHAŁA OLELKOWICZA. — POTOMKOWIE JEGO XIĄŻĘTA NA SŁUCKU | KOPYLU.

Michał wraca do Kopyla . . . . . + 177 Wdaje się w spisek . . | : . 177 Ścięty z rozkazu króla |. . „ ; Ę 477 Syn jego Szymon xiążę na Słucku . . ; . 178 Syn Szymona Jerzy . p ż . : . 480 Zajścia jego z Glińskim , , . . . -. 480 Żona Jerzego . . . A : « . . 482 Synowie, Szymon . « | . . . -. 182 Jerzy . . . . . . . . . 482

Ten pd śmierci Zygmunta - Augusta domaga się o miejsce

i głos w radzie koronnej. . s . . 185 Odpowiedź dana mu . . ; . . 4858 Pominięty zupełnie przy elekcyi króla. . . . 184 Synowie Jerzego ostatni po mieczu xiążęta Słucey . . 188 Ostatnia Słucka /. . . . . . . 186 Nadgrobek jej . . . „e . «187 C. IWAN WXODYMIROWICZ I POTOMKOWIE JEGO, XIĄŻĘTA BIELSCY, Iwan , trzeci syn Włodzimierza Olgierdowicza . . 188 Szwagier króla Władysława Jagiełły |. . . . 189 Stronnik Świdrygiełły . . SEE . - 4190 Powołany do W. Nowogrodu |. . . -. 490

On i potomstwo noszą nazwisko xiążąt Bielskich /, - 491

POTOMSTWO IWANA WŁODYMIROWICZA,

stronnica

Teodor i Szymon Iwanowicze xiążęta Bielsry 192 Spisek Teodora i zbiegostwo tegoż do Moskwy po wykryciu spisku . . . . 195 Teodor dobrze w Moskwie przyjęty 197 Towarzyszy w. kn. we wyprawie na Twer 197 Chwilowa niełaska i wygnanie . 199 Potwarz przylem rzucona na króla Kazimierza Jagiellończyka 200 Teodor powraca do Moskwy 204 Mianowany wojewodą — . - 20 Szymon Iwanowicz xiążę Bielski otrzymuje mienie zbiegłego brata Teodora . . 202 Zdrada. jego pod pozorem prześladowania greckiej wiary . 202 Pierwszy powód do tego starania duchowieństwa około nawrócenia w. x. Heleny żony Alexandra Jag. 205 Szymon Bielski przoduje nim: w zaprzedaniu się w. kn. Moskwy 207 Spotwarza pana swojego w. X. Alexandra 207 Ten odpiera zwycięzko potwarze 208 W. kniaź Moskwy wydaje wojnę Litwie 208 Zabory Moskwy . . . . 209 List w. x. Heleny w obronie męża 209 Słowność , szlachetność , świątobliwość króla Alexandra 211 Działania stolicy rzymskiej w sprawie nawrócenia żony jego SYNOWIE TEODORA IWANOWICZA XIĘCIA BIELSKIEGO Dymitr, Jan, Szymon Teodorowicze xiążęta bielscy 214 Wszyscy trzej wojewodowie w służbie w. kn. Moskwy . 214 Wyprawa nieszczęśliwa Dymitra 245 Porozumienia z Litwą Dymitra i Jana. wychodzą na jaw 216 Zapisy które wydać musieli . 216 Oba bracia członkami rady najwyższej państwa w Moskwie 217 Stanowisko ich podkopane przez Szujskich i zbiegostwo brata trzeciego Szymona do Litwy 217 Śmierć Dymitra x. Bielskiego . . 218 Szujscy górują . . . . . „. 218

. stronniea lwan Bielski we więzieniu . 0. . -. 248 Moskwa w stanie opłakanym —. 218

Jan x. Bielski odzyskuje wolność i staje na czele rady głównej . . A Ł . . . 248 Zbawienne jego rządy . . A : . -. 219 Zabity przez najętych morderców . $ . -. 249 Moskal pamięć jego uczcił . . . . 219 Trzeci brat Szymon x. Bielski przechodzi w słażbę Polski 220 Udzje się do Carogrodu, Agituje przeciw Moskwie . . 224

Stara się wciągnąć króla Zygmunta | we wojnę przeciw Moskwie aby odzyskać ojeowiznę Białę. . . 221 Król nie wchodzi na jego propozycye . . . 222 Szymon stara się o pozwolenie powrotu do Moskwy . 225 Szczęśliwym trafem wybawiony od srogiej kary . . 223 Osiada w Perekopie . . . . . 225 Korespondencya jego z królem Zygmuntem . . 225 Brat jego Jan kn. Bielski wyrabia mu amnestyę w Moskwie 224 Szymon ż niej nie korzysta — . . 225 Towarzyszy chanowi Krymu w wyprawie na Moskwę . 225 Zostaje agentem Polski w Krymie | . 226 Syn Dymitra x. Bielskiego, Iwan nattiestiik we Włodzi- . = mierzu nad Klazmą 5 227

List jego do Zygmunta Augusta króla ważny dokumont historyczny |. : : : . ; . 228

V. KONSTANTY OLGIERDOWICZ.

Skąpe wzmianki o nim w niwie . . . . 236 Syn jego Bazyli . . . 237

SYNOWIE OLGIERDA Z DRUGIEJ ŻONY JULIANNY XIĘŻNY TWERU. VI. WIGAND — TEODOR - ALEXANDER,

"XIĄŻĘ NA KIERNOWIE. Ochrzczony jednocześnie z królem w Krakowie , . 242 Ulubieniec króla |. . . . . . . 244

sironnica Cztery imion jego . 241 Dzielnica jego na Litwie . 245 Żona i posag jej . , 245 Przeznaczony na w. rządeę Litwy . 246 Śmierć przedwczesna — Wieści o zadaniu trucizny . 24] Charakterystyka jego podana przez Długosza 248 VII. KORYGIEŁŁO — BAZYLI - KAZIMIERZ.

Wspólność losów jego z bratem Wigantem . 249 Przechodzi na katolicką wiarę . i 249 Przedtem ocbrzezon na wiarę ruską « 250 Dzielnica jego na Litwie . : . 2580

Komendant zamku niższego we Wilnie podczas oblężenia miasta przez Witołda 251 Ginie przy szturmie zamku Ą : 252 Przesadzone wieści o tragicznem zgonie jego 253 Umarł bezpotomny. 254

VIII. SKIRGIEŁŁO - IWAN OLGIERDOWICZ.

Cały żywot swój poświęca służbie Jagiełły | 258 Występ niefortunny w Połocku. : . 288 Układy jego z krzyżakami aby wydobyć Jagiełłę z niewoli 256 Pośrednik między Jagielła a Kiejstutem . . 258 Jagiełło nadaje mu Troki i przypuszcza do spółwładania . 259

Skirgiełło na czele poselstwa wysłanego do Polski i Wę-

gier z oświadczeniem w. x. Jagiełły o rękę królownej Jadwigi . 261 Z powrotem do Litwy bitwę stacza z krzyłakami . 264 Obecny ślubowi Jagiełły w Krakowie . . 265 Ręczy że tenże dotrzyma dane Koronie przyrzeczenia 265 Pokonuje xiążąt na Smoleńsku i Połocku 266

Król mianuje go gubernatorem Litwy ale nie w. xięciem bo nie był katolikiem .

. . .

267

stronnica

Zadawalniające jego rządy

Jeden Witołd był mu przeciwnym .

Ten pospołu z krzyżakami wydaje wojnę Litwie

Wzrastająca potęga Witołda

Skirgiełło opiera się jej do ostatka napróżno

Wstępne umowy .

Za pośrednictwem króla | i królowej Skiegiełło Witołdowi ustępuje z Litwy

Bierze w zamian Kijowszczyznę

Krótkie rządy jego tamże . .

Zgon opisany przez spółczesnego . . . ;

Charakterystyka jego

IX.

LICHWEN SZYMON.

Pierwsza o nim wzmianka

Namiestnik we w. Nowogrodzie . , : ć

Ochrzczony pierwej z wody. — Przyjmuje Alea uroczysty

Ślubuje w imieniu W. Nowgorodu wierność i wszelką pomoc koronie polskiej . . .

Korona i Litwa nie umieją z tego korzystać .

Czyny wojenne Lichwena we W, Nowogrodzie ; .

Wraca na Litwę, i zaciąga się pod chorągwie w. x. Witołda

Otrzymuje xięst. mścisławskie

Żeni się z córką w. x. Moskwy

Czyny wojenne jego dalsze

Wraca na rezydencyą do W. Nowogrodu

Dzielić władzę musi z delegatem W. x, Moskwy .

Wojuje na ziemi szwedzkiej |

Król Jagiełło i Witołd wypowiadają przymierze Nowogrodowi. Szymon Lichwen opuszcza na to Nowogród

Osiada -w Mścisławiu

Druga żona jego i potomstwo . , .

A. Młodszy syn Jarosław Teodór . . . .

271 272 273 276 217 278

2178 279 280 280 282

283 284 284

285 286 286 287 287 287 287 289 290 290

291 294 292 292

B JERZY. stronnica Starszy Jerzy . . . . , 295 W służbie Witołda . . 293 Powołany do W, Nowogrodu . 293 W drodze wzięty w niewolę 293 Umyka z więzienia do W. Nowogrodu, gdzie przez lat osiem rezyduje . s . . 294 W r. 1440 wraca na Litwę do Nścisławia ojcowizny swojej 295 W podróży natrafia na powstanie w Smoleńsku 295 Powody onegoż 295 Andrzej kniaź ruski obwołany naczelnikiem powstańc ów 297 Jerzy Lingwenowicz w przejeździe przyjmuje ofiarowane mu hospodarstwo smoleńskie 297 Broni dzielnie miasto gdy je wojsko litewskie oblęgło 298 Po uskromieniu buntu udaje się do Moskwy . 298 Otrzymuje przebaczenie od w. xięcia Kazimierza, i wraca do ojczyzny . . | . 298 Użyty jako pośrednik we w. Nowogrodzie A . - 099 On zaś ogłasza się tam stronnikiem tułacza x. Michała syna zabitego Zygmunta . . 500 W. Nowogród niechętnie go widzi w sich murach 300 On błąka się między Prusami i Moskwą i 500 Otrzymuje przebaczenie od króla i zwrot zabranego mu Mścisławia . 500 Kończy żywot prawdopodobnie * w Nowogrodzie 501 IWANA, Jedyny syn jego lwan zostawia dwie córki . 501 Mężowie onych 502 X mśrisławskie przechodzi do potomków Jawnuty Giedymiuowicza o. . . . . . . 502 X. MINIGAJŁO. Najlepsze źródła liczą go do synów Ulgierda. Ale milczą o jego żywocie, . . . . . -. 304

XI. ŚWIDRYGIEŁŁO - BOLESŁAW W,'X LITWY, . stronnica Jeden z najmłodszych braci |. Ć 505 Wichrzy Litwą do późnej starości 305 Przyjmuje ale niechętnie chrzest łaciński 506 Pierwsze jego zajście z królem Jagiełłą, z powodu Witebska 306 Witołd łamie jego opór . 507 Odseła go jako jeńca królowi . 307 Z Krakowa udaje się Świdrygiełło do Węgier . 508 Wchodzi w bliższe stosunki ze zakonem krzyżaków -. 309 Wraca na Litwę na wezwanie króla i Witołda, i otrzymuje bogatą dotacyą w ziemiach . . -. 309 Bierze w posiadanie Podole, i uzyskuje tem celujące stanowisko . . . . - 540 Szczęście jego do ludżi . ; . . > - 510 Przeciwnik Unii Litwy z Polską j . 51M Udaje się do w. mistrza krzyżaków w Walborga i zawiera z nim przymierze przeciw Witołdowi 542 Pierwsze jego rozczarowania i zawody. : j - 34 Wyprawa na Wilno CAC : : s . 345 Nie udaje się 5145 Przyjęty znowu do łaski króla Głlsdź i we Wilnie 316 Szuka przymierzeńca we w. xięciu Moskwy . : . 3816 Podnosi bunt przeciw Witołdowi, i udaje się do Moskwy. 517 Składa hołd w. kniaziowi i otrzyrauje od niego ład i, nie w ziemiach 518 Witołd wkracza w ziemie alodliowskie: Świdry pier= wszy stawia mu opór . 31 Nad rzeką Ugrą zawarty pokój między Litwą a Moskwą sd Świdrygiełło zniechęcony opuszcza Moskwę i udaje się do krzyżaków . . -. 519 Zawiera z niemi zaczepne przymierze przeciw Litwie . 320 Witołd go więzi i lat osiem w okowach trzyma . . 520 Daniel kniaź na Ostrogu podstępem wyswobodza go 4 więzienia . . d : . , 321

ij 4414

stronnica

Świdrygiełło miasto owładnięcja przychylnej mu Rusi, włóczy się po obcych hrajach . . . ł

Qygłos i popłoch sprawiony przez ucieczkę jego

Pojednanie się jego z królem a potem i Witołdem

Qtrzymuje dotacyą w ziemiach .

Przez lat dziesięć nie burzy pokoju

Wyglądał bliskiej śmierci Witołda , by po nim r objąć wielkie x. Litwy . .

Powody z których minąć to go nie mogło

Po zgonie Witołda król Świdrygielle nadaje inwestyturę Litwy . . ę . ,

Świdrygiełło rzuca zaraz: maskę, i występuje jako samoistny władca Litwy .

Opór któren napotyka ze strony rady koronnej polskiej .

Zajęcie podolskiej ziemi na rzecz Korony

Uwięzienie króla przez Świdrygiełłę

Wojna na Wołyniu

Krół pobłaża a nawet ulega Świdrygielle .

Przymierze Świdrygiełły z krzyżakfmi . , . ,

Tożsamo z Wołochami i Tatarami .

Z xiążętomi Mazowsza ,

Nagląca konieczność usunięcia Świdrygielły .

Król nie sprzeciwia się już temu

R»da koronna polska przgwodzi to do skulku

Zrzucenie Świdrygiełły z tronu .

Zygmunt Kiejstutowicz jego następca . .

Ruś litewska powstaje i obwołuje Świdrygiełłę w. kn. ruskim

Świdrygicło nie umie korzystać ztego. Udaje się do krzy - żaków:o pomoc ,

Zawiedziony we swoich ostękiwaniach

Zakon wchodzi w stosunki z jego następcą .

Wyrozumialszy zakon inflancki przemawia za Świdrygiełą .

Na wezwanie wygnanego xięcia udzięla mu posiłki,

Ż temi i z Rusinami wyrysza Świd. w pole .

Pochód jego prawie tryumfalny do Wilna

322 322 323 323 524

325 325

327

327 328

. 328

528 328 329 329 330

331

351 352 582

D stronnica Bitwa pod Oszmianami ze Zygmuntera Kiejstutowiczem |. *359 Porażka Świdrygiełły 340 Nie upada na duchu : ś . 341 Zakon krzyżaków przyrzeka mu pomóc waruńkowo 342 Sprawa jegó jako wygnańca nabieta rozgłósu 343 Fałszywe jego bułetyny . i - 348 Zakon krzyż, zawsze lękliwy —. 344 Król polski występuje jako rozjćmnik , i . . 844 Cesarz Zygmunt oświadcza się za Świdrygiełłą na soborze

w Bazylei ZORZYT . ; . 344 Główne grody ruskie które się już chwiały, wywieszają

znowu jego chorągiew " 345 W. x. Zygrnunt w kłopotach . . . 346 Wyprawa powtórna Świdrygiełły na Litwę . 341 Ukaranie kniazia holszańskiego . ; j © 341 Świdrygiełło rozpuszcza wojsko i udaje się do Kijowa _. 348 Powody tego kroku . . 348 W. x. Zygmunt zaczepnie występuje na Rusi 350 Zawiera rozejm ze zakonami krzyżaków i Inflant 350 Oba opuszczają sprawę SŚwidrygiełły 350 Tożsamo sobor w Bazylei . . . 550 Jeden: cesarz Zygmunt piórem walczy za nim 550 Opuszczony Świdrygiełło szuka pomocy w Moskwie 352 Niezachwiana wiara jego w zakon krzyżaków 352 Śmierć króla Jagiełły |. . . 335 Świdrygiełłó myśli o koronie litewskiej . . 3855 W tym celu zajmuje się unią kościołów wschodniego ze

zachodnim . . . 355 Radość w Rzymie z tego powodu 554 Zachodzące ważne przeszkody 335 Górne zamiary pełzną na niczem . . » 355 Świdrygiełło łączy się z Husytą Zygmuntem Korybutowi=

czem i po raz ostatni chwyta się oręża 355 Spalenie metropolity Herasyma we Witebsku -. 3356 Bitwa pod Wilkomierzem nad rzeką Świętą . 357

NONETZZ NA r=ZEMD

stronnieś Porażka Swidrygiełły . j . : : . 357 Rachuje zawsze na zakon krzyżaków . ; ; . 358 Ten zaś zawiera pokój z Polską i w. x. Zygmuntem „358 Cesarz Niemiec zbywa go obietnicami . . . 389 Północna Ruś litewska poddaje się Zygmuntowi w. x . 350 Świdrygiełło zostaje przy Wołyniu i Kijowszczyźnie . 560 W ostateczności poddaje się koronie polskiej . . 361 Otrzymuje dożywotnie posiadanie Wołynia |. . . 362 Kijów zaś odpadł do Litwy : ż . . 362 Zakon krzyż. zrywa z nim wszelkie słosonki . . . 365 Ostatnie lata życia kapie , . . „ 365 Śmierć ; . . 0. 365 Charakterystyka jego . . «magie . 566 Ustęp ostatni od stronicy . . 567-—380

Przypisek o*?kniaziach na CzóFloryśki 4d stronicy . 380—597

" OMYŁKI DRUKU.

—

Stronica 4la nota druga zamiast str. 62 popraw str. GA. , 40ta o» trzecia D str. 54 » str. 57. » Abla « czternasta wiersz trzeci zamiast str. 254 not

popraw nota 254.

Stronica 46ta nota pierwsza wiersz trzeci z góry r. czytaj 1311. , 18ta » czwarta zamiast Andrzeja popraw Andreja. , Q2ga » pietnasta wiersz drugi od dołu zam. 5 popr. 8. „ Q3cia » siedemnasta wiersz drugi od dołu zamiast r.

1445 popraw rok 1408.

Stronica Q4ta nota dziewietnasta zamiast str. 534 popraw str. 34. +» Bdga w maryginesie wymazać « poselstwo ».

Gdzie tylko cytowana kronika Lindenblatta poprawić kronika tak

zwana Lindenblatta.